ەكونوميكا • 15 مامىر، 2022

مەتالل ەكسپورتى نەگە شەكتەلدى؟

78 رەت كورسەتىلدى

ەل اۋماعىنان قارا جانە ءتۇستى مەتالداردىڭ سىنىقتارى مەن قالدىقتارىن شىعارۋعا ۋاقىتشا تىيىم سالىنعانى بەلگىلى. مۇنى نارىق ويىنشىلارى ءارتۇرلى قابىلدادى. شەكتەۋگە قارسى شىققان توپتىڭ ءۋاجىن گازەتىمىزدىڭ وسىدان تۋرا ءبىر اي بۇرىنعى سانىندا («مەتالل ەكسپورتى: تىيىم تىعىرىققا تىرەپ جۇرمەسىن»، 15 ءساۋىر) جاريالاعان ەدىك. ەندى تىيىمنىڭ سالىنعانىن قۇپتايتىنداردىڭ ۇنىنە قۇلاق اسىپ كورەلىك.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «ەQ»

يندۋستريا جانە ينفراقۇ­رىلىم­دىق دامۋ مينيسترلىگى ين­دۋس­تريالىق دامۋ كوميتەتى تور­اعا­سىنىڭ ورىنباسارى تۇرار جولماعامبەتوۆتىڭ اي­تۋىن­­شا، مۇنداي قادامعا بارۋ­دىڭ بىر­نەشە سەبەبى بار. بى­رىن­شى­دەن، وتاندىق قايتا وڭدەۋشىلەر بەتپە-بەت كەلىپ وتىر­عان قاي­تالاما شيكىزات تاپ­شى­لىعىن جويۋ. ەكىنشىدەن، كاسىپ­ورىن­داردىڭ تولىق جۇك­تەمەمەن جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساۋ.

– مەتالل سىنىقتارى مەن قالدىق­تارىنىڭ شىعارىلۋىن شەكتەۋ ارقى­لى شيكىزاتتى وڭدەۋ، ىشكى نارىقتى قاجەتتى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. مىسالى، 2021 جىلى قازاقستاننان رەسەي فەدەراتسياسىنا 124 ملرد تەڭگەگە 754 مىڭ توننا قارا مەتالل سىنىقتارى مەن قالدىقتارى شىعارىلدى. ءبىر توننانىڭ ورتاشا باعاسى – 165 مىڭ تەڭگە. بيىل رەسەيدەن قازاقستانعا 260 ملرد تەڭگەگە شامامەن 700 مىڭ توننا قۇرىلىس ارماتۋراسى يمپورتتالدى. ءبىر توننانىڭ ورتاشا باعاسى – 375 مىڭ تەڭگە. وسىلايشا، ءبىز باعاسى تونناسىنا 1 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتەتىن شۆەللەرلەردى، قوس تاۆرلاردى، قۇبىرلاردى جانە باسقا دا بۇيىمداردى يمپورتتاۋعا ءماجبۇرمىز. بۇعان جول بەرمەۋ كەرەك، – دەدى ت.جولماعامبەتوۆ.

ونىڭ پىكىرىنشە، ەل اۋماعىنان مەتالل سىنىقتارى مەن قالدىقتارىن شىعارۋعا ۋاقىتشا شەكتەۋ قويۋ – تاكتيكالىق شارا. بۇل ەلىمىزدە 2010 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالاندىرۋ سايا­ساتىمەن ۇندەسىپ جاتقان قادام.

– نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – شيكى­زات­تان مۇمكىندىگىنشە دايىن ءونىم شىعارۋ. شي­كىزات دەگەنىمىز نە؟ بۇل – اليۋميني، مىس، قورعاسىن، قارا مەتالل، مەتالل سىنىقتارى. سىنىقتان نە الامىز؟ اليۋميني رادياتورلارى، تەرەزە پروفيلدەرى، اۆتوموبيل ديسكىلەرى، كابەلدەر مەن سىمدار. اۆتوموبيل قوزعالتقىشتارىن ىسكە قوسۋعا ارنالعان قور­عاسىن اككۋمۋلياتورلار. ەڭ باستى شي­كىزات – قارا مەتالل سىنىقتارى، تەمىر. حالىق، ونەركاسىپ تۇتىناتىن كوپ تاۋار وسى ونىمنەن الىنادى. مىسالى، ارماتۋرا. ءبىز ونى ءۇي قۇرىلىسىندا پايدالانامىز. قۇبىرلار مۇناي-گاز سالاسىندا قولدانىلادى، – دەدى ۆەدومستۆو وكىلى.

ت.جولماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، ەكسپورتتى شەكتەۋدىڭ ءوزى ىشكى نارىقتاعى ما­سە­لەنى تولىقتاي شەشە المايدى. ويت­كەنى وتاندىق قايتا وڭدەۋشىلەر ءۇشىن مەتالل سىنىقتارىنىڭ ىشكى اينالىمى ءالى جەتكىلىكسىز. سوندىقتان ولار كورشى مەملەكەتتەردەن ءونىم يمپورتتاۋعا ءماج­بۇر. مىسالى، «قاينار-اكب» جشس قازاق­ستاندىق جانە يمپورتتىق شيكىزات ەسەبىنەن قورعاسىن اككۋمۋلياتورلار وندىرەدى. كومپانيا ءوز ونىمدەرىمەن ىشكى نارىقتى 80 پايىزعا قامتاماسىز ەتىپ وتىر. جىل سايىن 50-60 ملن دوللارعا ءونىم ەكسپورتتايدى.

– بۇرىن قيىندىقتارعا تاپ بولعان، بىرقاتار سەبەپپەن ءوندىرىسىن كونسەر­ۆا­تسيالاعان كاسىپورىندار ءوز قىزمەتىن قايتا جانداندىردى. بۇل – ءبىر. ەكىن­شى­دەن، قايتالاما شيكىزاتتان دايىن ءونىم جاساپ شىعارعان كاسىپورىندار زاۋىتتارىن قازاقستانعا كوشىرە باستادى. شەتەلدە ءبىزدىڭ شيكىزاتىمىزدان دا­يىن ونىمدەر شىعارىلاتىنى تۇسى­نىك­تى. ەندى قازاقستاندا ءوندىرىس كولەمى 300 مىڭ توننا بولاتىن تاعى 3 شەتەلدىك زاۋىت اشىلادى. ولار جەر ۋچاسكەسىن تاڭداپ، ينفراقۇرىلىم تارتۋ جۇمىستارىن رەتتەپ جاتىر، – دەپ ناقتىلادى يندۋستريالىق دامۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.

قازاقستان – قايتالاما شيكىزاتتى شى­عارۋدى شەكتەپ وتىرعان جالعىز مەم­لە­كەت ەمەس. قىرعىزستان، رەسەي، ار­مە­نيا، وزبەكستان جانە بەلارۋس سياقتى سەرىكتەس ەلدەر دە مۇنداي قادامعا بارىپ وتىر.

– رەسەيدە شەكتەۋلەر بار. وندا كۆوتا بولىنەدى. كۆوتادان جوعارى بولسا، تونناسىنا شامامەن 100 ەۋرو كولە­مىن­دە باج سالىعىن سالادى. قازىر ونى 300 ەۋرو­عا دەيىن ۇلعايتۋ جۇمىستارى ءجۇ­رىپ جاتىر. ارمەنيادا 6 ايعا ەمبارگو قولدانىلادى. قىرعىزستاندا دا ەكسپورتقا شەكتەۋلەر قويىلادى. بەلارۋس پەن وزبەكستاندا مەملەكەتتىك مونوپوليا بار. ياعني تەك مەملەكەتتىك كومپا­نيالار عانا سىنىقتاردى جيناۋ­عا، وڭدەۋگە قۇقىلى. باستى مىندەت – زاۋىت­تار­دىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. جۋىردا ەۋروپالىق كوميسسيا ەۋروپالىق پارلامەنتكە شيكىزات پەن ماتەريال­داردىڭ وسى تۇرىنە تىيىم سالۋ­دى ۇسىندى. موتيۆ – دەكاربونيزاتسيا: سىنىقتاردىڭ ەسەبىنەن شى­عا­رىن­دىلار از بولادى، قالپىنا كەل­تىرىل­مەيتىن شيكىزاتتى از وندىرەدى جانە قوسىمشا سالىق سالىنبايدى، – دەدى ت.جولماعامبەتوۆ.

قازىر قارا جانە ءتۇستى مەتالداردىڭ سىنىقتارىنا دەگەن سۇرانىس جوعارى. بۇل كليمات جونىندەگى پاريج كەلىسىمىنە بايلانىستى. ول 5 جىل بۇرىن قابىل­دان­عان. جۇزدەن استام ەل پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. قازاقستان دا اتالعان مىندەتتەمەدەن سىرت قالعان جوق.

– «كومىرتەگى سالىعى» دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. ياعني تابيعي رەسۋرستار كوپ پايدالانىلعان تاۋارلارعا، سونداي-اق شىعارىندىلارعا قوسىمشا سالىق سالىنادى. ەگەر تابيعي شيكىزات پەن CO2 شىعارىندىلارىن كوبىرەك قولدانساق، وندا شەتەلگە ەكسپورتتاۋ كەزىندە ءبىز­دىڭ ءونىم باسەكەگە قابىلەتسىز بولادى. ەكولوگيالىق تۇرعىدان الىپ قاراساق، تەمىر رۋداسىنان 1 توننا بولات العان كەزدە 1،5 توننا CO2 شىعارىندىسى شىعادى. ال ءبىز ونى قارا مەتالل سىنىقتارى مەن قالدىقتارىنان العاندا، شىعارىندىلار 8 كيلونى قۇرايدى. تيىسىنشە، بولات ءوندىرۋ بويىنشا الەم قارا مەتالل سىنىقتارىن كوبىرەك تۇتىنۋعا كوشتى. قازىردىڭ وزىندە الەمدە شىعارىلاتىن بولاتتىڭ ءاربىر ءۇشىنشى تونناسى قارا مەتالل سىنىقتارىنان جاسالعان، – دەپ تولىقتىردى ءسوزىن ۆەدومستۆو وكىلى.

ايتپاقشى، مەتالل سىنىقتارىن شەكارادان تەمىر جول كولىگىمەن تاسى­مال­داۋ­عا بولادى. ال ءتۇرلى-ءتۇستى سىنىقتار مەن قالدىقتار ءۇشىن تولىق شەكتەۋ ەنگىزىلگەن.

«KSP Steel» جشس-نىڭ نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى مەيىرجان كەنجەباەۆ وتاندىق كا­سىپ­ورىن­دار تىيىمدى قول­داي­تىن­دى­عىن جە­ت­كىزدى.

– ءبىز بۇل تىيىمدى قولدايمىز. سىنىقتان جاسالعان جانە قايتا وڭ­دەۋ ارقىلى قوسىلعان قۇنى بار ونىم­دەر شىعارامىز. 2012 جىلى وتان­دىق كاسىپورىندار العاش رەت مەتالل سى­نىق­تارىنىڭ تاپشىلىعىن سەزىندى. سون­دىقتان كومپانيا نارىقتى ءادىل رەتتەۋ­گە باستاماشى بولدى. نەگە ءبارى مەتالل سى­نىعىنا قىزىعادى؟ مىسا­لى، كەندەگى تەمىر مولشەرى 35-50 پايىزدى قۇرايدى. 1 توننا تەمىر رۋداسىن وڭدەگەننەن كەيىن 570 كيلو شويىن الىنادى. 1 توننا قارا مەتالل سىنىقتارىن وڭدەگەننەن كەيىن 990 كيلو تازا تەمىر پايدا بولادى. شويىننان تەمىر جاساۋ ءۇشىن ونى ۇرلەۋ كەرەك: وتتەگى قوسىپ، سو2 الىنادى. قازىرگى كەزدە الەمدە مە­تال­لۋرگيا سالاسى وسى باعىتتا دامىپ كە­لەدى. وسىلايشا، بارلىق ەلدە مەتالل سى­نىقتارى شيكىزات بولىپ سانالادى. مەنىڭشە، بۇل – ستراتەگيالىق شيكىزات، – دەيدى م.كەنجەباەۆ.

ەسكە سالا كەتەيىك، قازاقستاندا مەتالل سىنىقتارى مەن قالدىقتارىن نەگىز­گى شيكىزات رەتىندە پايدالاناتىن 20-دان استام كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. بۇل كومپانيالار ءوندىرىسىنىڭ جيىنتىق كولەمى 2 ترلن تەڭگەدەن اسادى. ەكسپورت كولەمى 2،5 ملرد دوللاردان جوعارى. كومپانيالاردا 37 مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەيدى جانە جىلىنا شامامەن 120 ملرد تەڭگە سالىق تولەيدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاعى 1650 قازاقستاندىق ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:00

سوفيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:40

جاس تەننيسشىلەر جارادى

تەننيس • بۇگىن، 08:32

تۇتىنۋشى قۇقىعىن قورعايدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:27

ۇقساس جاڭالىقتار