ادەبيەت • 19 مامىر، 2021

ادام جۇرەگى دەگەنىمىز نە نارسە؟

173 رەت كورسەتىلدى

گەتە بيىكتەن قورقاتىن بولعان، بۇل كادىمگى فوبياعا اينالعان، الايدا جيىرما ءتورت جاسىندا جارىق كورىپ، وعان بۇكىلالەمدىك داڭق سىيلاعان، ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەۋروپا حالىقتارىنىڭ تىلىنەن بولەك، تەڭىز اسىپ، قىتاي تىلىنە دە اۋدارىلىپ ۇلگەرگەن، ونى شىعارماشىلىق ادامى رەتىندە سونشا بيىككە كوتەرگەن «جاس ۆەرتەردىڭ جان ازابى» رومانىنىڭ داڭقى مەن داقپىرتى ونى قورقىتقان جوق، كەرىسىنشە ويلاندىردى. ول شىن مانىندە تاڭعالدى. نەگە بۇلاي؟ جاس ۆەرتەردىڭ سەزىمى، قۇمارلىعى، قايعىسى مەن قاسىرەتى، ازابى مەن مەحناتى، قورقىنىشى مەن ۇرەيى، بوزبالاعا ءتان بولماشى بوساڭدىعى مەن تاعدىرشەشتى شەشىمى، كۇيگەلەكتىگى مەن الاڭعاسارلىعى ادامداردى نەگە سونشا تولقىتتى، تەبىرەنتتى، تولعاندىردى، ابىرجىتتى؟

نەگە بۇل رومان ون سەگىزىنشى عاسىرداعى ەۋروپادا كوپتەگەن ادامنىڭ ءوز-وزىنە قول جۇم­ساۋىنا سەبەپ بولدى؟ قازىر پسي­حولوگيا مەن الەۋمەتتانۋ عى­لىمىندا «ۆەرتەر ەففەكتىسى» اتالاتىن سيندروم بار. ول ماحاببات قۇربانىنا اينالعان جاس جىگىتتەرگە قاتىستى ايتىلادى.

گەتەنىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقى­تىندا ونى ەشكىم دە ونىڭ ەڭ ۇلى شىعارماسى جانە الەم ادەبيەتىندەگى نەگىزگى ون شىعار­مانىڭ ءبىرى اتانعان «فاۋستىڭ» اۆتورى رەتىندە بىلگەن جوق، تا­نىعان جوق. سەبەبى بوزبالا شا­عىندا باستالىپ، الپىس جىل بويى جازىلعان «فاۋستىڭ» تو­لىق نۇسقاسى اقىن ومىردەن وت­كەننەن كەيىن عانا جارىق كوردى.
ال جيىرمانىڭ ۇستىندە جا­زىلعان «جاس ۆەرتەردىڭ جان ازا­بى» وعان اتاق تا، ابىروي دا، تا­نىمالدىلىق پەن بايلىق تا الىپ كەلدى. گەتەنىڭ ءوزى ونى «دەر ۋاعىندا جازىلعان شىعارما» دەپ اتادى. اۆتوبيوگرافياسىندا اقىن: «مەنىڭ بۇل كىتابىمنىڭ اسەرى سۇمدىق بولدى، ءتىپتى وراسان زور ىقپال ەتتى، نەگە دەسەڭىز، ول دەر شاعىندا جازىلدى. تۇتانعان ءبىر عانا بىلتەنىڭ ۇلكەن جارىلىس تۋدىراتىنى سياقتى، وقىرماندار اراسىندا بۇل شىعارمام ءدۇمپۋ جاسادى، ويتكەنى ءبىزدىڭ مىناۋ جاس الەم ءوزىنىڭ تامىرىن ءوزى قازا باستاعان ەدى» دەيدى.
ءبىزدىڭ تامىر دەپ اتاپ وتىر­عا­نىمىز ورتاعاسىرداعى فەودال­دىق، دۆورياندىق، مونارحيالىق ەۋروپانىڭ شايقالا باستاعان ىرگەتاسى ەدى.

ەۋروپا ۇلكەن وزگەرىستەرگە ىشتەي دايىندالا باستاعان. رە­ۆو­ليۋتسيالاردىڭ ءپىسىپ، جەتىلە باس­تاعان شاعى. گەتە وسى كەزدە «ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى، ءومىر ۇزدىكسىز وركەندەي بەرەدى، ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار دا ءاربىر ەلۋ جىل سايىن قۇبىلىپ تۇرادى. 1880 جىلى ۇلگىلى كورىنگەن ءتارتىپ 1850 جىلى قۇردىمعا جىبەرۋى ابدەن مۇمكىن» دەيدى. گەتە جازۋ ۇستەلىنە وتىرعان كەزدە الدىنا شىرىگەن الما قويىپ قوياتىن بولعان. اقىننىڭ بۇل قىلىعى ءبىر قاراعاندا تۇسىنىكسىز بولۋى دا مۇمكىن، الايدا اس­تارىنا ۇڭىلسەك، ودان اۆتور فەو­­دا­ليزمنىڭ، قارتايعان، قا­جى­عان ەسكىلىكتىڭ بەينەسىن كو­رەتىنىن دە اڭعارامىز. مىسالى، سۇيگەنىنە قولى جەتپەي، وزىنە ءوزى قول جۇمساعان اقىن بەرنياز كۇلەەۆتىڭ قازاسىنا جازعان سو­زىندە ماعجان جۇماباەۆ «سەن ءوزىڭدى ولتىرگەن جوقسىڭ، سەنى ءبىز ولتىردىك» دەيتىنى بار ەدى عوي، جاس ۆەرتەردىڭ وبرازىنا قاراعاندا دا ءبىز شەڭبەرلەر مەن شابلونداردان شىققىسى كەلىپ بۇلقىنعان جاس ءومىردىڭ رۋحىن كورەمىز. ەۋرو­پانى تاڭ قالدىرعان دا ءارى ەسىنەن تاندىرعان دا وسى ۆەرتەر وبرازىنداعى جاس ءومىردىڭ رۋحى ەدى. ونىڭ جانقيارلىعى مەن جانكەشتىلىگى، السىزدىك بولىپ كورىنەتىن اسىرە اسقاق ەركىندىگى. ونىڭ ءوز يدەالى ءۇشىن ولىمنەن دە قورىقپاۋى ەدى.

ءدال سول كەزدە فرانتسيانىڭ ءبىر بۇرىشىندا جاس ناپولەون «جاس ۆەرتەردىڭ جان ازابىن» جاستىعىنىڭ استىنا قويىپ وقىپ ءجۇردى. ءتىپتى كەيىن ونى ءوزى­نىڭ ءساتسىز اياقتالعان مىسىرعا جورىعىندا دا جانىنان تاستاعان جوق. ارا­دا جىلدار وتكەندە الپىس جاس­تاعى اقىنمەن بوناپارتتىڭ كەز­دەسكىسى كەلەدى. الەمنىڭ ەسسىز ەر­كەسىندەي بولىپ تۇرعان نا­پو­لەون بوناپارتپەن اۋەلدە اقىن­نىڭ كەزدەسۋگە جۇرەكسىنگەنى دە راس. 1808 جىلدىڭ قازان ايىن­­دا اقىرى ەكەۋى كەزدەسەدى. بو­ناپارت اقىندى كورگەن بەتتە: «ادام دەگەن وسىنداي بولۋى كەرەك!» دەپ ايقاي سالعان دەيدى. سول جەردە ول جاس ۆەرتەردى جەتى رەت وقىعانىن، جاتتاپ تا ال­عانىن، ونىڭ كوزقاراستارىنىڭ قا­لىپتاسۋىنا دا وسى كىتاپتىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اسەر ەتكەنىن جاسىرماي ايتادى. ءتىپتى كەيبىر تۇستارى جونىندە اۆتورمەن پىكىر­تالاسقا بارادى.

بۇل كەزەڭ ەۋروپا ادەبيەتىندە سەنتي­مەنتاليزم ءادىسىنىڭ ور­كەن جايعان تۇسى بولاتىن. اعار­تۋشىلىق ءداۋىرىنىڭ ءبىر بەل­گى­سىندەي بولعان سەنتيمەنتاليزم ادام – تابيعات پەرزەنتى، سون­­دىقتان سەزىمتالدىلىق پەن تا­بي­عي قۇندىلىقتار ونىڭ نەگىزگى بولمىسى دەپ تانىعان. وقيعانى ءبىرىنشى جاقتان بايانداۋ، ونى حات ارقىلى جەتكىزۋ، سەزىمگە باسىمدىق بەرۋ، سۋىق اقىلعا ەمەس، جۇرەككە باعىنۋ، كەيىپكەر السىزدىگىن مىقتىلىعى رەتىندە كورسەتۋ سەنتيمەنتاليزم اۆتورلارىنا ءتان ءتاسىل ەدى.

الەمنىڭ قولىنا كوز جاسىن سۇرتەتىن بەتورامال ۇستات­قان، سەرىلەردى سەرگەلدەڭگە ءتۇ­سىرىپ، سۇلۋلاردىڭ سۇرمەسىن سۇرت­كىزگەن بۇل رومان جاستىق رۋحىنىڭ جويقىن داۋسىنداي دۇنيەنىڭ قۇلاعىن عاسىر بويى شىڭىلداتىپ تۇرعانى دا وزىنشە قىزىق.

قارتايعان شاعىندا گەتە «مەن ادامداردى اقىل-ەستەن تان­دىرارداي بۇدان دا اسقان جاڭا «ۆەرتەردى» جازار ەدىم» دەيدى. بىراق ول ۆەرتەردى ەمەس، «فاۋستى» جازدى.
گەتە بۇكىل ومىرىندە «ۆەر­تەردى» ەكى رەت قانا وقىعانىن اي­­تادى جانە شىعارمالارىنان وقىپ بەرۋىن وتىنگەن زامانداس­تا­رىنا ەشقاشان «ۆەرتەردەن» ءۇزىندى وقىماعان ەكەن.
وسى تۇستا سۇراق تۋادى: نەگە ول بۇل رومانىنان سونشا قاش­قاق­تايدى، نەگە كوڭىلى تول­ماعان سىڭاي تانىتادى؟
ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا جات­قانداي. قارتايعان گەتە «ۆەرتەر» جايلى ايتا كەلىپ، «ۆەرتەر – بۇل ەرەكشە جاراتىلىس، بىرقازان سەكىلدى ونى ءوز جۇرەگىمنىڭ قانى­مەن قورەكتەندىردىم»، دەيدى. «ۆەرتەر» ارينە، اقىننىڭ اۆتو­بيو­گرافيالىق رومانى ەمەس، الايدا ۆەرتەر وبرازىنان، ءىس-ارەكەتىنەن، مىنەز-قۇلقىنان، تا­لايى مەن تاڭداۋىنان، ونىڭ ءوز سەزىمىنەن قاشىپ، ەل كەزىپ، قىز­مەت قۋىپ كەتۋىنەن گەتەنىڭ جاس­تىق شاعىن كورەمىز.

وقىمىستىلار وتباسىندا ومىر­گە كەلگەن گەتە اكەسىنىڭ جۇ­مىس بولمەسىنە ەڭبەكتەپ كىرگەن ساتتە ەكى مىڭ كىتاپتىڭ ورتاسى­نا تۇسەدى. ونىڭ بالالىق شا­عى سول كىتاپتاردى وقۋمەن، بىر­نە­شە ءتىل ۇيرەنۋمەن، ءاربىر ۇل­كەن اۋلەتتەن شىققاندار ءبىلۋى ءتيىس ونەر تۇرلەرىن مەڭگەرۋمەن وتەدى. اكەسى جاس گەتەنىڭ موينى­نا ءوزى جەتە الماعان ارماندار مەن ماقساتتاردى ارتادى. ءتىپتى ولەڭ جازۋدى دا اكەسى ۇيرەتەدى. گەتەنى ادۆوكاتتىڭ وقۋىنا بە­رەدى. ال جاس كۇنىنەن العىر، بى­راق اۋرۋشاڭ، سەزىمتال ءارى باي­قامپاز، ەركىندىككە قۇشتار بولىپ وسكەن گەتە ون ءتورت جاسىندا گرەتحەن ەسىمدى قىزعا عاشىق بولادى. مۇنى ءبىلىپ قويعان اكەسى گەتەنى قاتاڭ جازالايدى، عاشىق بوزبالا ءتىپتى «ولەمىن» دەگەنگە دەيىن بارادى. بۇل – اقىننىڭ العاشقى ءساتسىز ءارى اياۋلى ماحابباتى. ودان كەيىن گەتە بىرنەشە سۇلۋعا عاشىق بولادى. ءوزى سۇيگەن سۇلۋلاردىڭ بارلىعىنا ارناپ ولەڭ جازادى. جانە ءبىر ەرەكشە ايتا كەتەرلىك ماحاببات حيكاياسى – فريدەريكا بريون ەسىمدى قىز­عا دەگەن سەزىمى. قىز گەتەنى ەسسىز سۇيەدى، بىراق اقىن ارتىنشا قىزدى تاستاپ، ونەر باستاپ، ناقتى ايتقاندا، قاشىپ كەتەدى. بايعۇس قىز سودان كەيىن تۇيىقتالىپ، ەش­قاشان تۇرمىسقا شىقپاي، اقى­رى كەدەيلىكتە، جالعىزدىقتا كوز جۇمادى. گەتەنىڭ ول قىزعا دەگەن سە­زىمى جايلى «فريدەريكاعا» دەگەن ولەڭدەرىن وقۋعا بولادى. زاڭ­دى وقىپ، قۇقىقتى مەڭگەرىپ، ءىس-تاجىريبەدەن ءوتىپ جۇرگەن گەتە ۆەتسلار قالاسىنا كەلەدى. سول قالادا يەرۋزالەم ەسىمدى جىگىتپەن تانىسادى. ول جىگىت لوتتا بۋفف ەسىمدى ءبىر قىزعا ەسسىز عاشىق ەدى. لوتتانى گەتە دە ۇناتىپ قالادى. ءتىپتى عاشىقتىق سەزىمىن بىلدىرەدى. بىراق لوتتا اقىن سەزىمىن جاۋاپ­سىز قالدىرادى. ونىڭ ۇستىنە شارلوتتا گەتەنىڭ جاقسى قارىم-قا­تىناستاعى سىيلاس ءارى سىرلاس دوسى، قىزمەتتەگى يوگانن كەس­ت­نەردىڭ قالىڭدىعى بولاتىن. ءارى سودان ۇيالعان، نامىستانعان، ءارى بۇل سەزىمنىڭ شىرماۋىنان شىق­قىسى كەلگەن اقىن قالادان باس­قا جاققا كەتىپ قالادى. كەستنەر گەتەگە شارلوتتامەن بايلاسقان سەرتىن دوستىڭ كوڭىلى ءۇشىن بۇزۋعا دايار ەكەنىن دە جەتكىزەدى. بىراق ەسەسىنە اقىنعا سول قالادان قىز­مەت ۇسىنباق بولادى. ءوزىنىڭ شەك­سىز ەركىندىگىن مۇنداي جولمەن بۇعاۋلاعىسى كەلمەگەن اقىن سەزى­مىنەن دە، دوستىڭ ۇسىنىسىنان دا باس تارتادى. فرانكفۋرتقا كەتىپ قالادى. ارتىنشا-اق ەكى جىل­دان سوڭ اقىنعا يەرۋزالەم دەگەن جىگىتتىڭ قايتىس بولعانى جاي­لى حابار جەتەدى. ول ماحاببات قۇربانىنا اينالادى. وسىنى ەستىگەن اقىن ەرەكشە تەبىرەنەدى، قايعىرادى.
وسى تەبىرەنىس پەن قايعى ادە­­بيەتكە «جاس ۆەرتەردىڭ جان ازابىن» الىپ كەلەدى. روماندى اق­پاندا باستاپ، سول كوكتەمدە اياق­تايدى.

مىنە، بۇل رومانداعى ۆەرتەر­دىڭ وبرازىنىڭ ارتىندا ءبىر عانا كارل ۆيلگەلم يەرۋزالەم جانە ءوزىنىڭ، ال شارلوتتا وبرازىنىڭ ارتىندا – شارلوتتا بۋفف بەي­نەسى عانا تۇرعان جوق، مۇندا بارلىعى جيىنتىق وبرازدار. گەتەنىڭ ءوزى دە ايتقانداي، 1774 جىل­عا دەيىنگى ومىرىندە بولعان بۇلقىنىستار مەن تالپىنىس­تار، عاشىقتىق حيكايالارى مەن بايانسىز ماحاببات وقيعالارى، سەزىمنەن قورقۋ مەن سەزىمنەن قاشۋ، دوستىق پەن ساتقىندىق، باي­لىق پەن كەدەيلىك جايلارى جاتىر.

كەدەي وتباسىنان شىققان ۆەرتەر، ءوز ىزدەنىستەرى مەن بىلىم­قۇ­مارلىعىنىڭ، پوەزيا مەن سۋرەت ونەرىنە قۇشتارلىعىنىڭ ارقاسىندا ەل قاتارىنا قوسىلىپ، ءومىر ءسۇرىپ جاتادى. بىراق ءبىر كۇنى كىنازدىك امتماننىڭ ۇلكەن قىزى شارلوتتانى كورۋى ونىڭ ءومىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. قاعىلەز دە ەلگەزەك، پاراساتتى دا كوركەم قىز ۆەرتەر جۇرەگىن جاۋلاپ الادى. دوستىق سەزىمنەن باستالعان جۇرەك قۇشتارلىعى ۇلى ماحابباتقا ۇلاسادى. الايدا شارلوتتانىڭ اتاستىرىلىپ قويعان جىگىتى بار ەدى. ءبىر كۇنى البەرت قالاعا ورا­لادى. وسى وقيعادان كەيىن ۆەر­­تەر باسقا قالاعا كەتىپ، جاڭا ءومىر باستاماققا ۇمتىلادى. بىراق جۇرەك قۇرعىر كونسىن بە؟ شار­لوتتاعا دەگەن ىنتىزارلىق ىرىق­سىز قايتادان الىپ كەلەدى. اقى­رى بايانسىز ماحابباتتان ۆەرتەر وزىنە قول جۇمسايدى. روماننىڭ قىسقاشا فابۋلاسى وسى.

رومان ۆەرتەردىڭ دوسى ۆيل­گەلمگە قويعان سۇراعىنان باس­تالۋشى ەدى عوي: «قىمباتتى دوسىم، سەن ايتشى، ادام جۇرەگى دەگەنىمىز نە نارسە ءوزى؟». بۇكىل روماننىڭ ونە بويىندا وسى سۇراق تۇرادى.
ادام جۇرەگى دەگەنىمىز نە نار­سە؟ نەگە ول اقىلعا باعىنبايدى؟ نەگە ول كۇيىپ تۇرىپ توڭادى، توڭىپ تۇرىپ كۇيەدى؟ نەگە ول سۇي­مەيتىن ادامدى سۇيەدى؟ نەگە ول كەۋدەڭنەن بۇلقىنىپ شىعىپ، ءوز ءومىرىن سۇرگىسى كەلەدى؟ نەگە ول تاس ەمەس؟ نەگە ول قۇس ەمەس؟ نەگە ول اۋىرادى؟

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىمكەنتتە كارانتين كۇشەيتىلەدى

ايماقتار • بۇگىن، 15:47

اتوم كولگە ساپار

ايماقتار • بۇگىن، 15:37

قازاقستاندا جاڭا تەلەارنا اشىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 11:55

ۇقساس جاڭالىقتار