پرەزيدەنت • 14 قازان، 2021

قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق باتىل باستاماسى

141 رەت كورسەتىلدى

ەلوردادا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن پاريج كەلىسىمىندە بەلگىلەنگەن ماقساتتار مەن مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەسكە باعىتتالعان قازاق­­ستاننىڭ باستامالارىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.

جاھاندىق جىلىنۋ قارقىنى الاڭداتادى

«پاريج كەلىسىمىنىڭ ماقساتتارىنا جانە قازاقستاننىڭ كومىرتەگىنە بەي­تا­راپ­تىعىنا قول جەتكىزۋ جولدارى» تاقى­رىبىندا وتكەن حالىقارالىق كون­فە­رەنتسياعا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ، ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى سەرىكقالي برەكەشەۆ، بۇۇ-نىڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارى، حالىقارالىق ساراپشىلار، بيزنەس جانە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى قاتىستى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ كليمات وزگەرۋى سالاسىندا قويعان باتىل ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگىنە بەي­تاراپتىققا قول جەتكىزۋ ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىرىپ، شەتەلدىك جانە وتاندىق بەلدى مامانداردىڭ الدىندا قازاقستاننىڭ جوسپارىن تانىستىردى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە قازىرگى ۋاقىتتا كليماتتىڭ وزگەرۋى ەڭ وزەكتى ماسەلەگە اينالعانىن اتاپ ءوتىپ، بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريشتىڭ كومىرتەگىنەن تازا ەل بولۋعا قاتىستى ۇندەۋىن قولدايتىنىن ايتتى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتارالىق ساراپشىلار توبى دايىنداعان التىنشى باعالاۋ بايانداماسىنداعى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە توقتالدى. اتالعان قۇجاتتا كومىرقىشقىل گازىنىڭ اۋاعا شامادان تىس تارالۋى سالدارىنان جاھاندىق جىلىنۋدىڭ وسى ءجۇز جىلدىقتا 1،5-2 گرادۋسقا جوعا­رىلايتىنى ايتىلعان. مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ پىكىرىنشە، ورتالىق ازياداعى جىلىنۋ پروتسەسىنىڭ جىلدام قارقىن الۋى الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ، شۇعىل ارەكەتتى تالاپ ەتەدى.

– بۇل سۋ مەن ازىق-ت ۇلىكتى جانە ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى. قازاقستان بيداي مەن ۇن ءوندىرۋشى ءىرى ەلدەردىڭ وندىعىنا كىرەدى جانە جىلىنا 7 ميلليون تونناعا دەيىن بيداي ەكسپورتتايدى. الايدا جاعداي ناشارلاسا، 2030 جىلعا قاراي بيداي ءونىمى شامامەن 40 پايىزعا تومەندەۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى جالعىز ەكسپورتتاۋشى ەل ەكەنىن ەسكەرسەك، بۇكىل ايماقتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر تونەتىنى ءسوزسىز. بۇل – قاراپايىم عانا مىسال. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس – مۇنىڭ ورتاق ءىس ەكەنىنىڭ دالەلى. بۇل – اسا ماڭىزدى ماسەلە، – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ تابيعي قازبالارعا ايتارلىقتاي تاۋەلدى ەكەنىنە قاراماستان، قازاقستان وسى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي كومىرتەگىنە بەيتاراپتىققا قول جەتكىزەتىن العاشقى ءجۇز ەلدىڭ قاتا­رىندا بولاتىنىن جاريالاعانىن اتاپ ءوتتى.

 

جاڭا تاسىلدەر قاجەت

قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكونوميكا مەن ونەر­كاسىپتە كومىرتەگىن از پايدا­لا­نۋدىڭ بازالىق تاسىلدەرىن قاراستىراتىن قازاق­ستاننىڭ 2060 جىلعا دەيىن كومىرتە­گىنەن تازا ەل بولۋ دوكتريناسىن ازىر­لەپ جاتقانى تۋرالى ايتتى. پرەزي­دەنت دوك­ترينا، تۇپتەپ كەلگەندە، پراگما­تي­كا­­لىق ءارى راتسيونالدى بولۋعا، ەل ەكونو­­مي­كاسى­نىڭ قاجەتتىلىكتەرىن، ونىڭ ەرەك­شەلىگى مەن قۇرىلىمىن ەسكەرۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى.

– قازىردىڭ وزىندە دوكتريناداعى ۇل­كەن ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن جۇيەلى كۇش-جىگەر قاجەت ەكەنى ايقىن. بۇل رەتتە، وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنىن جاڭعىرتۋدا، يندۋستريالىق جانە اگروونەركاسىپ سايا­ساتىن قايتا قاراۋدا، تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىعىندا، قۇرىلىستا جانە جالپى ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدى­سىندا جاڭا تاسىلدەر قاجەت. 2060 جىلعا قاراي جاڭارتىلاتىن جانە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى ەلىمىزدىڭ جالپى ەنەر­گيا بالانسىنىڭ 80 پايىزىنان استامىن قۇرايتىن بولادى. كومىرتەگى بەيتاراپ­تىعىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن مەملەكەت، بيزنەس جانە تۇتاس قوعامنىڭ بىر­لەس­كەن كۇش-جىگەرى قاجەت. ونىڭ ءساتتى جۇزەگە اسىرىلۋى 1990 جىلعى دەڭگەي­دەن 15 پا­يىزعا تومەندەتۋ تۋرالى 2030 جىلعا دەيىنگى مەجەگە قول جەتكى­زىپ قانا قويماي، 2060 جىلعا قاراي پارنيك­تىك گازدىڭ نولدىك دەڭگەيىنە جەتۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە، اتموسفەراعا شىعارىلاتىن كومىرتەگى قالدىقتارى 9 ميلليارد تونناعا دەيىن ازايادى، – دەدى مەملەكەت باسشىسى. 

پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي ۇلكەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلەكتر قۋاتى مەن جىلۋ ءوندىرۋ سەكتورىن جاڭارتۋعا قوماقتى قاراجات پەن ينۆەس­تيتسيا تارتۋ،  پارنيكتىك گازداردىڭ قال­دىق­تارىنا بولىنەتىن كۆوتالاردى ساۋدا­لاۋ­دىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قايتا قاراۋ، ونى ءتيىستى حالىقارالىق جۇيەلەرگە سايكەس­تەندىرۋ قاجەت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدە جۇر­گىزىلىپ جاتقان گازبەن قامتۋدىڭ اۋ­قىمدى جۇمىسى، جاڭارتىلاتىن جانە بالامالى ەنەرگەتيكانى دامى­تۋدىڭ الەۋەتى مەن جاسىل ەكونومي­كانى قارجىلاندىرۋ، سونداي-اق ترانس­شەكارالىق وزەندەردىڭ گيد­رولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق ماسە­لەلەرىن شەشۋ شارالارى تۋرالى ايتتى.

 

2 ملرد اعاش ەگىلەدى

پرەزيدەنت ەلىمىزدى كوگالداندىرۋ باع­دار­لاماسىنا ەرەكشە توقتالدى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا ساي­كەس 2025 جىلعا دەيىن 2 ميلليارد اعاش وتىرعىزىلادى.

– بۇل باستاما – حالىقارالىق رەزونانس تۋدىرعان، شىن مانىندە، اۋقىمدى ۇلت­تىق جوباعا اينالادى. جۇكتەلىپ وتىر­عان مىندەت وتە وزەكتى. سوندىقتان ونىڭ سانىن كوبەيتۋمەن اينالىسپاي جانە كوزبوياۋشىلىققا سالماي دۇرىس ورىن­داۋ كەرەك، – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەلەرىن شەشۋگە قاتىستى ايماق­تىق كۇش-جىگەر تۋرالى ايتا كەلىپ، كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ەنەرگيا­لىق ءتيىمدى تاسىلدەر مەن تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ، جاڭارتىلاتىن جانە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن ەنگىزۋ، كومىرتەگىن از شىعاراتىن كولىكتەردى پايدالانۋ جو­نىن­دەگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­قا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ناقتى بىرلەسكەن جوسپارى تۋرالى اقپارات بەردى.

– وداق اياسىنداعى ونەركاسىپ، تەحنولوگيا جانە ەكونوميكا سالالارىنداعى تىعىز بايلانىستاردى ەسكەرسەك، بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋ تابىستىڭ كەپىلى ەكەنى ءسوزسىز. جاھاندىق ءىس-قيمىل تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. كليماتتىڭ جاعدايى مەن پلانەتامىزدىڭ تاعدىرى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ بىرلەسىپ اتقارعان جۇمىسىنا تاۋەلدى. قازاقستان جاھاندىق تەمپەراتۋرالىق ماقساتقا قول جەتكىزۋ جونىندەگى ورتاق ىسكە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا ءازىر، – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءىس-شارانى قورى­تىندىلاي كەلە، قازاقستان ەكونو­مي­-
كاسىنىڭ كومىرتەگىنە تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋ تاسىلىنە كوشۋ ماسەلەسى باتىل شەشىمدەردى، قوماقتى قاراجات پەن تۇتاس قوعامنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋدى قاجەت ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە، مەملەكەت باسشىسى كليمات تاقىرىبىنداعى كۇن ءتارتىبىنىڭ رەتتەۋشى تەتىكتەرى ساۋدا-ساتتىق پەن ينۆەستيتسياعا كەدەرگى كەل­تىر­مەۋى كەرەك ەكەنىنە باسا ءمان بەردى.

مەملەكەت باسشىسى كومىرتەگىن از پايدالاناتىن ەلگە اينالۋ ءۇشىن وت­پەلى ەكونوميكاسى بار مەملەكەتتەرگە تەحنولوگيالىق جانە رەسۋرستىق قول­داۋ كورسەتۋگە دامىعان ەلدەر مەن حالىق­ارالىق ۇيىمدار جاۋاپتى ەكەنىن ايتتى.

وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت ۇكى­مەتكە كۇن تارتىبىندەگى كليمات ماسەلەلەرى بويىنشا بۇۇ قۇرىلىمدارىمەن، دۇ­نيە­جۇزىلىك بانكپەن، حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىمەن جانە دامىعان مەملە­كەت­تەردىڭ ۇكىمەتتەرىمەن ىنتى­ماق­تاستىق ورناتۋدى تاپسىردى.

حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ پانەلدى سەسسياسىندا سپيكەر رەتىندە بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى ميريا­نا سپولياريچ ەگگەر، «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق باسقارما توراعاسى الماسادام ساتقاليەۆ، ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابي­عي رەسۋرستار ءمينيسترى سەرىكقالي برەكەشەۆ، پۋليتتسەر سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەاتى دەنيەلا ەرگينا، ەقدب «جاسىل ەكونوميكا» مەن كليماتتىق قىزمەتتىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى گارري بويد-كارپەنتەر، ەىدۇ قورشاعان ورتا باسقارماسىنىڭ ديرەكتورى رۋدولفو لەسي ءسوز سويلەدى. اقش پرەزيدەنتىنىڭ كليمات ماسەلەلەرى جونىندەگى ارناۋلى وكىلى دجون كەرري جيىنعا قاتىسۋشىلارعا بەينەۇندەۋ جاسادى. ال كونفەرەنتسياعا Overseas Development Institute تالداۋ ورتالىعىنىڭ كليمات جانە تۇراقتىلىق باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى سارا كولەنبراندەر مودەراتورلىق ەتتى.

 

كليمات وزگەرىسى مەن تەڭسىزدىك ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى

بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى، بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ (بۇۇدب) ەۋرو­پا جانە تمد بويىنشا وڭىرلىك بيۋرو­سىنىڭ ديرەكتورى ميريانا سپو­لياريچ ەگگەر جاھاندىق جىلىنۋ ادامزات ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن جانە ول اركىمگە ءارتۇرلى اسەر ەتەتىنىن العا تارتتى.

– كليماتتىڭ وزگەرۋى بارلىعىنا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز، الايدا بۇل قۇبىلىس بار­لىعىندا بىردەي كورىنىس تاپپايدى. ارەكەتسىزدىكتىڭ سالدارى كەدەي جانە وسال توپتارعا كوبىرەك اسەر ەتەدى. كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن تەڭسىزدىك ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. قىمبات ەمەس قازبا وتىن تۇرلەرىنىڭ مولدىعىنا قاراماستان، قازاقستان ارتاراپتاندىرىلعان جانە «جاسىل ەكونوميكانى» قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قۇرىلىمدىق قايتاقۇرۋلاردى باس­تاپ كەتتى.  بۇل ترانسفورماتسيانىڭ نەگىزىن ەنەرگەتيكالىق جۇيەنى كومىرقىشقىل گازىنىڭ مولشەرىنەن ازايتۋ ماسەلەسى قۇرايدى. ءبىز بۇل ميسسيانىڭ اۋقىمىن دۇرىس باعالاۋىمىز كەرەك. قازبا وتىننان بىرتىندەپ باس تارتۋ ەكونوميكا، ساۋ­دا جانە ونەركاسىپ سالالارىندا تەرەڭ قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردىڭ بولاتى­نىن بىلدىرەدى، – دەدى بۇۇ دامۋ باعدار­لا­ماسىنىڭ وكىلى.

ورتالىق ازيادا كومىرقىشقىل گازى­نىڭ مولشەرىن ازايتۋ پروتسەسى باستالىپ كەتكەنىن ايتقان ميريانا سپولياريچ ەگگەر قازاقستان بۇل ۇردىستە وڭىردەگى كوش­باسشى رەتىندەگى ساياسي كۇش-جىگەرىن كورسەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.

– مۇنداي باتىل ارەكەت بولماسا، اي­ماق ەنەرگەتيكالىق وزگەرىستەر مۇمكىندىگىن جىبەرىپ الۋى مۇمكىن. ورتالىق ازيا گي­د­رو­ەنەرگيا، بيوەنەرگيا، گەوتەرمالدى، جەل جانە كۇن ەنەرگياسى سەكىلدى جاڭار­تىلاتىن ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا باي. الايدا «جاسىل ەنەرگياعا» كو­شۋ قارجىلاندىرۋدى قاجەت ەتەدى. مەملە­كەتتىك جانە جەكەمەنشىك سەكتوردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ كەرەك، – دەپ اتاپ ءوتتى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ (بۇۇدب) ەۋرو­پا جانە تمد بويىنشا وڭىرلىك بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى.

بۇۇ وكىلى مەملەكەتتىك قارجى­لان­دى­رۋعا قاتىستى ۇلتتىق بيۋدجەتتى بولەردە تۇراقتى جانە تومەن كومىرتەكتى ينفرا­­قۇ­رىلىمعا باسىم نازار اۋدارىلۋعا ءتيىس دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. بۇۇدب قاز­با وتىن­نان باس تارتۋ جولىندا كومىر­سۋتەكتى وتىن­عا سۋبسيديا بەرۋدى توقتاتىپ، بۇل قا­راجاتتى ادامدار مەن پلانە­تاعا باعىت­تاۋعا شاقىردى.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا قازاق­ستاننىڭ ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى سەرىكقالي برەكەشەۆ ەلدەگى زياندى شىعارىندىلارعا قاتىستى مالىمەتتى ۇسىندى. 

– Global Carbon Atlas-تىڭ 2019 جىل­عى سوڭعى دەرەكتەرى بويىنشا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى 221 ەلدىڭ ىشىندە كومىرقىشقىل گازى شىعارىندىلارىنىڭ كولەمى بويىنشا 21-ورىندى، جان باسىنا شاققانداعى شىعارىندىلار بو­يىنشا 11-ورىندى جانە ءىجو-ءنىڭ كومىرتەگى سىيىمدىلىعى بويىنشا 5-ورىندى يەلەنەدى، – دەدى سەرىكقالي برە­كەشەۆ. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، 2019 جىلى ەلدەگى پارنيكتىك گازداردىڭ شى­عا­رىندىلارى 364 ملن توننادان اسقان.

سەرىكقالي برەكەشەۆ قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ 2060 جىلعا دەيىنگى كومىر­تەگىنە بەيتاراپتىققا قول جەتكىزۋ دوكتريناسىنىڭ جوباسىن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، دوكترينا ەڭ ۇزدىك الدىڭعى قاتارلى TIMES، CGE جانە System Dynamics سىندى مودەلدەردىڭ كومەگىمەن شىنايى ەكونوميكانى مودەلدەۋ نەگىزىندە ازىرلەنگەن. مينيستر بۇل بارىنشا از ينۆەستيتسيالىق شىعىندار مەن مۇمكىندىگىنشە مول ەكونوميكالىق پايدا الۋ تۇرعىسىنان قازاقستان ەكونوميكاسىن كومىرتەگىنەن ارىلتۋدىڭ  ەڭ وڭتايلى جولىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.

ول سونداي-اق قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ 2060 جىلعا دەيىن كومىرتەگىنە بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ دوكتريناسىن ازىرلەۋدىڭ ەكى ستسەناريى تۋرالى ايتتى.

– ەكى ستسەناري جاسالدى: نەگىزگى جانە كومىرتەگىنە بەيتاراپتىق. نەگىزگى ستسەناريگە سايكەس ماڭىزدى تەحنولوگيالىق وزگە­رىستەر مەن دەكاربونيزاتسيا بويىنشا ساياسي شارالار قاراستىرىلماعان. كومىر­تەگىنە بەيتاراپتىق ستسەناريى كومىر­قىشقىل گازىنىڭ شىعارىلۋىن ازايتۋ جانە 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگىنە بەي­تاراپتىققا قول جەتكىزۋ جولىندا جاسالاتىن بەلسەندى ارەكەتتەردى ەسكەرەتىن بولادى، – دەيدى ەكولوگيا ءمينيسترى.

ەستە بولسا، 2020 جىلعى جەلتوقساندا كليماتتىق امبيتسيالار جونىندەگى سامميت بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگىنە بەيتاراپتىققا قول جەت­كىزۋ جونىندە باتىل مىندەت قويعان-دى. جيىن بارىسىندا قازاقستاننىڭ سول ماق­ساتقا جەتۋ جولدارى، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەردىڭ باسىم باعىت­تارى، كومىرتەگىنە بەيتاراپتىققا كوشۋ ءۇشىن قوماقتى قاراجات جۇمىل­دى­رۋدىڭ ماڭىزى تالقىلاندى.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتاپ بارادى

قارجى • بۇگىن، 11:20

لوماچەنكودان قازىردەن قاشىپ وتىر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

«ۇزدىكتەردىڭ ۇزدىگى» انىقتالدى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 10:12

«قىزىل» ايماقتا ءبىر عانا ءوڭىر قالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:52

كوگەرشىندەر كورمەسى

ايماقتار • بۇگىن، 09:44

مىندەتتى قارسىلاس اتاندى

بوكس • بۇگىن، 09:42

تاۋەلسىزدىك تاسپاسى تاراتىلادى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 09:40

قپل-ءدىڭ قىمبات فۋتبولشىلارى

فۋتبول • بۇگىن، 09:38

اردا ازاماتتىڭ ەسىمى ەل ەسىندە

قازاقستان • بۇگىن، 09:29

قوزىباەۆ كابينەتى اشىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 09:28

«قىزىل ايماقتان» قۇتىلا الماي تۇرمىز

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:23

ەلدى امان الىپ قالاتىن ەكپە عانا

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:21

ەپيداحۋال تۇراقتالىپ كەلەدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:19

ۇقساس جاڭالىقتار