الەم • 01 شىلدە، 2021

جاھاندىق جىلىنۋ: 3،5 ملرد ادامعا قاۋىپ ءتونۋى مۇمكىن

325 رەت كورسەتىلدى

قورشاعان ورتانى قورعاۋ... پلاستيكتەن باس تارتۋ... بۇل بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى پىكىرىن ايتاتىن ترەند تاقىرىپقا اينالدى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءوزىمىزدىڭ دەنساۋلىعىمىزدان بۇرىن زاماناۋي­ بولىپ كورىنۋ ءۇشىن قاجەت سياقتى. ەكولوگيا تاقىرىبىندا ءسوز سويلەپ، كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارۋعا تىرىسىپ جۇرگەندەر قا­تا­رى دا كوبەيىپ جاتىر. الايدا پلاستيك زاتتاردى تۇتىنۋمەن قاتار، عالامعا تونگەن تاعى ءبىر قاۋىپتىڭ بارىن ۇمىتامىز. ول – جا­ھاندىق جىلىنۋ. عالىمدار بۇل تاقىرىپ تۋراسىندا نە دەيدى ەكەن؟

حح عاسىردىڭ باسىندا عالىمدار جەر پلانەتاسىنداعى تەمپەراتۋرانىڭ وزگەرۋىن زەرتتەپ، جىل سايىن تەمپەراتۋرا جوعارىلاپ وتىرعانىن انىقتاعان. ال 1980 جىلى جىلىنۋ ءۇردىسى جەدەلدەگەنى بايقالعان.
1998 جىلى ماسساچۋسەتس ۋنيۆەر­سيتەتى مەن اريزونا دەن­درو­حرونولوگيا ۋنيۆەر­سيتە­تىنىڭ عالىمدارى جەر تەم­پەراتۋراسىنىڭ 1000 جىلداعى وزگەرىسى تۋرالى زەرتتەۋ جاريا­لاعان. تەرمومەتر بولماعان كەز­دەگى اۋا تەمپەراتۋراسىن سول زامان تۋرالى اقپارات بەرەتىن دەرەك­كوزدەردەن زەردەلەگەن. ناتي­جەسىندە، ءبىراز ۋاقىت نورمادان الشاقتاۋ باسەڭ بولىپ، ال حح عاسىردا تەمپەراتۋرانىڭ جوعا­رىلاۋى كۇرت وسكەنىن كورەمىز.
Science جۋرنالىنىڭ 2013 جىلعى نومىرىندە اۆتورلار بۇل تاقىرىپتى تاعى دا كوتەرەدى. ولار كەلگەن شەشىم دە جوعارىدا اتالعان ارىپتەستەرىنىڭ ويىمەن بىردەي. سوڭعى جۇزجىلدىقتا جەر شارىنداعى جىلىنۋ ءۇردىسى جەدەلدەگەن. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت – جەر شارىنىڭ كۇننەن الىستاماعانى. ياعني اۋا تەمپەراتۋراسى قالىپتى بولعان كەزدەگى وربيتامەن بىردەي. بۇل جىلىنۋعا پارنيكتىك گازداردىڭ ەميسسياسى سەبەپ دەيدى.
پارنيكتىك گازدار اسەرى، نەگى­زىنەن، تابيعي ءۇردىس. ءتىپتى بۇل جەر شارىن ءومىر سۇرۋگە قولايلى ەتەدى دەسەك تە بولادى. بۇل جەر شارى بولەتىن جىلۋدى اتموسفەراداعى بەلگىلى ءبىر گازدار ءسىڭىرىپ، ونى قايتا بولۋىنەن پايدا بولادى.
تابيعي پارنيكتىك گازدار قاتارىنا كومىرقىشقىل گازى (سو2)، مەتان مەن ازوت وكسيدى جاتادى. مىڭجىلدىقتار بويى تابيعات اتموسفەراداعى بۇل گازدار­دىڭ دەڭگەيىن ءوزى رەتتەپ كەلدى. بۇل ادامدار ەنەرگيا الۋ ءۇشىن تاۋ جىنىستارىن ور­تەي باستاعاندا وزگەرىسكە ۇشى­رادى. ال ول ءوز كەزەگىندە سو2 ەميسسياسىنىڭ ارتۋىنا الىپ كەلدى. اتموسفەراداعى تابيعي تەڭگەرىم بۇزىلعاننان كەيىن جەر شارىنىڭ جىلىنۋى باستالادى.
«جاھاندىق كليماتتىڭ جاي-كۇيى 2020» بايانداماسىنا نازار سالساق، بۇۇ-عا قاراستى الەمدىك مەتەورولوگيالىق ۇيىم بىلتىر اۋا تەمپەراتۋراسى 1،2 گرادۋس تسەلسيگە جوعارىلاعانىن جازعان. بۇل بايانداما اۆتورلارى دا پارنيكتىك گازدار ەميسسياسىنىڭ ءوسۋى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە نەگىزگى سەبەپ دەيدى.
2001 جىلى كليماتتىڭ وزگەرۋى بويىنشا مەملەكەتارالىق توپ يندۋستريالىق كەزەڭگە دەيىن مىڭجىلدىقتار بويى­ اتمو­س­فە­راداعى سو2 كونتسەنتراتسياسى 280 ملن ppm-ءدى قۇراعانىن، ال 1999 جىلدان باستاپ 367 ملن ppm-گە دەيىن جەتكەنىن ايتادى. 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 415 ملن-نان ءبىر-اق شىقتى. مۇنداي جوعارى كورسەتكىش ميلليون جىل بۇرىن بولعان دەسەدى.
مەملەكەتارالىق توپ 1988 جىلى بۇۇ-عا قاراستى ۇيىم رەتىندە قۇرىلعان. وعان 195 ەل مۇشەلىك ەتەدى. توپتا كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى عىلىمي دەرەكتەر سارالانادى. بۇل قۇرىلىم دا جاھاندىق جىلىنۋ ادامداردىڭ ءوزى قولدان جاساپ العان ءۇردىس دەپ ۇيعاردى. ياعني ەنەرگيا الۋ ماقساتىنداعى ارەكەتتەرىنىڭ سالدارى وسىعان الىپ كەلگەن. ول كەزدە ءتىپتى homo sapiens تىرشىلىك ەتپەگەن. ال مۇحيت دەڭگەيى قازىرگىدەن 30 مەترگە جوعارى بولىپتى.
NASA عارىش زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىندا كليمات زەرتتەۋمەن اينالىساتىن بەندجامين كۋك جاھاندىق جىلىنۋ سەبەبىن ىزدەۋ وتكەن عاسىردا باستالعانىن ايتادى. «عىلىمدا عالىمداردىڭ كوزقاراستارى كەلىسپەيتىن ماسەلەلەر كوپ. دەگەنمەن، جا­ھاندىق كليمات ماسەلەسىنە كەلگەندە عالىمداردىڭ ويى ءبىر جەردەن شىعادى. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە تاۋ جىنىستارىن جاعۋ سەبەپ بولدى»، دەيدى عالىم.
كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەسى تاقىرىبىنداعى 2019 جىلى جاريالانعان 11 602 عىلىمي ماقالانى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە اۆتورلاردىڭ بارلىعى ادامي فاكتور تۋرالى جازعانىن وقۋعا بولادى. ءتىپتى بەندجامين كۋك جاھاندىق جىلىنۋدىڭ باسقا سەبەبىن تاۋىپ، زەرتتەپ، دالەلدەگەن ادام عىلىمعا ەلەۋلى وزگەرىس الىپ كەلەرىن، نوبەل سىيلىعىن يەمدەنۋ مۇمكىندىگى بارىن ايتادى. بۇل، البەتتە، ادامي فاكتوردان باسقا سەبەپ جوق دەگەنگە سايادى. تولعاندىراتىنى – بۇل ءۇردىستى توقتاتۋعا كۇش سالماساق، 2070 جىلعا قاراي تۇگەل پلانەتا اپتاپ ىستىققا دۋشار بولماق.
سونىمەن، جاھاندىق جىلىنۋ – ادامداردىڭ وزدەرى تۋعىزعان ماسەلە. جوعارىداعى زەرتتەۋلەردە عالىمدار 50 جىلدان كەيىن 3،5 ملرد ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن ەمەس ايماقتاردا قالۋ قاۋپى بارىن ەسكەرتەدى. بۇل تەك بولجام عانا، ويتكەنى ادامزات بالاسى ءالى سو2-ءنىڭ شامادان تىس بولىنۋىمەن بەتپە-بەت كەلمەگەن.
ادامنىڭ قولىمەن جاسالعان دۇنيە بولسا، بۇل جاعدايدى قولعا الۋعا نە كەدەرگى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. دەگەنمەن، بارلىق ەلدىڭ جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزىن قولدانۋعا كوشۋگە مۇمكىندىگى جوق. سوندىقتان بۇل مەملەكەتتەردىڭ عانا ەمەس، جەر پلانەتاسىنىڭ ءاربىر تۇرعىنىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە ەكەنىن ەستە ۇستايىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتى ءتۇرلى ءسوز

ادەبيەت • كەشە

انتىنا ادال ازامات

قازاقستان • كەشە

ەلوردا كۇنىنە تارتۋ

تەاتر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار