ايماقتار • 15 قاراشا، 2021

قولىندا 45 مەملەكەتتىڭ ءتول اقشاسى بار

93 رەت كورسەتىلدى

كەز كەلگەن ادامنىڭ كەلەشەك ءۇشىن ازدى-كوپتى اقشا جينايتىنى راس. دەگەنمەن بۇعان حوببي رەتىندە قارايتىندار دا جوق ەمەس. ماسەلەن، بىرەۋلەر الەم ەلدەرىنىڭ اقشاسىنا قۇمارتسا، ەندى ءبىرى كونە تيىنداردى جيناۋعا اۋەس. جۋرناليست جاسىن بىركەنوۆ تە جۇرگەن-تۇرعان جەرىنەن بانكنوت ۇلگىلەرىن جيناپ، جەكە قورىن مولايتۋمەن اينالىسىپ كەلەدى.

جاسىندى تەلەارنا جۇلدىزى رەتىندە تانىمايتىن ادام كەم­دە-كەم. قوعامدىق جۇمىستاردىڭ بەل ورتا­سىندا جۇرەتىنىنە دە ەل كۋا. ال جۋىردا ونى جاڭا قىرى­نان تانىدىق. ول قولى قالت ەتكەندە الەم ەلدەرىنىڭ بانكنوتتارىن جيناۋمەن اينالىسادى ەكەن. بۇگىندە ونىڭ قورىندا 100-گە جۋىق بانكنوت بار. بۇل دەگەنىمىز – 45 مەملەكەتتىڭ ءتول اقشاسى.

– قورداعى ەڭ كونە بانكنوت – 1898 جىلى شىققان رەسەي يمپە­رياسىنىڭ قاعاز اقشاسى. «مەم­لەكەتتىك كرەديتتىك بيلەت» دەپ اتالادى. 1895-1897 جىلدارداعى اقشا رەفورماسى كەزىندە اينالىمعا ەنگەن. بىلۋىمشە، بۇل اقشا 1922 جىلعا دەيىن قولدانىلعان. قوردا رەسەي يمپەرياسىنىڭ بۇدان باس­قا دا بانكنوتتارى ساقتالعان. رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى جانە كەيىنگى، سونداي-اق XIX عاسىردىڭ باسىندا جارىق كورگەن بىرنەشە بانكنوت بار، – دەيدى ج.بىركەنوۆ.

نۋميزماتيكا دەگەن سالا بار. ول – تاريح عىلىمىنىڭ تيىنداردى زەرتتەيتىن كومەكشى سالاسى. عىلىمنىڭ اتى – «نۋميزماتيكا»، ال ونىمەن اينالىساتىن عالىمدار نەمەسە تيىن جيناۋشى كوللەكتسيونەرلەر نۋميزماتتار دەپ اتالادى. بىراق جاسىن ءوزىن نۋميزماتتار قاتارىنا قوسپايدى.

– ويتكەنى اقشا جيناۋعا اۋەس بول­عانىممەن، ونى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ىزدەپ، سول ءۇشىن ارنايى جولعا شىعىپ، ساتىپ الۋ ەشقاشان ماقساتىم بولعان ەمەس. كەزدەسكەن جەردە ۇناتقان دۇنيەمدى ساتىپ الام. جالپى، كوللەكتسيا جيناۋ­دى وسىدان 10 جىل بۇرىن باستادىم. جەكە توپتامامداعى العاشقى جا­دىگەر – 1993 جىلى شىققان «2 تيىن». كادىمگى بانكنوت. قىزى­عۋشىلىق وسى «2 تيىننان» كە­يىن باستالدى. كەيىن اينالىمنان شىعىپ قال­عان ءوزىمىزدىڭ ءتول تەڭگەلەرىمىزدى جيناۋعا كىرىستىم. ءسۇيىنباي اتامىز بەينەلەنگەن «3 تەڭگە»، شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ بەينەسى بار «10 تەڭگە» جانە تاعى باسقالارى كوپ­شىلىكتىڭ ەسىندە بو­لار. بۇلاردىڭ ءبارى بالالىق شاعىمدى ەسكە تۇسىرەدى. 3 تەڭگەگە بالمۇزداق ساتىپ الىپ، راقاتقا بولەنۋشى ەدىك، – دەيدى جاسىن.

ال قازاقستاندا نۋميزماتيكا عى­لىمىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ات توبەلىندەي ازاماتتىڭ ءبىرى – دارحان ەرەسەنوۆ. ول – كۇيشى سانسىزباي ەرەسەنوۆتىڭ ۇلى. وتاندىق بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارىندا تالاي مارتە جازىلعانداي، دارحان­نىڭ نۋميزماتيكاعا دەگەن قىزى­عۋشىلىعىن وياتقان دا وسى كىسى. اكەسى ون ءۇش جاسقا تول­عاندا ءبىر كەزدەرى ءوزى جيناعان ءبىر ۋىس شەتەل تيىنىن سىيعا تارتادى. سول كۇن­نەن باستاپ ونىڭ تيىندارعا دەگەن قىزى­عۋ­شىلىعى دا ارتادى.

– Əكەم سىيلاعان تيىندار ىشىن­دە 1861 جىلعى پاتشالىق رەسەيدىڭ تيىنى بولدى. ەڭ كونەسى دە سول ەدى. ون جىل بويى شەتەلدىڭ تيىندارىن جينادىم. ولاردىڭ سانى 500-600-دەن اسىپ ءتۇستى. بىراق ونىڭ تۇبىنە ءتۇسىپ زەرتتەگەن جوقپىن. تەك تيىن كوللەكتسيونەرى رەتىندە قا­رادىم. 2011 جىلى وزبەكستانعا با­رىپ قايتقان دوسىم ارابشا جا­زۋى بار تيىن سىيلادى. باسقا تيىن­دارعا ۇقسامايدى. ناعىز كونە دۇ­نيە ەكەنى كورىنىپ-اق تۇر. زەرتتەپ كورسەم، ءƏمىر تەمىر مەملەكەتىندە بۇحارا قالاسىندا 1432 جىلى سوعىلعان تيىن ەكەن. بۇل تيىن مەنىڭ شەتەلدىك تيىندارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىمنىڭ سوڭى، ال شىعىستىق كونە تيىندارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىمنىڭ باسى بولدى. سودان بەرى تەك قازاقستان اۋماعىنان تابىلعان تيىنداردى جيناۋمەن اينالىستىم، – دەيدى ول.

تۇپتەپ كەلگەندە تاريحتى سوي­لە­تەتىندەر دە ءدال وسى كونە تيىن­دار ەمەس پە؟! ويتكەنى تيىنداردا ونى سوقتىرعان ادامنىڭ ەسىمى، سوعىلعان قالاسى، سوعىلعان جىلى­نا دەيىن جازىلادى. دارحان ەرە­سەنوۆ ايتپاقشى، بۇل جىلناما­لار مەن كىتاپتار جەتپەگەن تاريح­تىڭ كولەڭكەلى تۇستارىنا شام الىپ كىرگەنمەن بىردەي. Əر جەردەن تابىلعان تيىندار ارقىلى ەجەلگى مەملەكەتتەردىڭ ساۋدا جۇيە­سىن، ەلدەردىڭ اراسىنداعى ديپلو­ما­تيالىق قاتىناستارعا دەيىن زەرتتەپ شىعۋعا بولادى.

– قالاي دەسەك تە، ءبىزدىڭ ەلدە نۋميزماتيكا اناۋ ايتقانداي دا­مي قويعان جوق. ايتالىق، وقۋ ورىندارىندا بۇل سالا وقىتىلمايدى. تيىسىنشە، ماماندار دا دايىندالمايدى. سوندىقتان ارحەولوگ-عالىمدارىمىز جاڭا تيىن جو­لىق­تىر­سا، شەتەلگە الا جۇگىرەدى. جەرىمىزدەن تابىلعان بايلىقتى وزگەنىڭ كومەگىنسىز ءوزىمىز زەرتتە­ۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار قازاق­­ستاندا نۋميزماتيكامەن اينا­­لى­سۋشىلاردىڭ كوبى – وزگە ۇلت وكىل­دەرى. قا­زاق جاستارىنان قى­زى­عا­تىندار نەكەن-ساياق، – دەيدى د.ەرەسەنوۆ.

ءبىز بىلەتىن نۋميزماتتاردىڭ قاتارىندا پاۆلودارلىق ەدۋارد لامپارتەر دە بار. مەكتەپ جاسى­نان بەرى كوللەكتسيا جيناۋ­مەن اينا­لىسىپ كەلە جاتقان ول تۋعان قا­لاسىنان اقشا مۋزەيىن اشقىسى كەلەدى.

– اقشا كوللەكتسيالارىن جيناۋمەن اينالىسىپ جۇرگەنىمە 20 جىلدان استى. ماماندىعىم – انتروپولوگ. قو­رىمدا جيناقتالعان مىڭداعان دۇنيەنى كوپ­شى­لىككە ۇسىنعىم كەلەدى. سوندىقتان اقشا مۋزەيىن اشۋدى جوسپارلاپ ءجۇرمىن. كونە تيىنداردا ەرەكشە ەنەرگيا بار. قولىڭا ۇستاپ تۇرىپ تاريحتىڭ تىلسىمىنا سۇڭگىپ شىققانداي كۇي كەشەسىڭ. ءبىزدىڭ ەلدە جەكە مۋزەيلەر جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان وسى باعىتتا باتىل قادام جاساپ كورۋ كەرەك دەپ ويلايمىن، – دەيدى ول.

ۇلتتىق بانكتىڭ وكىلى المات با­سە­نوۆتىڭ پىكىرىنشە، سوڭعى بىرنەشە جىلدا كوللەكتسيالىق مونەتالار نارىعى سىي­لىق سەگمەنتىنە قاراي ويىسقان. بۇرىن كوللەكتسيالىق نارىققا كوبىنەسە نۋميزماتتار قاتىسسا، قازىر ادامداردىڭ كوبى مونەتالاردى كادەسىي رەتىندە ساتىپ الادى.

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، الەمدە نۋميزماتيكامەن اۋەستەنەتىن جان­داردىڭ ۇزىن سانى 1 ملن-عا جۋىق­تايدى. مۇنداي اۋەستىك ەۋروپادا قايتا ورلەۋ داۋىرىندە پايدا بول­عان. ال XVIII عاسىردا پروفەسسور يوگانن گەنريح شۋلتسە العاش رەت تۇراقتى تۇردە مونەتالار تۋرالى لەكتسيا وقۋدى باستاعان. ەڭ تانىمال نۋميزماتتاردىڭ ءبىرى – ارت كوۋل دجيرسي. ول كوللەكتسيامەن حح عاسىردىڭ باسىندا اينالىسا باستاعان ءارى 1 مىڭعا جۋىق مونەتا جيناعان. ونىڭ قورىنداعى دۇنيەنىڭ سانى از بولسا دا، ساپاسى جوعارى. ويتكەنى ول وتە سيرەك كەزدەسەتىن مونەتالاردى جيناعان. بۇل كوللەكتسياداعى ەڭ ارزان جادىگەردىڭ ءوزى 15 مىڭ دوللار تۇرادى.

شىنىندا دا، تيتتەي عانا تيىن تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ تاريحىنان سىر شەرتە الادى. ونداعى تاڭ­بالار وتكەن كۇننەن بەلگى بەرەدى. ماسەلەن، عالىمدار ەجەلگى ءريم­نىڭ مونەتالارىن «پورترەتتەر گالەرەيا­سى» دەپ اتاعان. ءتىپتى كەيبىر بيلەۋشىلەر­دىڭ تا­ريحتا بولعان، بولماعانىن تيىن­دارعا قاراپ بىلۋگە بولادى.

وسى ورايدا «قازاق دالا­سىن­داعى العاشقى تيىندار قاشان پايدا بولدى؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. زەرتتەۋ­شى­لەر قازاقستان تەرريتورياسىن­دا ەكو­نوميكالىق ەكى ورتالىق بول­عانىن العا تارتادى. ءبىرى – وڭ­تۇستىك، ەكىنشىسى – وڭتۇس­تىك شى­عىس. بۇل وڭىرلەر وتىرىق­شى­لىق­قا جاقىن بولعان. اتالعان وڭىر­­لەردەن تابىلعان ەڭ ەسكى تيىن­دار – قىتاي تيىندارى. ودان كەيىن كۋشان مەملەكەتىنىڭ مونەتالارى قازاقستان تەرريتورياسىندا العاشقى قولدانىلعان تيىندار بولىپ سانالادى. بۇل – ءبىز­دىڭ زامانىمىزدىڭ 128 جىلدارى. حرونولوگيا بويىنشا سا­سا­نيدتتەردىڭ دراحمالارى ءىىى عا­سىرلاردا قولدانىلا باستاعان. بىراق بۇل تيىندار وتە از كەزدەسە­دى. قازاقستاننان تابىلعان تيىن­دار­عا قاراپ وتىرىپ، قىتاي تيىن­دارىن نەگىزىنەن تولىقتاي سوعدى تيىندارى ىسىرىپ شىعارعانى بايقالادى. سوعدى تيىندارى ال­عا­شىندا قىتاي تيىندارىنىڭ دال­مە-ءدال كوشىرمەسى بولعانىمەن، كەيىننەن بۇل تيىنداردا سوعدى جازۋلارى پايدا بولا باستاعان.

قازاق دالاسىندا سوعىلعان ال­­عاشقى تيىن جۋانتوبە قالا­شىعىنان تابىلعان. الايدا قاي قالادا سوعىلعانى بەلگىسىز. اراب شاپقىنشىلىعى ءوتىپ، حالىق يسلام ءدىنىن قابىلداي باستاعان كەزەڭدە سوعىلعان تيىن ەكەنىن ايگىلەيتىن ارابشا جازۋى بار.

جوعارىدا ءبىز ايتىپ وتكەن تيىن­داردىڭ بارلىعى دەرلىك وڭ­تۇس­تىك قازاقستان اۋماعىنان تا­بىلعان. ال ەكونوميكالىق تۇر­عىدان دامىعان ەكى اۋداندا دا كەزدەستىن العاشقى تيىن – تۇرگەش قاعاناتىنىڭ تيىنى. Qadam.asia سايتىنىڭ جازۋىنشا، VIII عاسىر باسىندا سوعىلعان بۇل تيىنداردا سوعدى جازۋى قولدانىلىپ، كەلەسى بەتىندە تۇرگەشتەردىڭ تاڭباسى بەينەلەنگەن. بۇل تيىنداردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – قۇيۋ ءادىسى ارقىلى جاسالعان. تيىنداردىڭ ءبىر بولىگى قىرعىزستاندا، ەكىنشى بولىگى تاراز قالاسىندا قۇيىلعان.

تۇرگەش قاعاناتىنىڭ تيىن­دارى­نان سوڭ قازاق دالاسىندا قاراحان مەملەكەتىنىڭ بي­لىگى ءجۇردى. جوعارىدا ايتقان ەۋرو­پاداعى كۇمىس تيىنداردى باسقا مەتالدارمەن ارالاستىرىپ تيىن سوعۋ وسى قاراحان مەملەكەتى تۇسىندا پايدا بولدى. ويتكەنى شىعىستا ح-ءحى عاسىرلاردا كۇمىس داعدارىسى باستالدى.

حV عاسىردا شاڭىراق كوتەرگەن قازاق حاندىعىندا ءوز اتىنان تيىن سوقتىرعان حان بولعان جوق. بۇل – قازاق حاندارىنىڭ ساۋداعا سالعىرت قاراعانىنان ەمەس، اپالاڭ-توپالاڭ زاماننىڭ كەسىرى. قازاق حاندىعى تاريحىندا سوعىلعان تيىن بولعان. بىراق ول حان دارەجەسىنە ۇلتتىق تۇرعىدان كوتەرىلە الماعان سۇل­تان سوقتىرعان تيىن ەدى. اڭگىمە ءوزىن تاشكەنتكە بيلەۋشى ەتىپ قال­­دىر­عان ەسىم حانعا قارسى شى­عىپ، كەيىننەن قازاق تاريحىنداعى ­«قا­تاعان قىر­عىنىنا» سەبەپ بول­عان تۇرسىن حان تۋرالى. ءيا، تاق تا­لاسى توقتاپ، تۇراقتالا باستاعان مەم­لەكەتتىڭ ءبىر بولىگىن ءبولىپ الىپ، زاڭسىز بيلىككە ۇمتىلعان تۇر­­سىن حان تاشكەنتتە ءوز اتىنان تيىن سوقتىرىپ ۇلگەرگەن. بۇل قازاق حاندىعىندا سوعىلعان ال­­عاش­قى جانە ەڭ سوڭعى تيىن بولاتىن.

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا ەپيداحۋال كۇردەلەنىپ بارادى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 11:00

«سارى» ايماقتا تۇركىستان وبلىسى تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:10

كوروناۆيرۋس قايتا كۇشەيدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:54

وڭتايلىسى – ونلاين وقۋ

ايماقتار • بۇگىن، 08:53

ساپا ارتپايىنشا، سۋبسيديا جوق

ايماقتار • بۇگىن، 08:45

كوروناۆيرۋس قايتا ءورشىدى

الەم • بۇگىن، 08:42

ۆيرۋس جۇقتىرۋ ازايماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:30

اسىعىس شەشىم

قازاقستان • بۇگىن، 08:15

كومەك كورسەتىلەدى

قوعام • بۇگىن، 08:10

قور ستراتەگياسى ازىرلەنەدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:00

ۇقساس جاڭالىقتار