بيزنەس • 14 قىركۇيەك، 2021

بيزنەسكە باق بولعان موراتوري مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتالا ما؟

70 رەت كورسەتىلدى

بىلتىر پرەزيدەنتتىڭ پارمەنىمەن شاعىن جانە ميكرو بيزنەستى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالاندى. ءسويتىپ، ورتالىق مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار 2020-2023 جىلدار ارالىعىندا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. الايدا جۋىردا قارجى مينيسترلىگى مەجەلى مەرزىمى اياقتالماعان ءموراتوريدىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. البەتتە، بيزنەس وكىلدەرى بۇعان مۇلدەم قارسى.

كاسسالىق تارتىپ تومەندەپ كەتتى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ موراتوري تۋرالى قاۋ­لىسى 2019 جىلعى جەلتوقساننىڭ سوڭىندا قابىلدانىپ، 2020 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنان باستاپ كۇشىنە ەنگەنى ەسىمىز­دە. بۇل قادامنىڭ كارانتيندىك شەكتەۋلەردەن زارداپ شەككەن كاسىپ­كەر­لەرگە ايتارلىقتاي قولداۋ بولعانى دا انىق.

دەگەنمەن وسىدان ەكى اپتا بۇ­رىن ۇكى­مەت وتىرىسىندا قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جا­ماۋباەۆ اتالعان ءمورا­تو­ري­دىڭ كۇشىن جويىپ، شاعىن جانە ميكرو بيزنەستى تەك­سەرۋدى قايتا قولعا الۋدى ۇسىندى. اي­تۋىن­شا، ءۇش جىلدىق شارا كاسسالىق ءتار­تىپتى تو­مەن­دەتىپ جىبەرگەن. جوسىقسىز كاسىپكەرلەر باستامانى سالىقتان جازاسىز جال­تارۋ­دىڭ مۇمكىندىگى رەتىندە قابىلداعان. مي­نيستر بۇل قادام مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ ۇلعايۋىن قامتاماسىز ەتەدى دەپ سەندىردى.

بىرنەشە كۇن بۇرىن ورتالىق كوم­مۋ­ني­كاتسيالار قىزمەتىندە ۇيىمداستى­رىلعان بريفينگتە قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى مارات سۇلتانعازيەۆ ۆەدومستۆونىڭ نە­لىك­تەن مۇنداي باستاما ۇسىنعانىن ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرىپ بەردى. ونىڭ اي­تۋىنشا، مينيسترلىك بيزنەسكە سالىق سالۋ­دى قايتارۋ كەرەك دەپ وتىرعان جوق. تەك، 2022 جىلدان باستاپ ولاردى تەك­سە­رۋگە رۇقسات بەرىلسە دەيدى. ونىڭ وزىن­دە تەكسەرۋ كاسسالىق اپپاراتتاردى پاي­دا­لان­بايتىنداردى تەزگە سالۋعا كەرەك ەكەن.

– ءبىزدىڭ ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى – «كو­لەڭ­كەلى ەكونوميكانى» قىسقارتۋ. بۇعان اقپاراتتىق جۇيەلەر ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى. ولار تاۋاردىڭ ون­دىرۋ­شىدەن تۇتىنۋشىعا دەيىنگى تولىق تسيكلىن قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداعى ەڭ سوڭعى نۇكتە – ونلاين-كاسسالىق اپپارات. ولاردىڭ كومەگىمەن سالىق قىزمەتتەرى ونلاين رەجىمدە دەرەكتەردى كورىپ وتىرادى. ال سالىق ەسەبى بىزگە تۇسكەن كەزدە كىرىستى دەكلاراتسيالاردا كورسەتىلگەن دەرەكتەرمەن سالىس­تىرا الامىز. سالىق مادەنيەتى مەن ءتارتىبى جىل وتكەن سايىن جاقسارىپ كەلە جاتىر. بىراق موراتوريدان كەيىن كاسسالىق اپپاراتتى قولداناتىن كاسىپ­كەرلەردىڭ سانى كۇرت ازايىپ كەتتى. ال ساۋدا ءجۇرىپ جاتىر. كىرىس تە جاقسى. ءبىز مۇنى ءتۇرلى بەلگىلەر ارقىلى كورىپ، ءبىلىپ وتىرمىز، – دەدى م.سۇلتانعازيەۆ.

 

تەكسەرۋ – ايىپپۇل سالۋ ەمەس

قارجى مينيسترلىگىنىڭ رەسمي مالىمەتىنشە، رەسپۋبليكادا 560 مىڭ شاعىن جانە ميكرو بيزنەس سۋبەكتىسى بار. ولاردىڭ تەڭ جارتىسى – 280 مىڭى عانا كاسسالىق اپپاراتتى پايدالانادى. بيىل تارتىپتەن «جالتارۋشىلاردىڭ» ۇلەسى 11 پايىزعا كوبەيگەن. 

– كەيبىر سەبەپتەردىڭ جايى تۇسىنىكتى. ماسەلەن، قولما-قول اقشاسىز جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەر بار. ولارعا كاسسا­لىق اپپارات قاجەت ەمەس. 17،5 مىڭ كا­سىپ­كەر ماۋسىمدىق جۇمىستاردى ۇسى­نادى. بۇعان شارۋا قوجالىقتارىن جاتقىزۋعا بولادى. شامامەن 84،5 مىڭ كاسسالىق اپپارات يەسى ءتارتىپ بۇزۋشى بولىپ سانالادى. بىلتىر كاسسالىق چەكتەردى ۇسىنباۋعا قاتىستى 19 مىڭ شاعىم تۇسكەنى كەزدەيسوقتىق ەمەس. چەك – تاۋاردىڭ كەپىلدەمەسى. ول ارقىلى ساپاسىز تاۋاردى ۇسىنعانى ءۇشىن شاعىم تۇسىرۋگە، تاۋاردى قايتارىپ بەرۋگە نەمەسە ايىرباستاپ الۋعا بولادى، – دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

م.سۇلتانعازيەۆتىڭ ايتۋىنشا، شامامەن 5،5 مىڭ كاسىپكەر كۇنىنە كاسسا­­لىق اپپارات ارقىلى ءبىر نەمەسە ەكى چەك قانا شىعارادى. ورتاشا چەكتىڭ سوماسى – 4 500 تەڭگە. 1،5 مىڭ كاسىپكەر كۇن سا­يىن كاس­سالىق اپپاراتقا ءبىر عانا سومانى ەنگى­زەدى ەكەن. بۇل – 100 نەمەسە 1 000 تەڭگە.

– ءبىز ناقتى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى بايقاپ وتىرمىز. ەگەر مۇنداي كەم­شى­لىكتەرگە قارسى ارەكەت ەتەتىن بول­ساق، مادەنيەت پەن ءتارتىپ بىردەن قالىپ­تاسادى. مەنىڭ «ارەكەت ەتەمىز» دەگەنىم – ايىپپۇل سالامىز دەگەن ءسوز ەمەس. مۇنداي كاسىپكەرلەرگە ەسكەرتۋ مەن حابارلاما جىبەرىلەدى. ايىپپۇل زاڭ بۇزۋشىلىق قايتالانعان جاعدايدا عانا سالىنادى. ايىپپۇلدىڭ كولەمى – 15 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش نەمەسە 43،7 مىڭ تەڭگە، – دەپ ناقتىلادى قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى.

رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك، 1 ملن 256 مىڭ بيزنەس سۋبەكتىسى ءموراتوريدىڭ يگىلىگىن كورگەن. ولارعا شامامەن ءۇش جىلدا 324 ملرد تەڭگە كولەمىندە جەڭىل­دىك ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل رەتتە بيزنەس­كە ءبىر عانا تالاپ قويىلعان – كاسسالىق ءتارتىپتى جانە سالىق مادەنيەتىن ساقتاۋ.

– 2020 جىلى جالعان ترانزيت فاكتىلەرى ءجيى تىركەلدى. ماسەلەن، قىرعىزستاننان تاۋار تيەپ شىعادى دا، شەكارادان وتكەندە رەسەيگە بارامىز دەيدى. بولماسا رەسەيدەن شىعادى دا، باسقا ءبىر ەلگە قاتىنايمىز دەيدى. ال شىن مانىندە تاۋار ءبىزدىڭ ەلدە قالادى ءارى «كولەڭكەلى» اينالىمدا ساتىلادى. مۇنداي تاۋاردا ءتيىستى دەرەكتەر بولمايدى. سالىق تا تولەنبەيدى. زاڭسىز تاۋارلار كوتەرمە ساۋ­­دادان بولشەك ساۋداعا دەيىنگى ارا­لىقتا كاسسالىق اپپاراتسىز ساتىلادى. بۇل جاعداي ادال باسەكەلەستىككە زيانىن تيگىزەدى. مىنە، وسىنداي تاۋارلاردى «كولەڭكەدەن» شىعارۋ ءۇشىن شاعىن بيزنەسكە كاسسالىق ءتارتىپ قاجەت.

زاڭدى اينالىمعا ەنگەن تاۋاردىڭ ءتيىستى ليتسەنزياسى بولادى. ول ارقىلى كاسساعا اقشا ءتۇسىپ جاتقانىن بايقايمىز. مىسالى، الكوگول ونىمدەرىن الايىق. مۇنى تاڭبالاۋ ارقىلى باقىلاۋعا بولادى. ەگەر باقىلاۋ مۇمكىندىگى بولماسا، دەمەك ول زاڭسىز تاۋار. ويتكەنى بۇل تاۋاردا چەك، تاڭبالاۋ، ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرا جوق. مىنە، ءبىز وسىنداي كاسىپكەرلەردى تەكسەرەتىن بولامىز. كاسسالىق ءتارتىپتى تەكسەرۋ موراتوريگە دەيىن از دا بولسا جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كاسىپكەرلەردىڭ ءتارتىبى ايتارلىقتاي تۇزەلدى، – دەيدى م.سۇلتانعازيەۆ.

 

بۇل – پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا قايشى

مينيستر ەرۇلان جاماۋباەۆتىڭ ۇكىمەت وتىرىسىنداعى باستاماسىنان كەيىن بيزنەس وكىلدەرى شۋ ەتە قال­دى. ولار ءموراتوريدى مەرزىمىنەن بۇ­رىن اياقتاۋعا مۇلدەم قارسى ەكەندىگىن جەت­كىزدى. مىڭداعان كاسىپكەردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان «اتامەكەن» ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى دا ءوز ۇستا­نى­مىن انىق اڭعارتتى. قازاقستان كا­سىپ­كەرلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىن­دەگى ۋاكىل دە جەدەل ءۇن قاتتى.

– كوروناۆيرۋسقا بايلانىستى كاران­تيندىك شەكتەۋلەر ەنگىزىلىپ، كاسىپ­كەر­لەردىڭ كوبى جۇمىسىن توقتاتۋعا ءماج­بۇر بولدى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى ءالى كۇنگە دەيىن ءوز جۇمىسىن قايتا باستاي الماي وتىر. مۇنداي كۇردەلى كەزەڭدە ءمورا­توريدىڭ قولداۋى زور بولماق. ال كاس­سالىق كىرىستىڭ تومەندەۋى حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى. ايتپەسە، كاسىپكەرلەر تابىسىن جاسىرىپ وتىرعان جوق. مەملەكەتتىك بيۋد­جەتكە تۇسەتىن كىرىستەر ءتۇسىمىنىڭ قىس­قارۋىن كاسىپكەرلەردىڭ كاسسالىق ءتارتىبىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستىرۋ دۇرىس ەمەس. شاعىن بيزنەس ونسىز دا «شىقپا جانىم، شىقپا» دەپ وتىرعان جوق پا؟!

شاعىن جانە ميكرو بيزنەس سۋبەكتى­لەرىندە از عانا ادام جۇمىس ىستەيتىنىن ەسكەرسەك، كەز كەلگەن ايىپپۇل ولار ءۇشىن ۇلكەن اۋىرتپالىق تۋدىرادى. سونداي-اق بۇل قىزمەتكەرلەردىڭ قىسقارۋى­نا، جالاقىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇم­كىن. اينالىپ كەلگەندە «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» ارتۋىنا جول بەرەمىز. قازىرگى جاعدايدا الەۋمەتتىك شيەلەنىس­تى كۇشەيتەتىن جانە شاعىن كاسىپ­كەر­لىك سەكتورلارىنىڭ جابىلۋىنا قاۋىپ توندىرەتىن قادامدارعا جول بەرۋگە بولمايدى، – دەيدى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل رۋستام ءجۇرسىنوۆ.

«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ الماتى قالاسى بويىنشا وڭىرلىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى ماكسيم بارىشەۆتىڭ پىكىرىنشە، ءموراتوريدىڭ كۇشىن جويۋ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا قايشى كەلەدى.

– ءبىز بۇعان قارسىمىز. قازىر قازاق­ستانداعى عانا ەمەس، جالپى الەمدەگى كاسىپكەرلەردىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. سوڭعى ءبىر جارىم جىلدا بيزنەس ۇلكەن شىعىنعا باتتى. مەنىڭشە، ءموراتوريدى مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتاۋ پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا قايشى كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلعى جولداۋىندا بيزنەستى بەيبەرەكەت تەكسەرۋدى دوعارىپ، ولاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. موراتوري دا ءدال وسىنداي سەبەپپەن قابىلداندى.

ونىڭ كۇشىن جويۋ بيزنەستىڭ فيسكال­دىق ورگاندارمەن ورىنسىز بايلانىسىن ارتتىرادى. ال مۇنىڭ سوڭى سىبايلاس جەمقورلىققا الىپ بارادى. ءموراتوريدى مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتاۋ بيۋدجەتتىك تۇسىمدەردى كوبەيتەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ويتكەنى بيزنەس سانيتارلىق دارىگەرلەردىڭ شەكتەۋلەرىنە بايلانىس­تى ءالى دە شىعىنعا ۇشىراۋدا. مۇنداي قادام ەلدەگى بيزنەس-كليماتتى جاقسارتا قويماسى تاعى انىق، – دەيدى م.بارىشەۆ.

EXANTE حالىقارالىق ينۆەستيتسيا­لىق كومپانياسىنىڭ ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ پىكىرىنشە، ءمورا­تو­ريدى مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتاۋ قار­جى مينيسترلىگىنىڭ شاراسىزدىعىن كورسە­تەدى. ويتكەنى ۆەدومستۆو بيۋدجەتتىك تۇسىمدەردى ارتتىرۋدىڭ باسقا جولىن بىلمەي وتىر.

– مينيسترلىك ءموراتوريدىڭ كۇشىن جويۋدان بولەك باسقا كرەاتيۆتى يدەيا ۇسىنباعانى قىزىق. ءبىزدىڭ ەلدە شاعىن جانە ميكرو بيزنەس ءالى دۇرىس دامىعان دا جوق. موراتوري سونى دامىتۋ ءۇشىن قابىلداندى ەمەس پە؟! بۇل قارجى مينيسترلىگىنىڭ شاراسىزدىعىن كور­سەتەدى. جالپى، مۇنداي قادام بيز­نەس­تى تىعىرىققا تىرەپ قانا قوي­ماي، بيلىككە دەگەن سەنىمگە سەلكەۋ تۇسى­رەدى. پرە­زي­دەنتتىڭ تاپسىرماسى مەن مي­نيستر­لىكتىڭ ۇستانىمى ءوزارا قابىسپاي تۇر، – دەيدى ا.چەبوتارەۆ.

ءماجىلىس دەپۋتاتى ايبەك پاياەۆتىڭ پىكىرىنشە، ءموراتوريدىڭ كۇشىن جويعان­شا، ساتۋ سالىعىن ەنگىزگەن دۇرىس. ال تەكسەرۋ بيزنەستىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەتىنى ايدان انىق.

– ءۇش جىلدىق موراتوري كەزىندە بيۋدجەتكە شامامەن 200 ملرد تەڭگە تۇسپەي قالادى ەكەن. بىراق ءموراتوريدىڭ كۇشىن جويۋ – بيۋدجەتتى تولتىرۋدىڭ جولى ەمەس. قارجى مينيسترلىگى باسقا با­عىت­تى ۇسىنۋى كەرەك. ماسەلەن، ساتۋ سالىعىن ەنگىزۋگە بولادى. ارينە، بۇعان وليگارحيالىق توپتاردىڭ قارسى ەكەنىن بىلەمىز. دەگەنمەن، مينيسترلىك وسىنداي تەتىكتەردى دە قاراستىرىپ كورگەنى ابزال، – دەيدى دەپۋتات.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى جولداۋدا بيۋد­جەتتىڭ كىرى­سىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قا­بىل­داۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. بىراق ءبىر تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن ەكىن­شىسىن «قۇرباندىققا شالۋ» وڭتايلى شە­شىم ەمەس. ول ازداي بۇل كارانتيننەن كە­يىن كۇردەلى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ وتىر­عان بيزنەس ءۇشىن «جىعىلعان ۇستىنە جۇدى­رىق» بولماق. بيزنەستىڭ ايتپاعى دا وسى.

سوڭعى جاڭالىقتار

«وميكرون» «تويوتانى» قىسپاققا الدى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 14:00

15169 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار