تاريح • 02 تامىز، 2021

تاسادا قالعان تۇلعا

111 رەت كورسەتىلدى

بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ ءبىر وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى شىندىق تۇرعىسىنان، ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ نەگىزىندە زەرتتەۋ. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى» جارلىعىنا سايكەس شەرلى تاريحىمىزدىڭ شەجىرەسىنە زەر سالا وتىرىپ، اسىرەسە، تاسادا قالعان تۇلعالاردى تانىپ بىلۋدە، ارحيۆ قورلارىنداعى ولارعا قاتىستى «قۇپيا قۇجاتتاردى» جارىققا شىعارۋدا جاڭا بەتبۇرىس بايقالىپ وتىر.

اسىرەسە بەلگىلى ءبىر وڭىردە تۋىپ-ءوسىپ، بىراق باسقا ايماقتا قىزمەت ىستەپ ءجۇ­رىپ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ بىرقاتارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن لايىقتى تاريحي باعاسىن الماعانى انىق. سولاردىڭ ءبىرى – سۇلتانبەك بەك ۇلى سادىقبەكوۆ.

ول 1904 جىلى بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءشاۋىلدىر اۋدانىنىڭ «سىرداريا» ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەل­گەن. التى جاسىنان ون جاسقا دەيىن اۋىل مەكتەبىندە ءبىلىم العان. العاش ساۋاتىن اشقان تاباندى بالانىڭ بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعىن بايقاعان اكەسى 11 جاستاعى سۇلتانبەكتى 1915 جىلى شىم­­كەنتتەگى ەكى سىنىپتىق قازاق-ورىس مەكتەبىنە وقۋعا بەرەدى. وندا ءبىر جىل­­دان استام ۋاقىت قانا وقىپ، قازان توڭ­كەرىسىنە بايلانىستى مەكتەبى جابى­لىپ، ۇيىنە قايتۋعا ءماجبۇر بولادى. دەگەن­مەن، زەردەلى شاكىرت ورىس ءتىلىن جاقسى مەڭگەرىپ شىعادى.

س.سادىقبەكوۆ سىرداريا گۋبەرنيا­سىندا قىزمەتتە جۇرگەندە، 1925 جىلى ءوز ءومىربايانىندا: «اكەمنىڭ باسقا دا بالالارى بولعاندىقتان، ماعان وقۋىمدى جالعاستىرۋعا نەمەسە باسقا جاققا قىز­مەتكە تۇرۋعا تولىق مۇمكىندىك بول­دى. 1918 جىلى ارىس قالالىق جۇ­مىس­­شى-شارۋا دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭە­سىن­دە كۇزەتشى-تاراتۋشى بولىپ ءۇش اي جۇمىس ىستەدىم. سودان تاعى ءبىر اي مۇ­سىل­ماندار ازىق-ت ۇلىك كوميتەتىندە قىزمەت اتقاردىم. سول جىلى كۇز ايىندا تاشكەنت قالاسىنا بارىپ، پەداگوگيكالىق كۋرسقا ءتۇسىپ، ونى 1919 جىلى كوكتەمدە ءبىتىرىپ شىقتىم. ودان سوڭ شىمكەنتكە كەلىپ، ۋەزد مۇعالىمى بولىپ جارتى جىل جانە ارىستا ءبىر جىل جۇمىس ىستەدىم»، دەپ جازعان. ال سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بو­رانبەك شۇكىربەكوۆ «مەن جۇرگەن جول» كىتابىندا:

«...اكەمنىڭ اكەسى الىپبەك اتام – سادىقبەك بايدىڭ بالاسى. مىڭعا جاقىن قوي، تۇيە، جىلقى بىتكەن بەس اعايىندى بولىپتى. ەسكىشە وقىعان، ورازاسى مەن نامازى ۇزىلمەگەن دىنگە بەرىك اتامىز 1904-1905 جىلدارى 40 جاسىندا قا­سى­نا 20 شاقتى ادام ەرتىپ، مەككەگە قا­جىلىققا بارىپ كەلگەن.

الىپبەك ءاجى اتانىپ، ەل اراسىندا وتە سىيلى كىسى بولعان اتامىزدان بەس ۇل، ءتورت قىز تۋعان. بەس ۇلىنان وربىگەن ۇرپاقتارى بۇگىندە ءجۇز شاڭىراقتان الدەقاشان اسىپ كەتتى. مەن – وسى الىپبەك-ءاجىنىڭ نەمەرەسىمىن.

الىپبەك ءاجىنىڭ اعاسى بەك داۋلەتتى باي بولعان. پاتشا وكىمەتى تۇسىندا ەكى بالاسىن ورىس وقۋىنا بەرگەن. سادىقبەكوۆ سۇلتانبەك دەگەن ۇلى قازاقستانداعى ال­عاشقى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى شىم­كەنت پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنىڭ ديرەكتورى، سىرداريا گۋبەرنياسىندا گۋبونو باستىعى، قاراعاندى وبلىستىق كەڭەس ات­قارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى، كەڭەستىك قا­زاقستان ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىگىندە جا­ۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان. ساكەن سەي­فۋللينمەن دوس بولىپ، وتباسىمەن ارا­لاسقان اعامىز – ءوزى اقىن ءارى رەڭ-باسى كەلىستى، كورگەن كىسى قىزىعىپ قا­رايتىنداي ايرىقشا كەلبەتتى جان بول­عان»، دەپ سۇلتانبەكتىڭ شىققان تەگى، وس­كەن ورتاسى جايلى مالىمەت بەرە كەتىپتى.

اۋمالى-توكپەلى زاماندا ءبىلىم جولىندا جۇرگەن جاس ازاماتتى حالقىنىڭ اۋىر جاعدايى، ەلىنىڭ تاعدىرى قاتتى تولعاندىرادى. 1920 جىلى شىمكەنتتە وڭىرلىك 3 ايلىق مۇعالىمدىك كۋرسقا ءتۇسىپ، ونى جاقسى اياقتاپ، سول جەردە 2-3 اي مۇعالىم بولىپ قىزمەت ات­قارادى. سول جىلعى كۇزدىڭ اياعىندا جاس تا العىر جى­گىتتىڭ قابىلەتىن بايقاعان تۇر­كىستان حا­لىق اعارتۋ كوميسسارياتى سۇل­تان­بەكتى سامارقاند قالاسىنا اتتاندىرىپ، سوندا قازاق مەكتەپتەرىن اشۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى تاپسىرادى. ول جۇمىستاردى ويداعىداي اتقارىپ، 1920-1921وقۋ جىلىنىڭ اياعىنا دەيىن سوندا قىزمەت اتقارادى.

س.سادىقبەكوۆ ءومىرىنىڭ وسى كەزەڭى جايلى مالىمەتتەردى سول كەزدەگى ەڭ بە­دەلدى باسىلىم ساناتىنداعى «اق جول» گازەتىنەن دە كەزدەستىردىك. ول وسى گازەتتىڭ ءتىلشىسى بولعان. «اق جولدىڭ» ۇلتتىق مۇددەدەن اينىماي، جۇرت جوقشىسىنا، شىندىق شىراقشىسىنا اينالۋىنا ونىڭ دا قوسقان ۇلەسى بار. بۇعان قايراتكەردىڭ «اق جول» بەتتەرىندەگى ماقالالارىن ءبىر قاراپ شىققان سوڭ-اق كوز جەتكىزدىك. اششى ساركازمىنىڭ، وتكىر ءاجۋاسىنىڭ استارىنان جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قارا حالىقتان قاتتى الشاقتاپ كەتكەنىن اڭ­عارۋ دا ويلى وقىرمانعا قيىنعا سوق­پايدى. ماسەلەن، «سامارقاندتاعى قا­زاق مەكتەبى» ماقالاسىندا ول سا­مارقاند وبلىسىنداعى دوستونوۆ دەگەن ستانسادا وبلىستىق حالىق اعارتۋ ءبولىمى قازاق، ورىس بالالارى ءۇشىن ءجۇز بالالىق ورتاقشىلدىق مەكتەبىن اشقانىن قۋانا قۇپتاي وتىرىپ، ورىس بالالارى بۇزىقتىق قىلىپ، ءبىلىم ورداسىنان شىعارىلعان سوڭ 50-گە تارتا قازاق بالاسى قالعان تازا قازاق مەكتەبىنىڭ جاي-كۇيىن اشىق ايتىپ، ون سايمانىنان ءبىر سايمانى جوق ءارى قىزمەتشىلەرى دە از، وقۋ قۇرالدارى دەگەندى اتىمەن كورمەگەن مەكتەپتىڭ بولاشاعىنا الاڭدايدى.

«11 مايدا سامارقاندتان حالىق اعارتۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى راحمانبەرديەۆ شىق­تى. بۇلار مەكتەپتى كورگەننەن كەيىن «وندا سارت پەن قازاقتىڭ بالاسىن قوسىپ وقىتۋى كەرەك» دەدى. ءبىز «قو­سىپ وقىتۋعا بولمايدى، ويتكەنى ارادا ءتىل ايىرماسى بار» دەدىك. اقىرىندا ايت­­قانىمىزدى تىڭداماي، ءتىلىنىڭ اراسىندا ايىرما جوق دەپ ءوزى بىلمەي، بىل­­گەننىڭ ءتىلىن الماي، مەكتەپتەرىڭدى سا­مارقاند قالاسىنىڭ ىشىنە اپارىپ، وزبەك مەكتەبىنە قوسامىز ياكي وسى جەرگە وزبەك بالاسىن اكەپ قوسامىز ءھام مەكتەپتەرىڭنىڭ قىزمەتشىلەرى از ەكەن. مىناۋ وقۋشىلارىڭنىڭ ىشىندە ەرەسەك بالالار بار ەكەن. بۇلار ۇلكەيىپ كەتىپتى. ەندى بۇلار وقۋشىلىقتان شىعادى. مەك­تەپكە جۇمىسكەر بولادى دەدى. ءسويتىپ 16-عا جەتەر-جەتپەس بالانى جازىپ الىپ كەتتى»، دەپ سامارقاند ۋەزىنىڭ حا­­­لىق اعارتۋ بولىمىنە ەلدىڭ نالاسىن قاز قالپىندا جەتكىزىپ، قازاققا راحىمى جوق راحمانبەرديەۆ سەكىلدىلەردىڭ كوپ­پەن كەڭەسپەي، وزىمبىلەرمەندىككە سا­لىنۋىنىڭ سالدارى اۋىر بولاتىندىعىن ەسكەرتۋمەن بىرگە، مۇنداي جەرگىلىكتى حا­لىقتىڭ جاعدايىنان بەيحابار باسشىنىڭ حا­لىقتى اعارتپاق تۇگىل، قارايتىپ جى­بەرۋى دە مۇمكىن ەكەندىگىن العا تارتا وتىرىپ، ءتيىستى شارا قولدانۋدى تالاپ ەتەدى. شىندىعىندا، سول كەزدە سامارقاند وبلىسىندا بىرنەشە بولىس قازاق تىرشىلىك كەشە تۇرا، ءبىر قازاق مەكتەبى اشىلماعان بولاتىن. «قازاق مۇعالىمدەرى جوق» دەگەن جالتارما جاۋاپقا دا ءوز ءۋاجىن دا­لەلدى تۇردە جەتكىزگەن قايراتكەر ات تو­بەلىندەي جالعىز قازاق مەكتەبىن كوپ كورىپ، وزبەك مەكتەبىنە قوسىپ، ارا­لاس مەكتەپكە اينالدىرۋعا شاما-شار­قىن­شا قارسى شىعادى. جالپى، قاشاندا جۇرت قامىن ويلاپ، ەل تۇرمىسىن تۇ­زەۋدە تۋرالىعىنان تانىپ كورمەگەن سۇل­­تانبەكتىڭ سامارقاند حالقىنىڭ «جا­ن­ايقايىن» جوعارى ورگاندارعا ء«تورتىنشى بيلىكتىڭ» اتىنان ەش بوياماسىز جەتكىزە ءبىلۋى ونىڭ بەدەلدى باسىلىمنىڭ بەلدى تىلشىسىنە اينالۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن باستى فاكتور دەۋگە بولادى.

ول كەيىن شىمكەنت قالاسىنا قاي­تا ورالىپ، سىرداريا گۋبەرنيالىق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا تار­بيەشى بولىپ ءبىر جىل قىزمەت ىستەيدى. 1923 جىلى احمەت اتىنداعى (قازىرگى ق.سى­پاتاەۆ مەكتەبى) مەكتەپتى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا اتسالىسىپ، سول مەكتەپتە وقىتۋشى بولادى. وزىنە تاپسىرىلعان جاۋاپتى جۇمىستاردى تياناقتى ورىنداي ءجۇرىپ، 1924-1925 جىلدارى شىمكەنت ۋەزدىك ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارسا، 1925 جىلى سىرداريا گۋبەرنيالىق وقۋ ءبولىمىن باسقارادى. 1925 جىلى ماۋسىم ايىنان احمەت اتىن­داعى مەكتەپتە مۇعالىمدىك قىزمەت ات­قارا ءجۇرىپ، سىرداريا گۋبكومىنىڭ پەدا­گوگيكالىق قايتالاۋ كۋرستارىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى بولادى.

جيىرماسىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە س.سادىقبەكوۆتىڭ ۇيىمداس­تىرۋشىلىق، باسشىلىق قابىلەتى تانىلىپ، قىزمەت ساتىسىمەن بىرتە-بىرتە جو­عارىلاي باستايدى. 1926 جىلى شىمكەنت پەدتەحنيكۋمىن باسقارعاندا ادە­بيە­تىمىزدىڭ الىپتارىنىڭ ءبىرى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆپەن قىزمەتتەس بولادى.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى، ۇستازدىق مىندەتىن ءمىنسىز اتقارعان جۇسىپبەك سەيىلبەك ۇسە­نوۆ پەن سۇلتانبەك سادىقبەكوۆ سياقتى «اق جول» باسىلىمىنىڭ رەدكوللەگيا مۇشەلىگىنە ەنىپ، قالامگەرلىگىن قاتار الا ءجۇرىپ، كوپتەگەن كونفەرەنتسيادا بايان­داما جاساعان. ال قىزمەت بابىمەن شىمكەنت قالاسىنا اۋىستىرىلعاندا ەڭ الدىمەن ج.ايماۋىتوۆتىڭ كاسىبيلىگى مەن تاجىريبەسى، ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مەن اسا زور قالامگەرلىك قۋاتى ەسكەرىلگەنگە ۇقسايدى. ايتكەنمەن، ول، كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي، 1926 جىلى شىمكەنت پەدتەحنيكۋمىن باسقارماعان. بۇلاي دەۋىمىزگە وڭتۇستىك قازاقستان مەم­لەكەتتىك ارحيۆىنەن تابىلعان تىڭ دەرەك نەگىز بولىپ وتىر. ويتكەنى وسى پەدتەحنيكۋمداعى جۇسىپبەكتىڭ جەكە ءىس پاراعىندا ونىڭ مۇعالىم بولعاندىعى انىق كورسەتىلسە، وسى پەدتەحنيكۋم ديرەكتورى س.سادىقبەكوۆتىڭ قولى قويىلعان ۇجىمنىڭ جالپى تىزىمىندەگى 14 پەداگوگتىڭ ىشىندە اتى-ءجونى پەداگوگيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى رەتىندە اتالادى. ولاي بولسا، ادەپكىدە ج.ايماۋىتوۆ ءپان مۇعالىمى بولىپ قىزمەت ىستەپ، ىس­كەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ءبىر-ەكى جىلدىڭ بە­دەرىندە باسشىلىق قىزمەتكە قول جەت­كىزگەن دەگەن پىكىردىڭ جانى بار سياقتى.

وسى دەرەككە قاراپ وتىرىپ-اق، ج.اي­ماۋىتوۆتىڭ س.سادىقبەكوۆپەن دە، س.ۇسە­­نوۆپەن دە ارىپتەستىك تىعىز قارىم-قا­تىناستا بولعانىن، شىعارماشىلىق بايلانىسىن دا ۇزبەگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.

1926 جىلى سەيىلبەك ۇسەنوۆ شىم­كەنت قالاسىنداعى احمەت اتىنداعى جەتى جىلدىق مەكتەپتىڭ ديرەكتورى بولىپ اۋىسىپ كەتكەننەن كەيىن پەدتەحنيكۋمدى سۇلتانبەك باسقارعان. الايدا سىرداريا گۋبەرنياسىنىڭ حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءبولىمى 1927 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە س.سادىقبەكوۆتى ۇجىمداعى مورال­دىق-پسيحولوگيالىق احۋالدى ءوز با­قى­­لاۋىندا ۇستاي الماعاندىعى جانە بيۋد­جەت قارجىسىن جۇمساۋدا ەلەۋلى كەم­شىلىكتەرگە جول بەرىپ العانى ءۇشىن قىزمەتىنە لايىقسىز دەپ تابادى. ونىڭ ورىن­باسارى شەمەنەۆتىڭ دە قىزمەتتىك لاۋا­زىمى قاتارداعى مۇعالىمدىك دەڭ­گەيگە تومەندەتىلەدى.

ال 1927 جىلى 23 جاسار قايراتتى دا جىگەرلى ازامات بۇكىلوداقتىق كوممۋنيستىك (بولشەۆيكتەر) پارتياسىنىڭ مۇشەسى بولىپ قابىلدانادى دا، ودان كەيىنگى ەڭبەك جولى بىرىڭعاي پارتيالىق-كە­ڭەستىك قىزمەتتەر جۇيەسىمەن تىكەلەي باي­لانىستى بولادى. 1928-1929 جىلدارى سىرداريا وبلىستىق پارتيا كو­ميتە­تىنىڭ تەحنيكالىق حاتشىسى، 1930 جىلى مويىنقۇم اۋداندىق اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ توراعاسى، 1931-1932 جىلدارى قاراعاندى وبلىسى ەڭبەكشىلدەر اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى، 1933 جىلى ششۋچينسكىدە «قازالتىن» ترەستىنىڭ باسقارۋشىسىنىڭ كومەكشىسى، 1934-1935 جىلدارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى، ال 1936 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان 1937 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنا دەيىن قازاكسر وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسساريا­تىندا ەرەسەكتەرگە ارنالعان مەكتەپ باس­قارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىندە بو­لادى. وقۋ-اعارتۋ سالاسىمەن جاقسى تانىس س.سادىقبەكوۆ جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورىپ، جاسى ۇلكەن ادامدارعا ار­نالعان مەكتەپ جۇيەسىن دامىتۋ، وقۋ­عا قاجەتتى قۇرالدارمەن قام­تاماسىز ەتۋ، مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن جە­تىلدىرۋ ماسە­لەلەرىنە باسا كوڭىل بولەدى.

«اق جولدىڭ» 1925 جىلعى 18 ناۋ­رىزدا جارىق كورگەن «حالىق اعارتۋ ءىسى تۋرالى» ماقالاسىندا ول سالا مامانى رەتىندە ۇزىن سانى 23 ساۋالعا جاۋاپ قاتىپ، بىرىنشىدەن، وتىرىقشىلىققا بەيىم­دەلمەگەن ەلدىڭ ىڭعايىنا جى­عىلىپ، ۋاقىتشا بولسا دا جۇرتپەن بىرگە كو­شىپ-قونىپ جۇرە بەرەتىن كوشپەلى مەكتەپ اشۋدى; سول مەكتەپتەردە تاجىريبەلى بىلىكتى مۇعالىمدەر جوقتىقتان، ازىرشە جيناقتى وقىتۋدى قويا تۇرۋدى; ەل اراسىنان اشىلعان ءاربىر مەكتەپتى مادەنيەت ورداسىنا اينالدىرۋدى; قولدا بار ينس­تيتۋت، پەداگوگيكا تەحنيكۋمدارى جانىنان تەز ارادا مۇعالىم دايارلايتىن وزگەشە كۋرس اشۋدى; قازاق ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋدى ۇسىنا كەلىپ، وقىتۋشى اتاۋلىنىڭ تۇر­مىسى وڭالماي وتىرعانىن بىلايشا تىلگە تيەك ەتەدى:

«...وقىتۋشىلار قىزمەت اقىسى بىلاي ەتكەندە وڭالادى: حۇكىمەتتىڭ دە ءھام جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ دە تۇسىمىنەن پايدالانۋ كەرەك. جىل باسىندا حۇكىمەتتەن بەرىلەتىن اقشا سانىن ءبىلىپ، ءبىرسىپىرا مەكتەپتى سوعان شاقتاپ قاراتىپ، ونى جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتەن بۇتىندەي شىعارىپ قويۋ كەرەك.

ءبىر جىلعا ەسەپتەپ بولگەندە بۇل ەكى بيۋدجەتتەن دە سىباعا تيمەي، اقشا جەتپەي قالاتىن مەكتەپتەردى جىل باسىنان قامدانىپ، ەل موينىنا ارناپ بولسا دا ولتىرمەس ارەكەتىن ىستەپ قويۋ كەرەك.

قارجىسىز وقىتۋشى ىلگەرى باسپايدى. بۇعان دالەل كەرەكسىز. مەكتەپ ۇيلەرىن وسى كۇندەرى جەرگە ورنالاستىرۋ جۇمىسى ءبىتىپ، قىستاق بولۋعا بەت بەرگەن ەل ءجيى جەرلەردەن سالۋ كەرەك.

ەل كۇشىمەن، بولماسا ءازىر حۇكىمەت كۇشىمەن مەكتەپ سالۋعا ءۇمىت جوق-اۋ».

بىلايشا ايتقاندا، سۇلتانبەك تۇر­مىسقا قاجەتتىنىڭ ءبارى قات بولىپ، وقۋ­دىڭ دا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماي، تابىسىنان گورى شىعىسى، جەتىس­تىگىنەن گورى جەڭىلىسى كوپ بولىپ تۇر­عان سالانىڭ باسىنا ەستى باسشى كەلمەي، سالانىڭ ساۋىقپايتىنىن ۇقتىرىپ، ءبىلىم سالاسىنا بەيساۋات جانداردى جا­قىنداتپاۋ كەرەكتىگىن دە استارلاپ ايتا كەلە، وقىتۋشىلار جاعدايىن جاق­سارتپاي، زەردەلى ۇرپاق تاربيەلەپ شى­عارۋدىڭ قيىنعا سوعاتىنىن ايتادى.

ودان بولەك، جاس ءتىلشى «جىلىبۇلاق بولىسىندا پارتياشىلىق ءىسىنىڭ كۇ­شەيۋى»، «ازىق جيۋشىلاردىڭ قياناتى»، ء«باسپاسوز ىسىنە وزگەشە زەر سالۋ كەرەك»، «سكلادشىنىڭ قياناتى»، «شولاق ارىق» ماقالالارىندا دا وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ، قوعام تالقىسىنا سالادى.

انىعى سول، س.سادىقبەكوۆ تە كەڭەستىك سولاقاي ساياساتتىڭ قىرىنا ءىلىنىپ، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانىنا اينالدى.

1938 جىلى 25 اقپاندا ارالارىندا قازاقستاننىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى ت.جۇرگەنوۆ، ج.سادۋاقاسوۆ، س.مەن­دە­شوۆ، س.ەسقاراەۆ، ق.جۇبانوۆ، ءى.قۇرا­مىسوۆ، ق.سارىمولداەۆ، س.سەيفۋللين، ع.توعجانوۆ، ق.تاشتيتوۆ بار بارلىعى 39 ارداقتى ازامات اتىلعان بولاتىن. سو­لاردىڭ ىشىندە س.سادىقبەكوۆ تە بول­دى. ارحيۆ دەرەكتەرىن اقتارعاندا سۇل­تانبەكتىڭ دە تاعدىر-تالايى الاساپىران كەزەڭنىڭ جازىقسىز قۇربانىنا اينالعان باسقا دا ۇلت زيالىلارىنىڭ تاعدىرىمەن ۇقساس بولعانىنا، ءتىپتى ءوزارا بايلانىسىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس.

العاشقىدا ول «بايدىڭ بالاسى، قوعامعا جات ەلەمەنت، پارتيا قاتارىنا قابىل­دانعاندا شىعۋ تەگىن جاسىردى. الاشورداشىلارمەن بايلانىستا بولىپ، ولاردى يدەيالىق جاعىنان قول­داۋ كورسەتكەن» دەگەن ايىپتاۋلارعا ۇشى­رادى. سول سەبەپتى 1935 جىلى قاراشا ايىندا پەتروپاۆل قالالىق پارتيا كو­ميتەتىنە اۋلەتىنىڭ شىعۋ تەگى جونىندە بەر­گەن تۇسىنىكتەمەسىندە بىلاي دەپ جاز­عان:

«مەنىڭ اكەمنىڭ اكەسى سادىقبەك، ەستۋىمشە، 1880 جىلعا دەيىن ءىرى بايلار­دىڭ قاتارىندا بولعان. ونىڭ 1000-عا جۋىق ۇساق مالى جانە 200 باس ءىرى قارا مالى بولعان. اكەم بەك 1916 جىلعا دەيىن اۋقاتتى بولعانى راس، ءبىر جالدامالى جۇمىسكەرى ونىڭ ءوزى تۋىسى بولعان جانە بىرگە تۇرعان، 4 وتباسىدا بارلىعى 24 جان بولعان. ولاردىڭ 600-گە دەيىن ۇساق مالى (قوي، ەشكى) جانە دە 30 باس ءىرى قاراسى (جىلقى، تۇيە) بولعان. 1916 جىلى «جۇت» كەزىندە بارلىق مالىنان ايىرىلىپ، بىردەن كەدەيگە اينالىپ، 20 شاقتى باس ۇساق مالى جانە ءبىر تۇيەسى مەن ءبىر اتى عانا قالدى. سول كەزدەن باستاپ ءبىزدىڭ وتباسىمىزدىڭ جۇمىسقا جارامدى مۇشەلەرى: اعايىندى ءالتاي، پازىلبەك، وماربەك، زيابەك، بايجان، اسانبەك، قويباعار – بارلىعى ايەلدەرىمەن بىرگە جۇمىسقا جەگىلگەن بولاتىن. ولار جازدا ۋاقىتشا استىق جيناۋمەن، قىس ايلارىندا قىزىلقۇمدا سەكسەۋىل دايىنداۋمەن اينالىسىپ جان باقتى. اكەمنىڭ جاسى 85-تە بولعاندىقتان، جۇمىسقا جارامسىز بولدى، ورتانشى اعام زيابەك شاڭىراق يەسى بولىپ قالدى. مەنىڭ انام بۇرىننان كەدەي قىزى ەدى. اتا-انام جانە باۋىرلارىمنىڭ ەشقايسىسى سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان ەمەس، ەڭبەكشى شارۋا قاتارىندا بولدى.

1931 جىلى اسىرا سىلتەۋ كەزىندە رۋشىلدىقتىڭ كەسىرىنەن، جەكە باس اراز­دىق ورىن الىپ، كولحوزدا ءبىر-بىرى­مەن ەسەپ ايىرىسۋدان كەيىن اعام پا­زىلبەك جانە اكەم بەك كولحوزدان زاڭسىز شىعارىلعان بولاتىن. ارتىنشا باي-كۋلاك دەپ جەر اۋدارىلدى. ءبىرشاما ۋاقىتتان سوڭ قازاكسر واك-تىڭ ارنايى كەلگەن تەكسەرۋىنەن كەيىن بۇل ارە­كەتتەر دۇرىس ەمەس دەپ تابىلىپ، پا­زىلبەك پەن بەك سادىقبەكوۆتەردىڭ قۇقىقتارى قالپىنا كەلتىرىلىپ، كولحوز مۇشەلىگىنە قايتا قابىلداندى. 1933 جىلى ءومىربايانىمدى تولتىرۋ كەزىندە قاتەلىككە جول بەرگەنىم راس، اكەمدى ورتاشا شارۋا دەپ جازعانىمدى مويىندايمىن. بىراق شىندىقتى ادەيى جاسىرايىن دەگەن وي مەندە مۇلدە بولعان جوق. جالپى، مەن شىققان تەگىمدى جاسىرعان ەمەسپىن. پارتيا قاتارىنا وتەر كەزدە دە، تەكسەرۋ كەزىندە دە شىندىق جاعىندا بولدىم. ول جونىندە جاۋاپتى قىزمەتتەردە جۇرگەن كەزىمدە كرايكومدى دا، قازواك-ءتى دە ەسكەرتىپ وتىردىم».

سۇلتانبەك 1937 جىلى 25 ماۋسىمدا تۇتقىنعا الىنىپ، وعان «1925 جىلدان باستاپ قازاقستاندا ارەكەت ەتكەن بۋرجۋازياشىل-ۇلتشىل، تەرروريستىك جانە كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولدى، ۇيىم باسشىلارى س.قوجانوۆپەن، ت.رىسقۇلوۆپەن، ن.نۇرماقوۆپەن، س.ەسقاراەۆپەن، ت.جۇر­گەنوۆپەن جانە ي.توقتىباەۆپەن بىرىگىپ، بايلانىس جاساي وتىرىپ، كەڭەس بيلىگىن قۇلاتىپ، قازاقستاندى كسرو-دان ءبولىپ الۋدى كوزدەدى جانە بۋرجۋازيالىق قازاق مەملەكەتىن قۇرۋعا ارەكەت جاسادى»، دەگەن جالا جابىلدى. سونىمەن بىرگە «1929-1930 جىلدارى سارىسۋ، سو­زاق، قى­زىلقۇم، شۋ اۋداندارىندا ورىن ال­عان كوتەرىلىستەردى تىكەلەي ۇيىمداس­تى­رۋعا اتسالىستى»، دەگەن دە ايىپ تاعىلدى.

تەك 1958 جىلى 14 مامىردا كسرو جو­عارعى سوتىنىڭ اسكەري كوللەگيا­سى­نىڭ شەشىمىمەن قىلمىستىق ءىس توق­تا­تىلىپ، س.سادىقبەكوۆ ءبىرجولاتا اق­تالعان.

سۇلتانبەك سادىقبەكوۆتىڭ از جاساعان عۇمىرىندا (نەبارى 34 جاس) اتقارعان قىزمەتى ۇشان-تەڭىز. وكىنىشكە قاراي، ونىڭ ەل ءۇشىن اتقارعان قىزمەتى ەسكەرۋسىز قال­عان. ال ونىڭ الاش زيالىلارىمەن قا­رىم-قاتىناسىن زەرتتەۋ – الداعى ۋا­قىت ەنشىسىندەگى ءىس بولار دەگەن ويدامىز.

 

سەيدەحان الىبەك،

 

م.اۋەزوۆ اتىنداعى

وقۋ كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى،

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • كەشە

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • كەشە

جالعىزدىق ارالى

كينو • كەشە

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • كەشە

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • كەشە

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار