قازاقستان • 13 مامىر، 2022

اتوم قۋاتىن پايدالانۋ – ۇزاق مەرزىمدى جوبا

14110 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان ەنەرگەتيكا جۇيەسىن جاڭعىرتۋ ەل ەكولوگياسىن جاقسارتۋ مەن ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى بولارى ءسوزسىز. بۇگىندە الەمدە ەنەرگيا كوزدەرىن ۋراننان الۋ تاجىريبەسى ءتيىمدى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. الداعى 50 جىلدا ادامزات تاريحتا وسى كۇنگە دەيىن قولدانعان ەنەرگيادان دا كوپ قۋات كوزىن تالاپ ەتەدى. بۇل بارلىق تەحنولوگيانىڭ ەلەكتر قۋاتىن پايدالانۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىرعانىن ەسكەرۋ كەرەك.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «ەQ»

ەلىمىز ەلەكتر تاپشىلىعىن قازىردىڭ وزىندە سەزىنىپ وتىر. بولجامعا سايكەس قاجەتتى رەزەرۆتى ەسەپتەگەندە، بيىلعى ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن تاپشىلىق 1،3 گۆت دەڭگەيىندە بولادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل قاجەتتىلىك ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا تۇسپەسە، كەمىمەيدى. سەبەبى 2030 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ ەلەكتر قۋاتىنا ايتارلىقتاي تاپشى بولۋ قاۋپى بار. قازىر ەلىمىزدىڭ شەكارالاس مەملەكەتتەردەن ەنەرگيا جەتكىزۋگە تاۋەلدى بولىپ وتىرعانى بايقالادى. ەگەر ەنەرگيا جەتكىزۋ تاۋەلدىلىگىنىڭ وسۋىنە جول بەرىلسە، بۇل جاعداي ەلىمىزدىڭ ەنەر­گەتي­كالىق قاۋىپسىزدىگىنە كەرى ىقپال ەتەدى.

ەكىنشىدەن، مەملەكەتتىك ايماقتىق ەلەكتر ستانساسى (ماەس) مەن جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى گەنەراتسيالايتىن جابدىقتاردىڭ توزۋى دا جاعدايدى كۇر­دەلەندىرىپ وتىر. KEGOC كومپا­نياسىنىڭ بولجاۋىنشا، ەلدەگى جىلۋ ستانسالارى قۋاتىنىڭ 70 پايىزىنىڭ توزىعى جەتكەن. ماسەلەن، جىل سا­يىن قازاقستاندىق جەو (جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى) مەن ماەس ەلەكتر ەنەرگيا­سىن الۋ ءۇشىن 60 ملن تونناعا جۋىق كومىر تۇتىنادى ەكەن. وسىنداي ستانسالاردان بولىنەتىن زياندى ءتۇتىن مەن قالدىقتار ەكولوگياعا وتە زيان، ال قالا تۇرعىندارى ءۇشىن اۋانىڭ لاستانۋى دەنساۋلىققا كەرى اسەر ەتەدى.

ايتا كەتەيىك، العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسى 1954 جىلى كسرو-نىڭ وبنينسك قالاسىندا قۇرىلعان بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا جەر شارىنىڭ 31 مەملەكەتىندە 441 يادرولىق رەاكتور جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ كوپشىلىگى ەۋرو­پادا، سولتۇستىك امەريكادا، وڭتۇس­تىك-شىعىس ازيادا جانە بۇرىنعى كسرو اۋماعىندا ورنالاسقان. رەاكتورلار سانى بويىنشا الەمدەگى جەتەكشى ەل – اقش. ونداعى رەاكتورلار سانى – 93. ودان كەيىنگى فرانتسيادا – 56، قىتايدا – 54، رەسەيدە – 38، جاپونيادا – 33، وڭتۇستىك كورەيادا – 24، ءۇندىستاندا – 23 رەاكتور جۇمىس ىستەيدى. جاڭادان اەس-تەر قۇرۋ جاعىنان قىتاي، ءۇندىستان، وڭتۇستىك كورەيا جانە رەسەي الدىڭعى ورىندا. كەيبىر ەلدەردە ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋدەگى اەس-ءتىڭ ۇلەسى جوعارى، 13 ەلدە بۇل ۇلەس 25 پايىزدان اسادى.

ەسكە سالار بولساق، بۇعان دەيىن ەلىمىزدە اتوم ستانساسى بولدى. بۇل جالعىز اەس اقتاۋ قالاسىندا 1973-1999 جىلدار ارالىعىندا قىزمەت كورسەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا اتوم ەنەرگياسى قولدانىلمايدى، ايتسە دە ماگاتە-ءنىڭ مالىمەتىنشە، ەلىمىزدىڭ ۋران قورى شامامەن 900 مىڭ توننا دەپ باعالانىپ وتىر.

جالپى، اتوم ەلەكتر ستانساسى جايلى تۇسىنىگىمىز بولۋى ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە مۇنىڭ كۇندەلىكتى قولداناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋدىڭ ءبىر جولى عانا ەكەنىن ۇعىپ الۋىمىز قاجەت. ەلىمىز قازىر ەلەكتر قۋاتىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى مەن سۋ ەلەكتر ستانسالارىنان الىپ كەلەدى. ءبىز قولدانىپ جۇرگەن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعى جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنان الىنعان. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70 پايىزى كومىردەن، 14 پايىزى سۋ ەلەكتر ستانسالارىنان، 10 پايىزى گازدان جانە 5 پايىزى مۇنايدان الىنىپ وتىر.

زەرتتەۋشىلەردىڭ بولجامىنشا، كومىردىڭ جاھاندىق قورى 270 جىلعا دەيىن، مۇناي 50 جىلعا دەيىن، گاز 70 جىلعا دەيىن جەتەدى. اەس-كە پايدالانىلاتىن ۋران قورى 5 718 400 توننانى قۇرايدى. بۇل 2 500 جىلعا دەيىن جەتەدى. الەمدەگى ۋران قورى ەڭ كوپ ەل – اۋستراليا. ودان كەيىنگى ورىنداردا قازاقستان، رەسەي جانە كانادا تۇر. سوندىقتان بۇل سالاداعى ماماندار ەلىمىزدىڭ ۋران قورىن ەسكەرە وتىرىپ، ونى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەگىن ءجيى ايتادى.

اتوم سالاسىنىڭ مامانى اسەت ماحامبەتوۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا، اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ، بىرىنشىدەن پارنيكتىك اسەردى تومەندەتەدى. مىسالى، جىل سايىنعى 1000 مۆت-تىق اتوم ستانساسىنىڭ جۇمىسى پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن 4 ملن تونناعا دەيىن ازايتادى. ەكىنشىدەن، ەلدىڭ كادرلىق الەۋەتىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى. ەكونوميكالىق ءوسىمدى جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ پايدا بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ۇشىنشىدەن، عىلىمدى قاجەت ەتەتىن تەحنولوگيالاردى، ماشينا جاساۋ، مەتاللۋرگيا، اسپاپ جاساۋ جانە باسقا دا ارالاس سالالاردى دامىتادى. تورتىنشىدەن، گەنەراتسيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. گەنەراتسيا كەزىندە پايدالانىلاتىن 4%-عا دەيىن بايىتىلعان 1 كيلوگرامم ۋراننىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعى تولىق جانۋ كەزىندە شامامەن 100 توننا جوعارى ساپالى كومىردى نەمەسە 60 توننا مۇنايدى جاققانداي بالاما ەنەرگيا شىعارادى. 60 جىلدان استام ۋاقىت بويى ەل تۇتىنۋشىلارىن سەنىمدى ەنەرگيامەن جابدىقتايدى. اەس ورنالاستىرۋ اۋماعىندا ينفراقۇرىلىم داميدى. اتالعان نىسان جول، تەمىرجولدار، مەكتەپتەر، اۋرۋحانالار، تۇرعىن ۇيلەر جانە ت.ب. سالۋعا ىقپال ەتەدى.

ال ەكولوگ ساكەن دىلداحمەتتىڭ پىكىرى­نە سۇيەنسەك، ەل ىشىندە قايدا بار­ساق تا جەم­قورلىق دەرتكە كەلىپ تىرە­لە­مىز. ءبىز ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى نارسە – وسى. بۇل ءىرى جوبا دا «استانا لرت» سەكىل­دى جەم­قور­لىق ىسپەن اياقتالماي ما؟ جارتى­لاي سوعى­لىپ، جارتىلاي بىتپەي قالماي ما؟ اەس سالىپ جاتقان كەزدە ارماتۋرانى ۇنەم­دەپ قالماي ما دەگەن وتە ۇلكەن كۇدىك بار.

«باسقا ەل بولسا مەيلى. بىراق ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جادىندا سەمەي پوليگونىنىڭ قاسىرەتى تۇر عوي. قانشاما جىل بويى ءبىز اتومنىڭ زاردابىن شەكتىك. چەرنوبىلداعى جاعداي دا، فۋكۋسيماداعى جاعداي دا ەستە. وتە ۇلكەن قاۋىپ بار. سوندىقتان وسى قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا مەملەكەت شىنىمەن دە كەپىلدىك بەرە مە؟ مەملەكەت اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ كەزىندە قاجەتتى تالاپتاردى ساقتاي ما؟ بىزگە، سىزگە، قاراپايىم حالىققا ەڭ الدىمەن قاۋىپسىزدىك كەرەك. ەكىنشىدەن، سودان وندىرىلەتىن ەنەرگيانىڭ ەكولوگياعا زيان كەلمەيتىن بالاما كوزى. سوندىقتان قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان ەل ءۇشىن سالىناتىن بولسا قۇبا-قۇپ. ەڭ باستىسى، جەم­قورلىق دەيتىن ماسەلە عوي ءبارىن قۇرتىپ جاتقان»، دەدى تابيعات جاناشىرى.

جالپى العاندا، الەمدە اتوم تەحنو­لو­گياسىنىڭ بەلسەندى دامۋ ءۇردىسى باي­قالا­دى. بۇل كومىرسۋتەگىنەن ارىلۋعا ارنال­عان جاھاندىق باعىتپەن، سونداي-اق ەنەر­گيا كوزدەرىنىڭ تاپشىلىعىمەن بايلانىستى. اتوم گەنەراتسياسى 2008-2009 جىل­دارداعى الەمدىك قارجى داعدارىسى مەن 2011 جىلعى فۋكۋسيما اەس-نىڭ اپاتى كەزىندە تومەندەگەننەن كەيىن بۇگىندە بەلسەندى تۇردە قالپىنا كەلتى­رىلە باستادى. ماسەلەن، 2022 جىلى فين­ليان­ديادا ءبىر جاڭا رەاكتور ىسكە قوسىل­دى، ۇلىبريتانيادا ەكى رەاكتور جانە فرانتسيادا ءبىر رەاكتور سالىنىپ جاتىر.

دەگەنمەن قازىرگى گەوساياسي احۋال كۇن سايىن قۇبىلعان، تەرروريزم مەن ەكسترەميزم قاۋپى كۇشەيگەن، ياعني الەمدىك سىن-قاتەرلەر كوبەيگەن كەزەڭدە اەس-ءتىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ دە، ونى قاۋىپسىز پايدالانۋ دا ءاردايىم جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەتىنىن ۇمىتپاعان ءلازىم. بۇل ءۇشىن ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى قورعانىس قۋاتى دا مىعىم بولعانى ابزال. سوندا عانا قور­شاعان ورتاعا دا زيانسىز ءارى ارزان وتىندى ەل يگىلىگىنە وندىرۋگە جول اشىلماق.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار