ايماقتار • 13 قازان، 2021

ەسكى اعاش – ەستەلىگىڭ، ەگىلگەن اعاش – ەرتەڭىڭ

43 رەت كورسەتىلدى

جۋىردا پاۆلودار وبلىسى اكىمدىگىندە 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءىس-شارالارىنىڭ جوسپارى تالقىلاندى. قۇجاتتىڭ جوباسىن تالقىلاۋعا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن تاۋەلسىز ساراپشىلار قا­تىستى. تالقىلاۋدا وبلىس­تىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ، قورشاعان ورتانى قور­عاۋ جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ وكىلدەرى بيىل 1 شىل­دەدەن باستاپ ەلىمىزدە جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس كۇشىنە ەنگەنىن ايتتى.

– بيۋدجەتكە تۇسەتىن ەكولو­گيالىق تولەمدەردىڭ بارلىعى وڭىرلىك دەڭگەيدە تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىنا باعىتتالادى، – دەيدى وبلىستىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ، قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايگەرىم قابىلتاەۆا. – ەكولوگيالىق كودەكسكە سايكەس 2022-2024 جىلدارداعى تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىنىڭ شىعىندارى سوڭعى ءۇش جىلداعى ەكولوگيالىق تولەمدەردىڭ سوماسىنان كەم بولماۋى ءتيىس. جاڭا زاڭ بويىنشا ءىرى ونەركاسىپتىك كومپانيالاردىڭ ۇزدىك تەحنولوگيالارعا كوشۋى مىن­دەتتەلەدى. سوندىقتان ۇزدىك تەح­نولوگيالاردى قولداناتىن كاسىپ­ورىندار ەميسسيا ءۇشىن تولەم­دەردەن بوساتىلادى. ەگەر دە كا­سىپورىن قورشاعان ورتانى قور­عاۋ ماقساتىندا زاماناۋي تەحنو­لوگيالاردى ەنگىزبەسە، ول ءۇشىن ەميس­سيا مولشەرلەمەلەرى كەزەڭ-كە­زەڭىمەن: 2025 جىلدان باس­تاپ 2 ەسە، 2028 جىلدان 4 ەسە، ال 2031 جىل­دان باستاپ 8 ەسە ۇلعاي­تىلادى.

ءبىرىنشى كەزەكتە قارجىلان­دىرۋ اعاش وتىرعىزۋعا با­عىت­تالادى. ەكولوگيالىق تو­لەم­دەردەن تۇسەتىن بيۋدجەتتىڭ كوپ بو­لىگى كوگالداندىرۋعا باعىت­تال­ماق. ياعني باسقارمانىڭ مالىمەتىنشە، وڭىردە مەملەكەتتىك ورمان قورىن ۇلعايتۋ ءۇشىن كۇزدە اۋماعى 6،25 گەكتاردى قۇرايتىن 3 باق ورنى اشىلادى. بۇل 7،5 ملن قاراعاي كوشەتتەرىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بە­رەدى. كەلەسى جىلى 3،6 ملن كو­شەت وسىرەتىن تاعى 2 تالىمباق قۇرىلادى. اۋىلدىق اۋماقتاردا 2022-2024 جىلدارى 248 مىڭنان اس­تام اعاش، ال 2025 جىلدىڭ سو­ڭىنا دەيىن 422 مىڭ كوشەت وتىر­عىزىلماق.

ال وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي شارۋاشىلىعى باسقار­ماسىنىڭ اقپاراتى بويىنشا، وبلىستا قىركۇيەك ايىنداعى سەن­بىلىكتە 5 مىڭعا جۋىق اعاش پەن بۇتا وتىرعىزىلعان.

– ءبىزدى – ەكولوگتەر مەن تابيعات جان­اشىرلارىن جاڭا اعاشتار وتىر­عىزۋ ەمەس، ونى كۇتىپ-باپتاۋ، سۋا­رۋ، سونىمەن بىرگە ەندى ءوسىپ كەلە جاتقان اعاشتاردى كۇتۋ ماسە­لەسى قاتتى الاڭداتۋدا، – دەي­دى «ەكوم» بىرلەستىگىنىڭ باسشىسى سۆەتلانا موگيليۋك.

ماسەلە – اعاش وتىرعىزۋدا عانا ەمەس، وعان ۇنەمى جانە دۇرىس كۇ­تىم قاجەت. ءار كوشەتتىڭ ورنىنا وسەتىن جاس وسكىننىڭ بوي كوتەرۋى ماڭىزدى. بيىل قىركۇيەك ايىندا دا وبلىس ورتالىعىنداعى مەتاللۋرگتەر ساياباعىنا ۇيەڭكى، تال، تەرەگى بار 900-گە جۋىق كوشەت ەگىلدى.

– ساياباقتاعى ينفراقۇرى­لىمدى ازايتىپ، كوگالداندىرۋ قاجەت بولدى، درەناج جۇيەسى، سۋارۋ جۇمىستارى باقىلاۋدا، – دەيدى قالا اكىمى اسايىن باي­حانوۆ. – ساياباقتا يت سەرۋەن­دەتۋگە ار­نالعان اشىق تور، پەينتبول، شا­عىن فۋتبول مەن باسكەتبول، ۆوركاۋت پەن بالالاردىڭ ويىن الاڭى جاسالادى.

بيولوگ تاتيانا پونومارە­ۆانىڭ ايتۋىنشا، ساياباقتاعى جەر­استى سۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر بو­لى­گىن سورىپ الۋ ءۇشىن كوپ كو­لەمدە اعاش وتىرعىزاتىن ۋا­قىت كەلدى. ساياباقتا قالىپ قوي­عان اعاش تۇبىرلەرى توپىراقتىڭ قۇرامىن جاقسارتۋعا كومەكتەسەدى، تۇبىرلەر بىرتىندەپ ىدىراپ، جاق­سى ورگانيكالىق زاتتارعا اينالادى. قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى 43 ساياباق پەن الاڭدا 117 اعاش بولسا، اۋلالار مەن كوشەلەردەگى اعاش سانىن اكىمدىك كەلىسكەن جە­كە كومپانيا سانايدى. الاي­دا جاڭادان ەگىلدى دەگەن وس­كىن­دەردىڭ قۋراپ قالۋى الاڭدا­تادى. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، اۋىل مەن قالادا ەسكى اعاشتاردىڭ داۋىل تۇرعاندا بولماسا، قۋ­راپ، قۇلاپ جاتقاندارى سيرەك. سونىمەن بىرگە 3 گەكتار اۋماق­تا ورنالاسقان ء«ۇشىنشى مىڭ­­­جىلدىق» اتالاتىن ەرتىس وزەنى جاعلاۋىنداعى ساياباقتا جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان جولاق توسەلىپ، جارىقتاندىرۋ باعان­دارى ورناتىلىپ، دەمالىس ورىن­دارى جابدىقتالۋدا. باق اۋما­عىنداعى جاسىل جەلەكتى الاڭ سۋارۋ جۇيەسىمەن جابدىقتالۋدا.

جالپى، وبلىس ورتالىعىندا، وڭىردە قانشا اعاش قالدى، جىلدا قانشاسى ەگىلەدى، قانشاسى كە­سىلەدى دەگەن ەسەپ قاجەت-اق. جەر­­گىلىكتى ەكولوگتەر وبلىس ورتا­لى­عىندا قۇرىلىس قارقىن ال­عان­نان بەرى اعاش سانى ازايىپ جاتقانىن ايتادى.

– ەسكى اعاشتار، ياعني سوناۋ 1960-1970 جىلدارى ەگىلگەن اعاش­تار ءبىزدىڭ جاستىق شاعىمىزدىڭ كۋاسى عوي. اۋرۋ-سىرقاۋى جوق، جىل­­دا جايقالىپ كوكتەپ شىعادى، كۇزگى سارى جاپىراقتارىن قارا­ڭىز. سوندىقتان ەسكى اعاشتاردىڭ كۇنى ءوتتى، قۋراپ قالدى دەگەنمەن كەلى­سە ال­ماي­مىز. كەرىسىنشە، ونى ساق­­­تاۋى­مىز، كۇتۋىمىز كەرەك، – دەيدى زەي­­نەتكەر ۇستاز مايكەن ارىنقىزى

سوندىقتان قالا اكىمدىگى مەن تۇر­عىندارى وبلىس ورتالى­عىن­داعى جاسىل جەلەكتەردىڭ سانىن قاداعالاپ، ولاردىڭ جاع­دايىن تەكسەرە الاتىنداي جۇيە قاجەت. بۇل قانداي جۇيە بولۋى مۇم­كىن؟ قالا اكىمى اسايىن باي­حانوۆتىڭ ايتۋىنشا، وبلىس ور­تالىعىنداعى  اعاشتاردى تۇگەن­دەۋ 2008 جىلى عانا جۇرگىزىلىپ، 280 مىڭ اعاش بار ەكەنى بەلگىلى بولعان. كەيىن قانشا اعاش بار ەكە­نى مالىمەتكە تۇسپەگەن سوڭ، سۋا­­رۋ ماسەلەسى تۋىنداعان. سون­دىق­تان كادىمىگىدەي ساناۋ جۇرگىزۋ قاجەت.

– ەندى ساياباقتار مەن الاڭدار جانىنا QR كودى بار تاقتايشالار ءىلىنىپ، ونىڭ كومەگىمەن تۇرعىندار جاسىل وسىندىلەردىڭ كارتاسىن كو­رىپ، تەكسەرە الادى. وبلىس ورتالىعىندا Google نەمەسە ياندەكس Maps كارتالارىنا ۇق­ساس «اعاشتار» كارتاسى جاسالادى. ءبىز جوبا جاساۋشىلارمەن مەموراندۋمعا قول قويدىق. ەگەر كومپانيا جوبانىڭ جۇمىس ىستەي­تىنىن دالەلدەسە، جىل سايىن تۇگەن­دەۋ قىزمەتىن ساتىپ الامىز. ولار بىزگە جاسىل جەلەكتەردىڭ ەلەك­تروندى كارتاسىن جاسايدى. ولار Google نەمەسە Yandex Maps نەگىزىندە بارلىق اعاشتىڭ ورنا­لاسقان جەرىن كورسەتەدى جانە تۇرلەردىڭ قۇرامىن سيپاتتايدى، – دەيدى قالا اكىمى.

پاۆلودار قالاسىندا جىل سايىن ەگىلەتىن اعاشتار قۋراپ با­رادى. وتكەن 5 جىلدا وڭىردە 65 مىڭنان استام اعاش كوشەتتەرى وتىر­عىزىلسا، ونىڭ كوبى سۋارىلماي، سول كۇيى قۋراپ قالعان. بۇل جا­يىندا دابىل قاققان وبلىستىق اردا­گەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى ءوڭىر تۇرعىندارىن ەكولوگيانى قور­عاۋعا شاقىردى. ءتىپتى 2019 جىلى وبلىس ورتالىعىندا قىرۋار قارجىعا ەگىلگەن 14 مىڭ ءتۇپ اعاش كوشەتتەرى قازىر قۋراپ قالعان. بۇل كولەمنەن اۋقىمدى ءبىر باق جاساۋعا بولار ەدى. مەردىگەر كومپانيا كوشەتتەردى الماتىدان اكەلگەن. بىراق كوشەتتەر قازان ايىندا وتىرعىزىلعان، سولتۇستىكتىڭ سۋىعىنا شىداماي ءۇسىپ قالسا كەرەك. كوشەتتەرگە كەتكەن قىرۋار قار­جىنىڭ ءىزىن ىزدەپ سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى كۇرەس جو­نىندەگى جەرگىلىكتى دەپارتامەنت تەكسەرۋ دە باستاعان ەدى.

– ەگىلگەن اعاشتاردىڭ كۇتىمى ءبارىمىزدى الاڭداتادى. سوندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە ساياباقتاردا ور­تالىقتاندىرىلعان سۋ قۇيۋ جۇيە­سىمەن جابدىقتاۋ  ارقىلى اعاش­تاردى تولىق تۇراقتى كۇتىم­گە الامىز، – دەيدى ءوڭىر باسشىسى ابىلقايىر سقاقوۆ.

وسى ماقساتتا اعاشتاردى كۇتىپ ۇستاۋ كونكۋرستارىنىڭ جە­ڭىم­پازدارىمەن ءۇش جىلعا شارت جاسال­ماق. ياعني مەردىگەرلەرگە قاتاڭ تالاپ قويىلىپ، سۋارۋ، كۇتۋ بارىسىنداعى عىلىمي باعىت­قا ساي جۇمىس ىستەۋىنە قول­داۋ كورسەتىلمەك. بىراق قازىر مەردى­گەرگە سەنىم بار ما؟ ءبارىمىزدى الاڭ­داتاتىنى، قىرۋار قارجى بولىنەتىن اعاشتاردىڭ كۇتىمسىز قۋراپ قالاتىنى عوي. سوندىقتان ميلليونداعان كوشەتتەر گۇل وسىرە­تىن كاسىپكەرلەر سەكىلدى، «تا­بي­عات جاناشىرى بول!» دەگەن شا­قىرۋمەن جەرگىلىكتى كاسىپكەر­لەر­گە ءبولىنىپ بەرىلگەنى ءجون سياق­تى.

جالپى، 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىنىڭ ناقتى جوسپارىن بەكىتۋ كەزىندە جەرگىلىكتى تاۋەل­­سىز ساراپشىلار، ەكولوگتەر، تا­بيعات جاناشىرلارىنىڭ ەسكەر­تۋلەرى مەن ۇسىنىستارى ەسكە­رىلسە، دۇرىس بولار ەدى. ەندى قۇ­جات ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيس­­ترلىگىمەن كەلىسىلىپ، وبلىس ءماس­­ليحاتىنىڭ قاراۋىنا ۇسى­­نى­لادى. ياعني العاش رەت ەميس­سيا تولەمدەرى قورشاعان ور­تانى قورعاۋ شارالارىنا باعىت­تالا­تىنى قۋانتادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

نار نارىمبەتوۆ ەدى...

قازاقستان • كەشە

«وميكرون» شتامى وقشاۋلايدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

پورترەتتەگى پاراسات

ەلباسى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار