ونەر • 12 قىركۇيەك، 2021

قارىشتا، قازاق كينوسى!

322 رەت كورسەتىلدى

قازاق كينوسى –  قازاقتىڭ وتكەن عاسىردان بەرگى سان تاراۋ تاريحىن التىن قورىمىزعا تۇگەل تاسپالاپ، جاس ۇرپاقتى جاسامپاز رۋحتا تاربيەلەپ كەلە جاتقان ەل رۋحانياتىنىڭ ەڭ ۇلكەن تىرەگى. جالپى، كينو سالاسى، ونىڭ ءتۇرلى تارماقتارى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ يدەولوگيالىق باستى قۇرالى ەكەنى شىندىق. ەرتەڭگى ۇرپاق تاربيەسى ەكرانعا تىكەلەي بايلانىستى. سول رەتتە قازاق كينوسى الاش بالاسى ءجۇرىپ وتكەن ونەگەلى جولدى كەلەشەك جاس بۋىنعا ءتۇرلى جانردا وڭ ناسيحاتتاپ كەلەدى.

قازاق كينوگەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى تۇسىندا ءبىز وسىناۋ ماڭىزدى سالا­نىڭ مايتالماندارى اتقارىپ كەلە جات­قان ەلەۋلى ىستەردى سانامالاپ وتكەنى­مىز دۇرىس. عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن وتاندىق فيلمدەرىمىز ءوز كورەر­مەندەرىنە العاش جول تارتا باستادى. ايتالىق، 1938 جىلى تۇسىرىلگەن «امان­گەلدى» ءفيلمى ءبىزدىڭ العاشقى كينو ونىم­دەرىمىزدىڭ ءبىرى. رەسەيلىك «لەنفيلم» كينوستۋدياسى تاسپالاعان «امانگەلدىنىڭ» ستسەناريى وزىمىزدە جازىلسا، رولدەردى وتاندىق اكتەرلەر سومداپ شىققان بولاتىن. جالپى، قازاق كينوسىنىڭ تاريحىن بۇدان دا ءارى باستاۋعا بولادى.

ەڭ ءبىر ەرەكشە ايتىلۋى كەرەك جايت، 1941 جىلى الماتى كوركەمفيلمدەر كينوستۋدياسى قۇرىلىپ، ول بىلدەي كسرو كينوسىنىڭ نەگىزگى ورتالىعىنا اينالدى. ياعني سوعىس جىلدارى «موسفيلم» مەن «لەنفيلم» الماتىدا جۇمىس ىستەدى. قازاق كينوسىنىڭ وسى رەتتە ىرگەتاسى مىعىم، ۇلكەن مەكتەپتەردى باستاۋشى ورتالىقتان قاناتتانعانى ونىڭ بۇگىنگى نىق قادامدارىنان ايقىن كورىنەدى.

كەشەگى شاكەن ايمانوۆ، ابدوللا قارساقباەۆ، ءماجيت بەگالين، سۇلتان قوجىقوۆ سىندى الىپتار نەگىزىن قا­لا­عان وتاندىق كينو بولاشاعى ءالى دە جارقىن بەلەستەردى باعىندىرۋى كەرەك. ايتالىق «قىز جىبەك»، «مەنىڭ اتىم قوجا»، «تاقيالى پەرىشتە» باستاعان كلاسسيكالىق قازاق كينولارى تەك قانا وتاندىق كينو يندۋستريانىڭ جەتىستىگى مەن جەمىسى ەمەس، ولار تۇتاس ۇلتتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن، سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىن، ءتىلىن، تاريحىن تىنباي ناسيحاتتاپ كەلە جاتقان باعا جەتپەس قۇندى جادىگەرلەر.

«قازاقفيلم» – ۇلتتىق يدەو­لو­گيا­نىڭ نەگىزى قاينار باستاۋى. وندا جۇمىس ىستەگەن ءاربىر مامان مەملەكەتتىڭ رۋحاني ساۋلىعىنا تىكەلەي جاۋاپتى جاندار. ءبىز نەگىزىنەن كينو تۋرالى ايتقاندا، اكتەرلەر مەن رەجيسسەرلاردىڭ  ەڭبەگىن عانا اتاپ وتەمىز دە، ونىڭ سىرتىندا تەر توگىپ جاتقان جۇزدەگەن ماماندى تاسپادان بولەك، تاريحتىڭ دا تاساسىندا قالدىرىپ كەتەمىز. وتاندىق كينو جەتىستىگىن ايتقاندا جارىق تۇسىرۋ­شىدەن باستاپ، سول ءفيلم­نىڭ شىعۋىنا شىن جاناشىر جانداردىڭ بارىنە قۇرمەت بىلدىر­گەنىمىز ءجون.

جالپى، قازاق كينوسى قانداي دەگەندە الەم الدىنا ۇلتىمىز ۇيالماي ۇسىنا الاتىن ونىمدەرىمىز جەتەرلىك. ونىڭ سانى دا، سالماعى دا تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان كەيىنگى وتىز جىل مۇعدارىندا ءتىپتى ارتا ءتۇستى.

تاريحي درامالارمىزدى ايت­پا­عاندا، «تاقيالى پە­رىش­تە» باستاعان كينوكو­مە­ديا­لا­رى­مىز­دىڭ كوشىنىڭ ءوزى بۇگىن ۇلكەن بە­لە­ستەردى باعىن­دى­رىپ، كورەر­مەندەردىڭ شىنايى كوزايى­مى­نا اينالىپ كەلەدى.

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، اسىل ازاتتىعىمىزعا قول جەتكىزگەن كۇن­نەن بەرى قازاق كينوسى 600-دەن استام ساپالى ءونىم ءتۇسىرىپ ۇلگەرىپتى. وعان قىزمەت ەتىپ، تەر توككەن قايراتكەر ونەر يەلەرىنىڭ ەڭبەگى زور. ءبىر-ەكەۋىن اتاپ كەتەر بولساق، كۇنى كەشە ومىردەن وزىپ كەتكەن ساتىبالدى نارىمبەتوۆ بار، ەرەكشە قولتاڭبالارىمەن تانىمال ەرمەك تۇرسىنوۆ، رۇستەم ءابدىراش، اقان ساتاەۆتار قازاق كينوسىنىڭ كەشەگىسى مەن كەلەشەگىن جالعاپ كەلە جاتقان جاسامپاز دا جاڭاشىل ناعىز مايتالمان ماماندار.

قازاق كينوسى تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ قايتا تۇ­لەدى. ۇلتتىق رۋحقا سۋارىلعان سونى كارتينالار كورەرمەندەردىڭ مول ولجاسىنا اينالدى. تاري­حي تۇلعالارىمىز وسى سالا ار­قى­لى تۋعان حالقىمەن قايتا قا­ۋىشتى. ارينە كەڭەس وكىمەتى تۇ­سىندا دا قازاق حالقىنىڭ وتكەن ءومىرىن بارىنشا كورسەتكەن «اباي ءانى»، «شوقان ءۋاليحانوۆ»، «قىز جىبەك»، «سۇلتان بەيبارىس»، «جامبىلدىڭ جاستىق شاعى» سىندى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ كەلدى. دەگەنمەن ولاردىڭ بارلىعىنىڭ استارىندا تولىق قامتىلماعان قازاقتىڭ باي تاريحى تۇنشىعىپ جاتاتىن.

ەل ەگەمەندىك العان سوڭ ۇلت شەجىرەسى ۇردا-جىق ساياساتتان ادا ەركىن جازىلدى. «كوشپەندىلەر»،  ء«بىرجان سال»، «قۇنانباي»، «قازاق حاندىعى»، «جاۋ جۇرەك مىڭ بالا» سىندى فيلمدەر كوشپەلى قازاق ۇلىسىنىڭ باي تاريحىن جاس ۇرپاققا ەركىن تانىستىرا الدى.

ەكران ارقىلى ەل مادەنيەتى قالىپ­تا­سادى.

قازاق كينوسى – ۇلت شەجىرەسى.

ۇرپاق ءوز جادىنا تاريح ارقىلى، ادەبيەت ارقىلى ۇڭىلەدى. سول كەزدە كينو سالاسى بىردەن-ءبىر كومەكشى قۇرال.

سونداي-اق كينو ۇلت تالعامايتىن اۋقىمى الدەقايدا كەڭ ونەر سالاسى. كەز كەلگەن ۇلتتى ولار جايلى تۇسىرىلگەن بولماسا ولاردىڭ وزدەرى تاسپالاعان تۋىندىلاردان تانىپ الۋعا بولادى.

مەملەكەت انا ءتىلىن ەرەكشە ناسي­حات­تاعىسى كەلسە، بالا تاربيەسىمەن تولىققاندى اينالىسۋ كەرەك بولسا، شىن ونەرگە تولىق قامقورلىق  تانىتامىز دەسەك وتاندىق كينو كوكجيەگىن كەڭەيتۋ ءىسىن كەنجەلەتپەگەن ءجون.

ءوز تاريحىمىزدى، وتكەن جولىمىزدى، اسىل تەگىمىزدى، اتا-بابامىز قالدىرىپ كەتكەن باعا جەتپەس باي قازىنامىزدى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ – ءار قازاق بالاسىنىڭ پارىزى بولۋى كەرەك. بۇل رەتتە تاريح پەن كينو تامىرلاسىپ، استاسىپ جاتقانى ءجون.

عالامتور جەلىسىنىڭ ارزان اقپاراتى ۇرپاق ساناسىن قاجەتسىز اقپاراتتارمەن ۋلاپ جاتقان ال­ماعايىپ كەزەڭدە ءبىز وتاندىق كينوعا ەرەكشە ءمان بەرگەنىمىز دۇرىس. تاريحي سانامىزدى وياتاتىن سالماقتى دا ساپالى ونىمدەر ۇلت كەلە­شە­گىنىڭ جارقىن كەپىلى.

قارىشتا، قازاق كينوسى!

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاعى 1650 قازاقستاندىق ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:00

سوفيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:40

جاس تەننيسشىلەر جارادى

تەننيس • بۇگىن، 08:32

تۇتىنۋشى قۇقىعىن قورعايدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:27

ۇقساس جاڭالىقتار