الەم • 07 تامىز، 2022

تۇركيا-رەسەي: گاز ماسەلەسىندە كەلىسىمگە كەلدى

93 رەت كورسەتىلدى

وتكەن اپتادا تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان مەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين سوچيدە كەلىسسوزدەر وتكىزدى. كەزدەسۋ بارىسىندا تۇركيا رەسەيدەن ساتىپ الاتىن گازعا رۋبلمەن تولەۋ تۋرالى ورتاق كەلىسىمگە كەلدى. سونىمەن قاتار تاراپتار تۇركيانىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان ۋكراينا استىعىن ەكسپورتتاۋ، «اققۋيۋ» اتوم ەلەكتر ستانساسى جانە سيرياداعى جاعداي تۋرالى ءسوز قوزعادى.

ەردوعان جۇما كۇنى تۇستەن كەيىن پۋتينمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن سوچيگە ارنايى ۇشىپ باردى. پرەزيدەنتتىڭ جانىندا تۇركيانىڭ سىرتقى ىستەر جانە قورعانىس مينيسترلەرى، سونداي-اق تۇرىك ۇلتتىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولدى. كەلىسسوزدەر «رۋس» دەمالىس ورنىندا جابىق ەسىك جاعدايىندا وتكەن.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك، بۇعان دەيىن مەملەكەتتەر باسشىلارى سوڭعى رەت 19 شىلدەدە يراننىڭ استاناسى – تەگەراندا كەزدەسكەن. تاراپتار تەگەراندا سيرياداعى ازاماتتىق سوعىستى توقتاتۋ ءۇشىن قۇرىلعان استانا پروتسەسى وتىرىسىنا قاتىسىپ، سيريا مەن ۋكرايناداعى وقي­عالاردى تالقىلاعان. سوچيدە كەز­دەسۋ وتكىزۋ يدەياسى سول كەزدە-اق جوسپارلانعان.

كرەملدىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى دميتري پەسكوۆ كەزدەسۋدەن ءبىر كۇن بۇرىن پۋتين مەن ەردوعاننىڭ باسقوسۋدا ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزۋ جوسپارلانباعانىن ەسكەرتكەن. ونىڭ ورنىنا بىرلەسكەن جازباشا مالىمدەمە جاريالاندى. ايتا كەتەيىك، پۋتين مەن ەردوعان حالىقارالىق ديپلوماتيادا ءبىر-بىرىمەن ەڭ كوپ سوي­لەسكەن ليدەرلەر رەتىندە بەل­گىلى. ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى بۇعان دەيىن دە، 2021 جىلى 29 قىركۇيەكتە سوچيدە كەزدەسىپ، شامامەن ءۇش ساعاتقا سوزىلعان كەزدەسۋدەن كەيىن ءباسپاسوز مالىمدەمەسىن جاساماۋدى ءجون كورگەن ەدى.

بۇل جولعى ءتورت ساعاتقا سو­زىلعان كەزدەسۋدە توقتالعان تاقىرىپتارعا كوز جۇگىرتسەك. ەڭ الدىمەن، تاراپتار ليۆيا مەن سيريانىڭ ساياسي بىرلىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قورعاۋ قاجەتىن اتاپ ءوتتى. ەكى ەل باسشىلارى اتالعان ايماقتاردا بىرگە ارەكەت ەتۋدى قولدايتىنىن ءبىلدىردى. ەردوعان مەن پۋتين ليۆيانىڭ ەگەمەندىگىنە، اۋماق­تىق تۇتاستىعىنا جانە ۇلتتىق بىر­لىگىنە باسا نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار ليۆيادا ەر­كىن، ءادىل جانە سەنىمدى سايلاۋ وت­كىزۋدىڭ ماڭىزىن تىلگە تيەك ەتتى.

كەزدەسۋدەن كەيىن رەسەيلىك باق جاريالاعان اقپاراتقا سۇيەنسەك، تۇركيا رەسەيدەن ساتىپ الاتىن گاز ءۇشىن رەسەي رۋبلىمەن تولەم جاساۋعا كەلىس­كەن. ريا نوۆوستي اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، رەسەي پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى الەك­­ساندر نوۆاك ەكى ەلدىڭ ءوز ۆاليۋتالارىمەن ساۋدا جا­ساۋ­­عا كەلىسكەنىن جانە بۇدان كەيىن تۇركيانىڭ گاز تولەمىن رۋبل­مەن تولەي باستايتىنىن جەتكىزگەن. «بۇل – ەكى ەل ارا­سىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جا­ڭا كەزەڭى. بۇل قارجىلىق جانە ۆاليۋتالىق قارىم-قاتى­نا­سىمىزدى جاقسارتۋعا دەگەن جاڭا مۇمكىندىك»، دەدى ول.

ەردوعان مەن پۋتين تالقى­لاعان تاقىرىپتارىنىڭ اراسىندا رەسەيدىڭ 24 اقپاندا ۋكرايناعا باسىپ كىرۋ ارەكەتى مەن ونىڭ جاھاندىق جانە ايماقتىق سالدارى دا قامتىلدى. وسىنىڭ نەگىزىندە ۋكراينالىق ونىمدەردى تاسىمالداۋ جانە ەكسپورتتى جالعاستىرۋ تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاندى. ەستەرىڭىزدە بولسا، ىستانبۇلدا ۋكراينا، رەسەي جانە تۇركيا مەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى كەلىسىمگە قول قويىپ، ۋكراينا استىعىن الەمدىك نارىققا تاسىمالداۋعا كەلىسكەن ەدى. وسى كەلىسىم اياسىندا العاشقى كەمە 3 تامىز كۇنى ليۆانعا قاراي جول تارتقان.

بۇل كەلىسىممەن قاتار رەسەي بۇۇ-مەن تاعى دا ەكى­جاقتى ءوزارا كەلىسىمگە قول قو­يىپ، ب­اتىس سانكتسيالارىنا ۇشى­راماي، ءوز ەكسپورتىن، اسىرەسە تىڭايتقىشتار مەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىردى.

اتالعان كەلىسىمدەردىڭ ناتي­جەسىندە تۇركيا جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىن شەشۋگە ناقتى قادامدار جاسادى. سونداي-اق رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سەنىمدى نى­عايتۋعا سەبەپ بولىپ، بولا­شاقتا ەكى ەل اراسىنداعى بەي­بىت كەلىسسوزدەردىڭ ورناۋىنا ات­سالىسپاق. سول سەبەپتى ەر­دوعان پۋتينمەن كەزدەسۋىندە كەلىسىمدى بۇزباۋعا جانە كەمە قوزعالىسىنا اسەر ەتەتىن شابۋىلداردان اۋلاق بولۋعا شاقىردى.

پۋتين ەردوعانعا استىق تاسىمالى ءۇشىن العىس ايتىپ، ەكى جاقتى كەزدەسۋ بارىسىندا «ايماقتىق ماسەلەلەردى، اسىرەسە، سيريا داعدارىسىن دا تال­قىلايمىز. تۇركيا مەن رەسەي سيرياداعى جاعدايدىڭ قالىپقا كەلۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى»، دەدى.

تاراپتار سيرياداعى جاع­دايعا ەرەكشە توقتالدى. ەر­دوعان بۇل باسقوسۋدىڭ تۇر­­كيا-رەسەي قارىم-قاتى­ناستا­رىندا مۇلدە باسقا با­عىتتا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «وسى ورايدا، سيرياداعى وقيعالاردى تالقىلاۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. تەرروريزممەن كۇرەستەگى ىنتىماقتاستىعىمىز ۇلكەن ماڭىزعا يە جانە وسىعان باي­لا­نىستى جاسايتىن قادام­دا­رىمىز بەن وتكىزەتىن كەز­دە­سۋلەرىمىز كۇشەيە تۇسەدى دەگەن سەنىمدەمىن»، دەدى تۇركيا پرەزيدەنتى.

كرەملدىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى دميتري پەسكوۆ تۇركيا­نىڭ قاۋىپسىزدىككە الاڭداۋى زاڭدى ءارى ورىندى ەكەنىن جەت­كىزدى. «بىراق سيرياداعى تۇراقسىزدىقتى ارتتىراتىن جانە ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاس­تىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن قا­دامداردىڭ جاسالماۋى وتە ما­ڭىزدى»، دەدى ول. بۇل ما­سە­لەدە تاراپتار سيرياداعى بۇ­كىل تەرروريستىك ۇيىمدارعا قارسى كۇرەستە ۇيىمشىلدىق پەن بىرلەسە ارەكەت جاساۋعا ۋاع­د­الاستى.

سونداي-اق كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەكى ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىعى، ونىڭ ىشىندە، جالعاسىپ جاتقان اققۋيۋداعى اتوم ەلەكتر ستانساسى جوباسى دا تالقىلاندى.

«اققۋيۋداعى اەس-تىڭ بەل­گىلەنگەن ۋاقىتتا اياقتالۋى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى اققۋيۋ ەلەكتر ستانساسى تۇركيانى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدەگى ەنەرگەتيكالىق الەۋەتىنىڭ 10 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق بۇل ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاۋ پايدالى بولادى دەپ ويلايمىن. بۇگىن وسىنى تالقىلاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعانىما قۋانىشتى ەكەنىمدى بىلدىرگىم كەلەدى»، دەدى ەردوعان.

تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ جا­نىنداعى بايلانىس اكىم­شىلىگى تاراتقان اقپاراتقا سايكەس، پۋتين ەكى ەل اراسىنداعى ەنەر­گەتيكالىق قارىم-قاتىناسقا توقتالعان. ء«بىراز ۋاقىت بۇرىن قۇرىلىسىن اياقتاعان «تۇرىك اعىنى» تابيعي گاز جوباسى ماڭىزدى جەلىلەردىڭ بىرىنە اينالدى. ول رەسەيدىڭ تابيعي گازىن ەۋروپاعا تاسىمالدايدى. تابيعي گازدى تۇركياعا جەتكىزىپ قانا قويمايدى، سونىمەن قاتار گازدى ەۋروپاعا جانە باسقا دا تۇتىنۋشىلارعا تاسىمالدايدى»، دەدى كرەمل باسشىسى.

پۋتين ەۋروپا رەسەيدەن ۇز­دىكسىز تابيعي گاز اعىنى ءۇشىن تۇركياعا العىس ايتۋى كە­رەك­تىگىن تىلگە تيەك ەتتى. ما­لىم­دەمەدە تۇركيا-رە­سەي جو­عارى دەڭگەيدەگى ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ كەلەسى وتىرىسى تۇركيادا وتەتىنى تۋرالى اق­پارات بار.

سوڭعى جاڭالىقتار

سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 10:42

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار