رۋحانيات • 06 اقپان، 2022

مەرۋەرت پە ەكەن؟..

77 رەت كورسەتىلدى

توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋى تەك قوعام كەلبەتىن عانا وزگەرتىپ قويعان جوق، سونىمەن قاتار ادام جانىنا دا ءيىر دە قيىر، شۇبالاڭ دا بۇرالاڭ سوقپاق­تى جولدار سالىپ كەتكەنىن جاسىرا الماس ەدىك. وعان جانە جارقىن مىسالدى الىستان ات ارىتىپ ىزدەپ كەرەك ەمەس. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋرا وتىز جىلىندا ات جالىن تارتىپ مىنگەن جاس بۋىن بار، ەسكى مەن جاڭانىڭ تىزگىنىن تەڭ ۇستاعان توپ بولسا بولماسا، ءبارى دە سوناۋ ەلەڭ-الاڭ شاقتى ەسىنەي وتىرىپ ەسىنە البەتتە ءبىر الادى. سەبەبى قوعامدىق فورماتسيالارداعى وزگەرىستەر ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتتان بولەك، رۋحاني قۇندىلىقتارعا دا ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويمادى.

الىپ يمپەريا، قاھارىنان بودان تۇگىلى، بوساۋداعى جۇرتتىڭ ءوزى قايمى­عاتىن قاتتى قامىت، تار تۇساۋ كەڭەس وكى­مەتى كەلمەسكە كەتكەن جىل، ون بەس وداق­­تاس ەلدىڭ ساناسىنداعى قاندى قا­بىر­عا قۇلاعانىن قازاق اۋىلدارى بىردەن بىلگەن جوق.

ادام دەگەن قىزىق قوي، جالپى. سول كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇلاۋىن ءبىزدىڭ ۇلكەندەر سۇمدىق تراگەديا سانادى. ءتىپتى توتاليتارلىق جۇيەگە ابدەن كوندىككەن، بار ءومىرىن كوممۋنيزمنىڭ بۇلدىر ەلەسىمەن بايلانىستىرعان ول بۋىندى ءبىر جاعىنان تۇسىنۋگە دە بولادى. يدەياعا سەنۋ، يلانۋ، ەرتەڭگە ءۇمىت كوزىمەن قاراۋ ءار ساناعا ءتان. ەندى ويلاڭىز، ءسىزدىڭ سول اسقاق ارماندارىڭىز، بولاشاققا با­عىتتالعان بۇكىل مۇراتتارىڭىز، جار­قىن بولىپ كەلە جاتقان جاڭا ءومىر بەلەس­تەرىڭىز ءبىر-اق ساتتە وپىرىلىپ قۇلاپ تۇسەدى. ارينە، قازىر ايتۋ وڭاي. ال سول ۋاقىت بيىگىنەن قاراعان ادامعا بۇل ۇلكەن داعدارىس ەدى.

ايتالىق، جازۋشى قالامى بۇل وزگە­رىستەردى قالاي قابىلدادى؟ اقىن جانى الداعى ازاتتىق تاڭىن قالاي قارسى الدى؟ ءبارى ءوز كەزەڭىمەن، ۋاقىت ىرعاعىمەن باياۋ قوزعالا بەرەدى دەگەنىمىزبەن، ءومىر ءوز مۇمكىندىكتەرىن، ءوز ۇستەمدىكتەرىن جاساماي قويمايدى.

البەتتە، سوتسياليستىك جۇيەنىڭ تەك اتىن ەستىگەن بۋىن ءۇشىن بۇل ايتىپ وتىرعانىمىز تۇككە تۇرعىسىز اڭگىمە بولۋى دا  عاجاپ ەمەس. الايدا وسى ۋا­قىت تارتۋىن مۇقاش قالامى، ءيا جازۋشى ميراس مۇقاش ماتىندەرى باسقاشا قابىلدادى. دۇرىسى اۋىر قابىلدادى. جو-جوق، ءسىز ويلاعانداي ەمەس، جازۋشى ميراس ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ كەلەڭسىز تاعدىرلارى ارقىلى كەڭەس وكىمەتىن كوكسەگەن جوق. ول ءتىپتى كەڭەس وكىمەتى تۋرالى جازعان دا جوق. اڭگىمە اتى ايتىپ تۇرعانداي «مەرۋەرت»، جاس، بالعىن بالالىق شاقتاعى ءبىر اياۋلى ساتتەر، سوڭى وزەكتى ورتەر وكىنىشپەن جالعاسقان تالايسىز تاعدىرلار جولى تۋرالى بايان. كەڭەس وكىمەتى دەپ كەرى بۇرىلىپ وتىرعان قايتا ءوزىمىز.

* * *

مەرۋەرت كەڭەس وكىمەتى قۇلاردان ءبىر جىل بۇرىن ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتتى. مەرۋەرتكە بالا جۇرەگىمەن ىنتىق جاس كەيىپكەردىڭ اجەسى مىنانى ايتىپ وتىردى: «اكە-شەشەسىنىڭ مەرۋەرتتى ىزدەمەگەن جەرى قالماعان. ۇرلاعان ادام جاس قىزدى كوپتەن باقىلاپ، قىزىعىپ جۇرگەن سەكىلدى. الدەكىمدەردىڭ بولجاۋىن­شا، ونى اسىراپ الۋ ماقساتىندا اكەت­كەن. عۇمىر بويى ءبىر پەرزەنتكە عانا زار وتە داۋلەتتى نەمە بالانى الىپ، شەتەل اسىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس دەپ ساۋەگەيلىك جاسايدى الدەكىمدەر. بەي­شارا قايتسىن، ءوزى اسا جامان دا ادام ەمەس سياقتى دەگەندەر دە تابىلدى».

الايدا باس كەيىپكەر – كىشكەنە ۇل جۇرەگى بۇل سۇمدىقتى وتە اۋىر قابىل­دايدى. ءتىپتى «مەرۋەرت جوعالعاننان باستاپ-اق ءبىزدىڭ اتا-مەكەننەن دە بەرەكە قاشقان. باعالى كەن وندىرەتىن شاحتا-فابريكا جابىلعان سوڭ تۇرعىندار كورشىلەس قالالارعا جاپپاي كوشە باستادى. ءسويتىپ اينالاسى ءتورت-بەس جىلدىڭ ىشىندە اتاعى دۇرىلدەگەن ۇلكەن كەنىشتىڭ وننان توعىزى جەرمەن-جەكسەن بولدى. قازىر الگى ەكى اراعا كەزەك جۇگىرىپ، ءبىز ويناپ جۇرەتىن ۇيلەردىڭ ىرگەتاسى دا جوق. ەلگە ءۇش-ءتورت جىل ارالاتىپ ورالعان سايىن الدىمەن باياعىدا مەرۋەرت ەكەۋمىز گۇل تەرەتىن قىرعا شىعامىن. سەنسەڭىز، سول القاپتا گۇل دە وسپەيدى بۇگىندە. جەل ازىناپ، قۇلازيدى دا جاتادى»، دەپ زارىعادى. كىشكەنە بالا جۇرەگى قان قاساپ، الىپ يمپەريا – كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇلاعانىندا شارۋاسى قانشا، زاماندا دۇرىلدەپ تۇرعان اقشاتاۋدىڭ الىپ عيماراتتارىنىڭ قاڭىراپ بوس قالعانىندا جۇمىسى قانشا؟ جاس جۇرەك ءۇشىن بۇل توقىراۋدىڭ ءبارى مەرۋەرتتىڭ جوعالۋىمەن بايلانىستى كورىنەدى دە تۇرادى.

وسى اڭگىمەدەن ەسكە تۇسەدى، ءبىز دە ول كەزدە بالامىز، اعامىز سوۆحوز ديرەكتورى بولىپ دۇرىلدەپ تۇرعان كەزدە ءبىر وقيعا ورىن الدى. ديرەكتور اعامىزدىڭ شوپىرى اڭشى جىگىت، ءبىر كۇنى باستىعىنىڭ بوساعاسىنا تاۋداي ارلاندى اكەپ تاستاي سالدى. ارلان بولعاندا دا ارقانىڭ ناعىز كوكجال ءبورىسى. سويىپ، تەرىسىن اعامىزدىڭ تورىنە ىلگەندە، قۇيرىعى جەرگە سالبىراپ جاتتى...

الايدا سول جىلى كۇزدە اعامىزدىڭ ۇيىنە دوس-سىيلاس قوناعى كەلىپ، الگى ار­لان­عا قۇدا ءتۇسسىن... قايدان بىلەمىز، قادال­عان جەردەن قان الىپ سۇرادى ما، جوق الدە اعامىزدىڭ قولى اشىق مىر­زا­لىعى ما، ارلان كەلەسى كۇنى سول قوناقتىڭ كولىگىندە كەتىپ بارا جاتتى. ىرىمشىل حالىقپىز عوي، ارلان تەرىسى جاي كەتپەي اعامىزدىڭ ىرىس-قۇتىن دا قوزعاپ كەتتى. وكىمەت قۇلاپ، شارۋاشىلىق شاتقاياقتادى.

ءبىز بالامىز، ول كەزدە ساياساتتا شا­رۋا­­مىز قانشا، سوۆحوزدىڭ تاراپ، ور­تاق م ۇلىكتىڭ تالان-تاراجعا تۇسكە­نىن، اعامىزدىڭ اۋقاتى ازايعانىن سول ار­لان­نىڭ كەتۋىنەن كوردىك. اعامىزعا ايتا المايمىز، ارلاندى بەرمەۋى كەرەك ەدى دەپ كۇڭكىلدەسەمىز. بالا بولساق تا... اقشاتاۋدىڭ ايران-اسىر بولۋىن دا مۇقاش كەيىپكەرى سۇيكىمدى مەرۋەرتتىڭ جوعالۋىنا جوريدى.

بۇل اڭگىمە قالامگەر شىعارماشى­لىعىنىڭ ىشىندەگى وقىرمان جۇرەگىندە جاتتالىپ قالعان جاستىق جىرىنداي اياۋلى تۋىندى دەر ەدىك. اڭگىمە جارىق كورگەن جىلدارى بارلىعىمىز سۇيسىنە وقىپ، جاپا-تارماعاي تالقىلاپ كەتكەن بولاتىنبىز. ءبىزدى ىنتىقتىرعان نە كوڭىل ەكەنىن دە سەزەتىن سياقتىمىز.  ءبىز دە ءبىر-ءبىر مەرۋەرتىمىزدى جوعالتقانىمىزدى بىلەمىز. سوناۋ الىس قيىرلاردا، شال­عاي مەكەندەردە، كوڭىل تۇكپىرىنىڭ تورىن­دە قالعان العاۋسىز بالالىق بال  شاق­تى ساعىنامىز، سونى تاپپايمىز. مەرۋەرتپەن بىرگە جوعالعان جاپ-جاس ماحاب­بات­تى ىزدەيمىز.  عاشىق جۇرەكتى جوعالتقانىمىزدى وي­لاپ وتكەنگە ۇڭىلەمىز. مەرۋەرتتىڭ ەش­قاشان قايتىپ كەلمەيتىنىن تۇسىنگەن سا­يىن جانىڭا جايعاسقان مۇڭدى جولىق­تىراسىڭ. مەرۋەرت – ەستەلىك ەلەسىن­دەي قىزىل گۇلدەرگە تولى بيىك قىراتتان قول بۇلعايتىنداي. ەندى قايتىپ كەلمەس ۋاقىت كولىگىنە سوڭعى رەت ءمىنىپ بارا جاتقان بالا عاشىق كوزىندەگى مەرۋەرت مونشاقتار وزەككە توگىلەدى.  مەرۋەرت – اڭسار جىرى سياقتى بۇكىل ادامزاتتىڭ قولى جەتپەس، اياعى بارماس مەكەنگە اتتانعان جىلى كەڭەس وكىمەتى قۇلاعان شىعار، ماسەلە وندا ەمەس. ءبىز بارلىعىمىز ءبىر-ءبىر مەرۋەرتتەرگە قارىزدارمىز. ءبىزدى ەسەيتكەن، ءبىزدى ومىرگە ىنتىق ەتكەن، ءبىزدى ۇلكەن ساپارلارعا شىعارعان مەرۋەرت-ۇمىتتەر.

* * *

عالامتوردى ارالاپ وتىرىپ مىنا ءبىر مالىمەتتەرگە ۇشىراسقانىمىز. «بايا» مەرۋەرتى الەمدەگى ەڭ ءىرى تاس ەكەن. بۇل قىمبات تاس الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مەرۋەرت بولىپ سانالادى. سالماعى شامامەن 381 كەلى بولاتىن اسىل تاس برازيليانىڭ بايا شتاتىندا تابىلىپتى. الايدا قىمبات جاقۇت 2008 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا كاليفورنيا شتاتىنىڭ ساۋت-ەل-مونتە قالاسىندا ۇرلانعانى جايلى حابار تارايدى. سول ۋاقىتتا تاستىڭ قۇنى 400 ميلليون دوللارعا باعالانعانىمەن، ونىڭ شىن قۇنىن ءالى كۇنگە دەيىن بەيمالىم دەيدى. ءتىپتى ءبىر ۋاقىتتاردا اتالعان مەرۋەرتتى  اۋكتسيون­دا 75 ميلليون دوللارعا دەيىن ساۋدا­لانعانى جازىلىپتى.

ماسەلە باعادا ما دەپ ويلايسىڭ. كەي­دە زاتتىڭ قۇنىنا قاراپ ءومىردى ولشەۋ­­گە بولا ما دەپ تە كىجىنەسىڭ. وعان سە­­نەن بىرەۋ بىردەمە سۇراپ اقىلداسا ما؟

مىنا اقپاراتتى وقىپ تاعى ويعا شوم­دىق. كىشكەنتاي سۇلۋ حانشايىمنىڭ اتى دا مەرۋەرت ەكەن-اۋ... مەرۋەرت دەگەن ءوزى جوعالۋ ءۇشىن، ۇرلانۋ ءۇشىن جارا­تىلعان جاقۇت ەمەس پە؟ مەرۋەرت ءۇشىن جەر بەتىنەن نەبىر حالىقتار جويىلىپ جاتقانىن كارى ۋاقىت جازىپ كەلەدى.

ميراس مۇقاشتىڭ «مەرۋەرتىن» وقى­عان كەز كەلگەن وقىرمان ءوز مەرۋەرتىن ىزدەي باستايدى. ءىشىن مۇزداي سۋىق وكىنىش ءتىلىپ وتكەندەي كۇيگە كىرەدى.

«اتا-بابا قونىسىنا بارماعانىممەن، جۇمىس بارىسىمەن جان-جاققا ءجيى شى­­­عا­مىن. قاي قالاعا، قاي ايماققا بار­­سام دا، كوپ ىشىنەن كوزىمنەن بۇل-بۇل ۇشقان ءبىر بەينەنى ىزدەيمىن دە جۇ­رە­مىن. جىميعاندا بەتىندە ءسال عانا شۇڭقىر پايدا بولا قالاتىن ناركەس كوزدى قىزداردى كەزىكتىرسەم، مەرۋەرت ەمەس پە ەكەن دەپ ەلەڭدەيمىن..

شىركىن، مەرۋەرت! قايدا ءجۇر ەكەن­سىڭ سەن؟! جانىمنىڭ ءبىر بولشەگى… جۇرەگىمنىڭ جاقۇتى...» دەيدى اۆتور.

ول تاعى دا ۇلكەن ساپارعا جينالدى. تاعى دا تانىس ءھام بەيتانىس جانارعا ءۇڭىلدى. سۇلۋ جىميعان ميىقتان تاعى دا بالا مەرۋەرتكە ىنتىزار بالعىن ماحابباتتىڭ وتىن سەزدى.

الىستاعان. جوعالعان.

مەرۋەرت پە ەكەن؟...

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا قانشا ادام ۆاكتسينا الدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:42

ۇقساس جاڭالىقتار