الدىمەن, «اپپاق ەسىمدى قىپشاق ارۋى كىم؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك, تاريحتاعى ءىزى ورتاعاسىرلىق پارسى تىلدەس ادەبيەتتىڭ كورنەكتى وكىلى نيزامي گانجاۋيدىڭ (1141–1203) ءومىر سۇرگەن داۋىرىنە الىپ بارادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرەكتەرىندە شىعىس ادەبيەتىندەگى ماحاببات, ادامگەرشىلىك, دانالىق, بيلىك ماسەلەلەرىن كوركەمدىك تۇرعىدان تەرەڭ بەينەلەۋىمەن ەرەكشەلەنگەن ءنيزاميدىڭ قىپشاق قىزى اپپاققا (افاققا) عاشىق بولىپ, وعان ۇيلەنگەنى, اپپاق قايتىس بولعاننان كەيىن ءوز شىعارمالارىن ارناعانى ايتىلادى.
شىعىس پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلى تۋرالى شىعارمالار قازاق ادەبيەتىندە دە بار. سولاردىڭ ىشىندە قاليحان بەكحوجين «اپپاق-ءناما» (1974) ليرو-ەپيكالىق داستانىن جازسا, جازۋشى-دراماتۋرگ عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قىپشاق قىزى اپپاق» (1982) اتتى درامالىق-پوەماسى دا وسى داستاننىڭ نەگىزىندە جازىلعان. « ۇلى اقىن نيزامي, قازاق قىزى اپپاق» اتتى كىرىسپە بولىمىندە جازۋشى: «اپپاق اڭىزدان تۋعان بەينە ەمەس, ومىردە بولعان. نيزامي جاساعان اسا كورنەكتى ايەل بەينەلەرىنە نەگىز بولعان قازاق قىزى. قازاقتىڭ وسىنداي دانا قىزىنا اق مراموردان قانداي بيىك ەسكەرتكىش ورناتساڭ دا بولاتىن ەرەكشە تۋعان ءبىر اياۋلى جان – ەلىنىن رۋحى, ەستىلىگى, سۇلۋلىعى, ەرلىگى. مەنىڭ جازعانىم وسىنداي ءبىر بەلگى بولىپ قالا السا دەگەن ۇمىتپەن, سەنىممەن», دەپ بولاشاق ۇرپاققا امانات ارتقان ەكەن. اۆتور سەرىكجان ءابدىنۇروۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل شىعارماعا دەگەن قىزىعۋشىلىق 2010 جىلدان باستالعان. سول جىلى بەلگىلى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ وعان عاباڭنىڭ (عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ) «اپپاق» ەسىمدى ارۋ تۋرالى جازعان ءماتىنى بار ەكەنىن ايتادى. كەزىندە ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى ءوزىنىڭ جازۋعا ۋاقىتى بولماعاندىقتان, اعا مۋزىكانت اتالعان تۋىندىنى جاس كومپوزيتور سەرىكجانعا اماناتتاپ كەتكەن ەكەن.
وپەرا ع.مۇسىرەپوۆتىڭ درامالىق پوەماسى نەگىزىندە جازىلعانىمەن, ساحناعا دايىندىق كەزەڭىندە ەلەۋلى وزگەرىستەرگە ۇشىراعان. تىلەۋعازى بەيسەمبەكتىڭ ليبرەتتوسى مەن اۆتورلاردىڭ مۋزىكالىق دراماتۋرگيانى قاتاڭ ۇستانۋى تۋىندىنىڭ ساپاسىن ارتتىرا ءتۇستى. سيۋجەت جەلىسى كەيىپكەرلەردىڭ قاقتىعىستارىمەن, ولاردىڭ مىنەزىن اشاتىن درامالىق ساحنالارمەن, دالا مەن قالا مادەنيەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن, سونداي-اق باي مۋزىكالى-ينتوناتسيالىق بوياۋمەن بايىتىلعان. رەجيسسەر ەنگىزگەن تولىقتىرۋلار قويىلىمنىڭ مازمۇنى مەن كوركەمدىك تۇتاستىعىنا جاڭاشا ءۇن مەن ەپيكالىق كەڭدىك بەردى. ناتيجەسىندە, شىعارما بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى – سوعىسقا قارسى تۇرۋعا شاقىراتىن ماڭىزى زور ساحنالىق تۋىندى بولىپ شىققان.
بەلگىلى وپەرا رەجيسسەرى ميحايل پاندجاۆيدزە 2 ءبولىم, 9 كورىنىستەن تۇراتىن اۋقىمدى سپەكتاكلدى الەمدىك «Grand opera» ۇلگىسىندە ساحنالادى. اتالعان باعىتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى – تاريحي-قاھارماندىق تاقىرىپتار, كوپ اكتىلى قۇرىلىم, حور مەن وركەستردىڭ كەڭ اۋقىمدا قولدانىلۋى جانە ساحنانىڭ سالتاناتتى بەزەندىرىلۋى. سەرىكجان مەن ءالىبي ءابدىنۇروۆتاردىڭ كومپوزيتورلىق ىزدەنىسى وپەرا پارتيتۋراسىنىڭ ءار بەتىنەن بايقالادى. ۇلتتىق بوياۋى قانىق, اۋەزدى مۋزىكالىق بولىمدەردە قىپشاق دالاسىنىڭ تىنىسى, كوشپەندىلەردىڭ جىگەرلى ىرعاعى مەن تۇرمىستىق اۋەندەرى كلاسسيكالىق اريا, دۋەت, حور, وركەسترلىك ۇنمەن استاسىپ جاتىر. ۇلى دالانىڭ باتىرلىق پەن نازىكتىكتى, ەركىندىك پەن شىنايىلىقتى ۇشتاستىرعان مۋزىكالىق بەينەسى وپەرانىڭ العاشقى بولىمىندە-اق اتا-بابالارىمىزدىڭ ءبىتىم-بولمىسىن بارىنشا ايشىقتاپ تۇر.
وپەرانىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى دەربەنت بيلەۋشىسى مۇزاففار حاننىڭ سارايى مەن ءنيزاميدىڭ ۇيىندە وتەدى. بۇل كورىنىستەردە شىعىس مۋزىكاسىنا, سونىڭ ىشىندە ازەربايجان حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇراسى – مۇعامنىڭ ىرعاقتىق-ينتوناتسيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە نەگىزدەلگەن ساحنالارعا ايرىقشا ءمان بەرىلگەن. وسىلايشا, ءبىز وتاندىق وپەرا جانرىندا تۋىستاس تۇركى الەمىنىڭ اجىراماس بولىگى سانالاتىن ازەربايجان حالقىنىڭ مۋزىكالىق مۇراسى كەڭ كولەمدە قامتىلعان جارقىن ۇلگىنى كورەمىز.
قويۋشى ديريجەر ەربولات احمەدياروۆ وپەرا پارتيتۋراسىنداعى اۆتورلىق يدەيانى تولىقتاي اشىپ, قويىلىمنىڭ بارلىق كومپونەنتىن شاشاۋ شىعارماي بىرىكتىرە الدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن وركەستر جاڭا وپەرانىڭ باي دىبىستىق پاليتراسىن تىڭدارمانعا وتە تارتىمدى جەتكىزدى. وپەرانىڭ باستى ەرەكشەلىگى – كلاسسيكالىق اسپاپتارمەن بىرگە قىلقوبىز, اپپاقتىڭ ىشكى سەزىمىن جەتكىزەتىن دومبىرا, ءنيزاميدىڭ بەينەسىن ايشىقتاعان ازەربايجاننىڭ ۇلتتىق تار اسپابىنىڭ قولدانىلۋىندا. سالتاناتتى شەرۋ كورىنىستەرىندەگى كەرناي, ەگيپەت كەرنەيلەرى مەن كلاۆەسيننىڭ ءۇنى دە ءوزارا ۇيلەسىم تاۋىپ, شىعارمانىڭ ۇلتتىق كولوريتىن بايىتىپ, كەيىپكەرلەردىڭ جان دۇنيەسىن جان-جاقتى قىرىنان شەبەر اشادى.
وپەرادا حور ۇجىمىنىڭ اتقاراتىن ءرولى وتە جوعارى. كومپوزيتورلار باستى ساحنالاردا حوردى ءارتۇرلى قۇرامدا قولدانىپ, شىعارمانىڭ كوركەمدىك بوياۋىن قانىقتىرا تۇسكەن. حور ارتىستەرىنىڭ ورىنداۋشىلىق دەڭگەيى مەن ميزانستسەنالارداعى بەلسەندىلىگى جوعارى كاسىبيلىكتى كورسەتەدى. التىنعالىم احمەتوۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن بالالار حورى دا قويىلىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە كورىندى. «بالاۋسا» ۇجىمنىڭ كۇمىستەي سىڭعىرلاعان داۋىسى مەن تازا ينتوناتسياسى سپەكتاكلگە ەرەكشە رەڭك بەرىپ, ونىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. مۇنداي كۇردەلى تۋىندىدا بالالار حورىنىڭ مۇمكىندىگىن شەبەر ۇيلەستىرۋ – اعايىندى ءابدىنۇروۆتاردىڭ وزىندىك كومپوزيتورلىق قولتاڭباسى مەن باي تاجىريبەسىنىڭ جەمىسى.
سپەكتاكلدىڭ قويۋشى حورەوگرافى ايبار توقتاردىڭ دا ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. بۇل قويىلىمدا بي ونەرى حورمەن بىرگە كوپشىلىك ساحنالاردىڭ مازمۇنىن بايىتۋدا ۇلكەن ءرول اتقارعان. حورەوگراف سپەكتاكلدىڭ بالەتتىك شەشىمىندە دالا مەن قالا مادەنيەتىنە ءتان قيمىل-قوزعالىس ەرەكشەلىكتەرىن ءدال بەرە بىلگەن. مىسالى, العاشقى كورىنىستەگى قىپشاقتاردىڭ مەرەكەلىك ءساتى قىزدار مەن جىگىتتەر توبىنىڭ جىگەرلى دە قىزۋقاندى قيمىل-ارەكەتتەرىنە قۇرىلىپ, وزىندىك ورنەگىمەن كورىنسە, دەربەنت ءامىرشىسىنىڭ سارايىنداعى ءبيدىڭ تابيعاتى مۇلدەم بولەك. مۇنداعى قىزدار توبىنىڭ ورىنداۋىنداعى نازىكتىك پەن مىڭ بۇرالعان اسەم قوزعالىستار شىعىستىق پلاستيكا ەستەتيكاسىمەن كومكەرىلگەن.
ساحنالىق كەڭىستىكتى بەزەندىرۋ, كوستيۋمدەر مەن دەكوراتسيالاردى ازىرلەۋدە قويىلىم سۋرەتشىلەرى سوفيا تاسماعانبەتوۆا مەن پاۆەل دراگۋنوۆتىڭ ەڭبەگى زور. ولار قىپشاق جانە دەربەنت اسكەرلەرىنىڭ قارۋ-جاراقتارىن, كوپشىلىك ساحناداعى توپتار (بالالار, تۇتقىندار, حور, بيشىلەر, ساراي ونەرپازدارى) مەن باستى كەيىپكەرلەردىڭ كوركەم بەينەسىن ءساتتى سومداپ شىقتى. رەجيسسەر ساحناعا بەس جىلقى, ەكى تۇيە مەن اربالاردى ءتيىمدى ارالاستىرىپ, شىنايى اتموسفەرا قالىپتاستىرعان. ال سەگىزىنشى كورىنىستەگى كەمەنىڭ اساۋ داۋىلمەن ارپالىسقان ءساتى ۆيزۋالدى تۇرعىدان وتە اسەرلى شىققان. وسى تۇستا سپەكتاكلدىڭ جارىق بويىنشا سۋرەتشىسى سەرگەي شەۆچەنكو مەن بەينەارت كونتەنتى بويىنشا سۋرەتشىسى پاۆەل سۋۆوروۆتىڭ دا جۇمىسىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ورىندى.
اپپاق پارتياسىن ەكى تۇساۋكەسەر كەشتە تەاتردىڭ جەتەكشى انشىلەرى بيبىگۇل جانۇزاق پەن ۇلپان اۋباكىروۆالار بار شەبەرلىكتەرىن سالىپ ورىندادى. ورىنداۋشىلار پارتيانى دايىنداۋدا جاۋاپكەرشىلىكپەن كاسىبي دايىندالعانى انىق كورىنەدى. اپپاقتىڭ بۇعاۋلانىپ تەمىر تورعا توعىتىلىپ الاڭعا الىپ شىعۋى, باسىنعان ءامىرشىنى ساباسىنا تۇسىرەتىن ارەكەتتەرىندە باتىل مىنەزىمەن اينالاسىن جاسقاي العان باتىر قىزدىڭ كەيپىن كورەمىز. وپەراداعى وقيعا جەلىسىنىڭ جىلدام ورىن اۋىسۋىنا بايلانىستى قىپشاق قىزىنىڭ وبرازىن جاساۋداعى پسيحو-فيزيكالىق وزگەرىستەردى وڭتايلى ءارى نانىمدى بەرۋ دە وڭايعا تۇسپەگەن سەكىلدى. اپپاق پارتياسىنىڭ مۋزىكالىق كەلبەتىن سان قىرىنان اشۋعا ۇمتىلعان تەاتردىڭ تالانتتى انشىلەرىنىڭ سومداۋىندا اقبوز اتپەن ساحناعا اتويلاپ شىعاتىن اقىلدى, باتىر, قايراتكەر, سۇيىكتى جار اپپاقتىڭ بەينەسى كورەرمەن جادىندا جاتتالىپ قالدى. داڭعاز حان پارتياسىن ورىنداعان تالعات عالەەۆ تە ءوز كەيىپكەرىنىڭ باتىرلىعىن, ەل بولاشاعىنا دەگەن الاڭداۋشىلىعىن ءساتتى جەتكىزدى. ول قىزىنا ەكى ەل اراسىنداعى سوعىستى توقتاتىپ, دەشتى قىپشاق دالاسىندا بەيبىت ءومىر ورناتۋدى اماناتتاعان داناگوي اكەنىڭ, پاراساتتى حاننىڭ تۇلعاسىن ءساتتى اشا ءبىلدى.
نيزامي گانجاۋي پارتياسىن ورىنداعان تەاتر ءانىشىسى جان تاپين كەيىپكەردىڭ ىشكى بولمىسىن اشۋعا ءمان بەرگەن. مۇزاففار ءامىرشىنىڭ سارايىندا ساراي اقىنىنىڭ كەيپىن سالماقتى, جيناقى ساحنالىق ارەكەتىمەن جەتكىزگەن ءانشىنىڭ داۋىس دياپازونى كۇردەلى جازىلعان ۆوكالدىق پارتيانى جەتىك مەڭگەرگەن. اقىن مەن اپپاق اراسىنداعى ءوربيتىن تانىسۋ, ءبىلىسۋ, ۇلكەن ماحابباتقا ۇلاساتىن ساحنادا كورىنىستەن-كورىنىسكە ءانشى ءوز كەيىپكەرىنىڭ ءوسۋ جولىن جۇيەلى سومداۋعا كۇش سالدى. اپپاقتىڭ ەل مەن ەلدى ءبىتىستىرۋ ماقساتىندا اتقا مىنگەن ازاماتتاردى سابىرعا شاقىرىپ, قاندى سوعىستى بولدىرماۋعا باعىتتالعان قادامىن نيزامي دە بارىنشا قولدايدى. وسىلايشا, ەكەۋى بەيبىتشىلىك ەلشىسى بولىپ, بىرگە الىس ساپارعا شىعادى. سول سەكىلدى ءانشى ەۆگەني چاينيكوۆ ورىنداعان ءامىرشى مۇزاففاردىڭ بەينەسى – وتە كۇردەلى ءارى قاراما-قايشىلىققا تولى. ول العاشقىدا كورسەقىزار, قىزىقشىلىقتان جالىققان بيلەۋشى رەتىندە كورىنەدى. بيلىك پەن مانساپتى بارىنەن بيىك قويىپ, ءوز جارى مەحريباندى باعالاماعان ءامىرشىنىڭ ءوز قاتەلىگىن كەش ءتۇسىنىپ, بارماق تىستەي وكىنەتىن ىشكى دراماسى ءانشى ورىنداۋىندا وتە نانىمدى كورىندى. ال تاتيانا ۆيتسينسكايانىڭ كەيىپتەۋىندەگى مەحريبان بەينەسى اپپاقتىڭ كەلۋىمەن ساراي ومىرىنە ەلەۋلى وزگەرىس ەنگەنىن كورسەتەتىن, تۇتقىن قىزعا اۋعان ءامىرشىنىڭ كوڭىلىن وزىنە قايتارۋعا ۇمتىلعان, ماحابباتى مەن قىزعانىشى قاتار جۇرەتىن, سول جولدا ەشتەڭەدەن تايىنبايتىن قاراما-قايشىلىققا تولى, سەزىم يىرىمدەرىمەن ارپالىسقان بەيمازا جان سيپاتىندا كورىنىس تاپتى. اكتريسا ءوزىنىڭ پارتياسىن بار ورىنداۋشىلىق شەبەرىلىگىن سالىپ ۆوكالدىق جەلىسىن نانىمدى ورىنداپ شىقتى.
وپەراداعى وقيعانىڭ دامۋىنا اسەر ەتىپ, درامالىق قاقتىعىستاردى دامىتاتىن ءانشى تالعات مۇساباەۆ ورىنداعان اسكەرباسى شارافتىڭ پارتياسى – ىشكى قاراما-قايشىلىعى مول جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ ءبىرى. شارافتىڭ جورىقتان ورالۋى, ونىڭ اسكەري اربا ۇستىندەگى ايبىندى تۇرىسى مەن ءجۇرىسى, سونداي-اق جەڭىلگەن تۇتقىنداردى, سوعىس ولجالارى مەن جاۋ تۋىن ءامىرشىنىڭ اياعىنىڭ استىنا تاستايتىن ساحناسى كەيىپكەردىڭ وزىنە سەنىمى زور قولباسشى ەكەنىن وتە اسەرلى كورسەتتى.
سونىمەن قاتار سپەكتاكلدە وزىندىك تىڭ مۋزىكالىق بولىكتەرىمەن كورەرمەندى ءتانتى ەتكەن بىرنەشە ۇتىمدى ساحنالىق نومەرلەر بار. ول – ەكىنشى كورىنىستە جەڭىمپازداردىڭ تويباستارىندا ءانشى تالعات ءاللابىرىنوۆ قۇيقىلجىتا ورىنداعان ساربازدىڭ جەلدىرمەسى. كەز كەلگەن شىعىس ءامىرشىسىنىڭ سارايىندا كەزدەسەتىن كەيىپكەرلەردى بەينەلەگەن انشىلەر – ءاليحان زەينوللا, بەيىمبەت تاڭارىقوۆ, سۇلتان باقىتجاننىڭ ورىنداۋىنداعى سايقىمازاقتار تريوسىنىڭ كيىمدەرى مەن ءتۇر-سيپاتتارى دا وتە كەلىستى. ءۇش داۋىستى فۋگاعا نەگىزدەلگەن بۇل ساحنا ءوزىنىڭ جىلدام, كوڭىلدى ىرعاعىمەن ەرەكشەلەنەدى. كەلەسى ءبىر نازار اۋدارارلىق تۇس – مەحريباننىڭ جاتىن بولمەسىندەگى قوس ساراي قىزمەتشىسىنىڭ ليريكالىق دۋەتى. ونى تابيعاتى سيرەك كەزدەسەتىن كونترتەنور داۋىس يەلەرى پاۆەل كيم مەن دياس ومار جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ شىقتى. جالپى, وپەرادا بۇدان باسقا دا كورەرمەندى ءتانتى ەتەتىن ءساتتى مۋزىكالىق بولىكتەر وتە كوپ.
قويىلىمنىڭ مۋزىكالىق جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ابزال ءمۇحيتديننىڭ ايتۋىنشا, سپەكتاكلدى قويۋعا تەاتردىڭ بارلىق شىعارماشىلىق توبى ءبىر كىسىدەي جۇمىلا اتسالىسقان. جالپى, ساحناعا ارنالعان مۇنداي كۇردەلى, سينتەتيكالىق جانرداعى وپەرا, بالەت, دراما سپەكتاكلدەرى تەك كومپوزيتور نەمەسە ليبرەتتو اۆتورىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاستاي شىعارماشىلىق توپتىڭ ۇيىمشىل ۇجىمدىق جۇمىسىنان تۋىنداعانىن كورەمىز. كەلەسى جاڭا جوبالار دا وسىلاي جاسالسا, قازاق ۇلتتىق وپەراسىنىڭ باعى جانارىنا سەنىم مول.
اعايىندى سەرىكجان مەن ءالىبي ءابدىنۇروۆتاردىڭ «استانا وپەرا» ساحناسىندا كورەرمەنگە جول تارتقان «قىپشاق قىزى اپپاق» وپەراسىنىڭ الەمدىك تۇساۋكەسەرى — وتاندىق كومپوزيتورلىق مەكتەپ پەن ۇلتتىق وپەرا ونەرىنىڭ ءساتتى ۇندەستىگىن كورسەتكەن ايتۋلى وقيعاعا اينالدى. تەاتر ۇجىمىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتى وركەندەتۋگە باعىتتالعان جاڭا جوبالارىن جوعارى باعالايمىز. الداعى ۋاقىتتا دا ونەرسۇيەر قاۋىم وسىنداي تىڭ ءارى مازمۇندى تۋىندىلارمەن قاۋىشا بەرەدى دەپ سەنەمىز.
امانكەلدى مۇقان,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تەاتر جانە كينو
ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشى, تەاترتانۋشى
