ەكولوگيا • 16 مامىر، 2021

تولگە تولى تايكەتكەن

269 رەت كورسەتىلدى

كانە، كيىكتەر؟..

جول تالعامايتىن كولىكتەرگە جايعاس­­قان ءبىر توپ جۋرناليست اتباساردى بەتكە ال­دىق. جولباسشىمىز – ايان مەيراش. ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيە­سى كوميتەتىنىڭ وكىلى.

القىنباي جەتسەك تە، شاڭى كوتەرىلىپ جاتقان جول وكپە-باۋىرىمىزدى ءتاۋىر-اق سولقىلداتتى. كولىكتىڭ رولىندەگى سۇيىندىك اعايدان جەردىڭ جايىن سۇراپ جاتىرمىز. «وحوتزووپروم» مەكەمەسىنىڭ باس مەحانيگى. ورازا ايتتىڭ العاشقى كۇنىنە ءدوپ تۇسكەن ساپارىمىزدىڭ نەگىزگى بولىگىن كۇتىپ وتىرعانىمىزدا كولىكتەر كىلت توقتاي قالدى. «وحوتزووپرومنىڭ» ينسپەكتورلارى سەكىرىپ جەرگە ءتۇستى دە، «كەلدىك» دەدى. ءوزارا كەلىسىپ العانداي، داۋىستارى بىردەي شىقتى.

– كانە، كيىكتەر؟

ينسپەكتورلار «انە، جايىلىپ ءجۇر» دەپ جولدىڭ ەكى جاعىن نۇسقايدى. ال بىزگە مەڭىرەۋ دالادان باسقا ەشتەڭە باي­قالمايدى. اقىرى بولماعان سوڭ، بينو­كلدەرىن ۇسىندى. سوندا عانا تۇتا­سىپ جاتقان كيىكتەردى كوزىمىز شالدى. بىراق ولار الىستا ءجۇر. دەمەك، ءبىز جەتكەن­شە، تاعى دا ۇزاپ كەتەدى. وندا بۇل ءجۇرى­سىمىز قاي ءجۇرىس؟! كيىكتەردى كورە الما­ساق، نەسىنە كەلدىك؟! جۋرناليستەردىڭ جۇزى­نەن وسى ءبىر ويدى وقىعان ينسپەكتور­لار «سوڭىمىزدان ەرىڭدەر» دەگەندەي بەلگى بەردى. سۇيىندىك اعاي ءبىزدى ارمان ابدى­سالىقوۆ ەسىمدى ينس­پەكتورعا تاپسىردى.

– ارماننىڭ سوڭىنان ەرىڭىزدەر. ءبارىن ءتۇسىندىرىپ، كورسەتەدى، – دەدى جاناشىر اعا.

 

ينسپەكتور ابدىسالىقوۆ

جولدىڭ ەكىنشى بەتىنە ءوتىپ، كەۋدەمىزدى سالقىن سامالعا توسەپ، كيىكتەر جايىلىپ جۇرگەن ويپاڭعا تۇستىك. ءبىز جاقىنداعان سايىن جانۋارلار الىستايدى. زەر سالا قاراماساڭ، دۇرىس كورىنبەيدى دە. «مىنا تۇرىمىزبەن ۇزاق جۇرەمىز-اۋ» دەپ قويامىز. ءۇنسىز كەلە جاتقان ارمان «اينالاعا ەمەس، اياقتىڭ استىنا قاراڭىزدار» دەپ دۇڭك ەتتى. سول-اق ەكەن، ينسپەكتور ەڭكەيىپ الدەنەگە نازار اۋداردى. ەندى بايقادىق. كيىكتىڭ ءتولى – قۇرالاي! كوزى جاۋتاڭداپ، ءبۇرىسىپ جاتىر. الىستان ىزدەگەنىمىز، اياقتىڭ استىنان تابىلدى. راسىندا دا، اڭداماساق توپىراق تۇستەس كيىك ءتولىن اياقپەن تاپتاپ وتكەندەي ەكەنبىز.

– ءۇستى ءالى قۇرعاماپتى. الگىندە عانا تۋعان-اۋ. انە ەنەسىنىڭ شۋى جاتىر، – دەدى ينسپەكتور ارمان ابدىسالىقوۆ توڭىرەككە كوز تاستاي قاراپ. – قازىر شامالىدان سوڭ ءتولدىڭ ءۇستى قۇرعايدى. سوسىن اياقتانىپ، شاۋىپ كەتە بارادى. جالپى، قۇرالاي تۋعاننان كەيىن ءبىر ساعات وتەر-وتپەستە اياقتانادى. ودان كەيىن ونى قۋىپ جەتۋ مۇمكىن ەمەس.

سويتكەنشە بولعان جوق، ءبىزدىڭ نازارى­مىزداعى قۇرالاي باسىن كوتەردى. ارمان «قازىر جۇگىرەدى» دەپ ايتىپ ۇلگەرگەنشە، كيىكتىڭ ءتولى قۇلدىراڭداپ قاشا جونەلدى. بۇل ونىڭ قاتارعا قوسىلعانى.

مۇقيات ءمان بەرە قاراپ ەدىك، اينالادا كيىك تولدەرى تولىپ جاتىر. اركىم ءوز بەتىنشە ىزگە ءتۇسىپ، ىلگەرى باسىپ بارادى. وسى كەزدە ينسپەكتورلار قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى. سويتسەك، قۇرالايدى قول­مەن ۇستاۋعا بولمايدى ەكەن. ۇستاعان كۇن­نىڭ وزىندە ونىڭ وزىندىك ءتارتىبى بار. وسىل­ايشا، ينسپەكتورلاردىڭ ينسترۋكتسياسىنان كەيىن كيىكتىڭ ءتولىن قولعا الدىق. ءسۇپ-سۇيكىمدى. مولتىلدەگەن جانارى جانىڭدى ەرىكسىز باۋرايدى. ءتىپتى سۋرەتكە شىرت ەتكىزۋدىڭ دە ءساتى ءتۇستى.

– ولار ەنەسىن ىزدەمەيدى. كيىكتەر ءبىر-ءبىرىنىڭ ءتولىن ەمىزىپ، باۋىرىنا الا بەرەدى. قۇرا­لايدىڭ دالادا جەتىم قالمايتىنى دا سوندىقتان. جانۋار ەگىزدەن تۋادى. جال­قى ءتول ەرتەتىندەرى سيرەك، – دەدى ارمان.

قۇرالايدىڭ قىزىعىنا باتىپ ءبىراز جەر ءجۇرىپ تاستاپپىز. كەرى بۇرىلدىق. امال نە، ەل ىشىندە دالانىڭ ەركە جا­نۋارىن جاۋىزدىقپەن قىراتىندار دا بار. وسىنى ويلاعانىمىز مۇڭ ەكەن، ءىشىمىز الەم-تاپىرىق كۇيگە ءتۇستى.

– ءار جۇمىستىڭ ءوز قيىندىعى بار. ءبىزدىڭ جۇمىستى دا وڭاي دەمەس ەدىم. ويت­­كەنى براكونەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلۋ وتە قاۋىپتى. ونىڭ ۇستىنە 2019 جىل­دىڭ قاڭ­­تارىندا ارىپتەس اعامىز ەرلان نۇر­عاليەۆتى براكونەرلەر جاپان دالادا جازىم ەتكەن سوڭ، جاۋاپكەرشىلىك تە، ساق­تىق تا كۇشەيدى. ۇيدەگىلەر دە اركەز الاڭ­داپ وتىرادى. تابيعاتپەن جانىمىز ءبىر بول­عاندىقتان، مىندەتىمىزدى مۇلتىكسىز ورىن­داۋعا تىرى­سامىز. شۇكىر، قازىر مەكەمە ينس­­پەكتور­لارىنا جاقسى جاعداي جاسالۋدا. سوڭعى ۇلگىدەگى جول تالعامايتىن كولىك­تەردى ءمىنىپ ءجۇرمىز. بۇل تەحنيكالار برا­كونەرلەر مىنەتىن كولىكتەردەن بىردە كەم ەمەس. ءاربىر ينسپەكتوردا قىزمەتتىك قارۋ، وق وتكىزبەيتىن كەۋدەشە، كىسەن بار. جال­پى اۋىل اراسىندا جۇرگەن ادام براكونەر بولا المايدى. ويتكەنى بۇعان ۇلكەن دايىندىق كەرەك. مىقتى كولىك ءمى­نىپ، مۇز­­داي قارۋلانىپ، جانارماي قورىن جا­ساق­تاپ، ارنايى دايىندالعان ادامدار عانا وسىن­­داي قادامعا بارادى، – دەيدى 26 جا­سار ينس­پەكتور.

بىزبەن اڭگىمەلەسىپ كەلە جاتقان ارمان ابدىسالىقوۆ كيىكتەر جايىلىپ جۇر­گەن توڭى­­رەكتەگى قيما اۋىلىنىڭ تۋماسى. «وحوت­­­­­زووپروم» مەكەمەسىنە بىلتىر ورنا­لا­­سىپتى. ششۋچينسكىدەگى ەكولوگيا جانە تۋريزم كوللەدجىن تامامداعان. تابي­عاتتى قورعاۋ مامانى.

– سانالى تۇردە تاڭداعان سالا بولعان­دىقتان، ماماندىعىم دا، جۇمىسىم دا ۇناي­دى. «وحوتزووپرومعا» جۇمىسقا تۇ­رۋ­دى ارمانداپ وسكەن بالامىن. بىراق بۇل مەكەمەگە ورنالاسۋدىڭ ءوز قيىندىعى بار. ەكىنىڭ ءبىرىن الا بەرمەيدى. تاجىريبە تالاپ ەتىلەدى. سوندىقتان بۇعان دەيىن «جاسىل ەل» باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس ىستەدىم. ەكى جارىم جىلداي «بۋ­راباي» ۇلتتىق تابي­عي پاركىندە ەڭبەك ەتتىم. بەس جىلدىق تاجىري­بە جيناپ، «وحوت­زووپرومنىڭ» مۇشەسىنە اينالدىم. قا­زىر نۇر-سۇلتان قالاسىندا تۇرامىن. 15 كۇن دالانى مەكەن ەتەمىز دە، 15 كۇن دەمالامىز. ءدال قازىر دالالىق جاع­دايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جايىمىز بار، – دەيدى ارمان.

 

دالاداعى «پەرزەنتحانا»

ونبەس داۋدىڭ ءبىرى «قۇرالايدىڭ سال­قىنى» توڭىرەگىندە ءجيى تۋىنداپ جاتا­دى. ءبىرى مۇنى كيىكتەر تولدەمەي تۇرىپ تۋادى دەسە، ەندى ءبىرى تولدەپ بولعان­نان كەيىن كەلەدى دەيدى. ءبىز وسىنىڭ ءمانىن سۇرادىق. ساۋالدى «وحوتزووپروم» مەكە­مەسى ورتالىق ايماقتىق فيليالىنىڭ باسشىسى دوستاي نۇربەكوۆكە قويدىق.

– كيىكتىڭ جاپپاي تولدەۋى، ءتولىن اياق­تاندىرۋى تابيعاتتىڭ قۇبىلمالى، سال­قىن كەزىنە ءدوپ كەلگەندىكتەن بۇل كەزدى «قۇرا­لايدىڭ سالقىنى»، «قۇرالايدىڭ سۋىعى»، «كيىكتىڭ لاق ورگىزبەسى» دەپ اتاپ كەتكەن. ەل ىشىندە بۇل ۋاقىتتا قاسقىردىڭ ءتىسى قاقسايدى دەگەن ءتامسىل دە بار. راسىندا، ما­مىردىڭ ورتا تۇسىندا قالىڭ كيىمىنەن جەڭىل­دەپ، جىلىمىق اۋاعا بوي ۇيرەتە باس­تاعان جۇرتتى ءبىر توڭدىراتىن قوڭىر سال­قىن كۇندەردى «قۇرالايدىڭ سالقىنى» دەپ اتاۋ­دىڭ وزىندىك ءمانى بار. حالىق ۇعى­مىندا بۇل – مامىر ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستالىپ، ون شاقتى كۇنگە سوزىلاتىن داۋىلدى قارا سۋىق، قۇبىلمالى كۇندەر. ادامعا دا، مالعا دا جايسىز قارا سۋىق ءتۇسىپ، ىزعىرىق جەل سوعادى. ءتىپتى كەي جەرلەردە قار دا جاۋادى. «قۇرالايدىڭ سالقىنى» دەپ اتالاتىن سەبەبى بۇل كەزدە كيىكتەر تولدەپ، قۇرالايىنىڭ كىندىگى تۇسەدى. ءارى جانۋارلار تولدەر كەزدە جەلگە قارسى جۇگىرەدى. سول كەزدە ولار تولدەۋگە قابىلەتتى بولادى. بۇعان تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشىمەن سوققان قاتتى سۋىق جەل جاردەمدەسەدى. كيىك ءوزىنىڭ لاعىن وسى مەرزىمدە ورگىزەدى. ياعني، «قۇرالايدىڭ سالقىنىندا» جەل تۇرىپ، جاڭا تۋعان لاق جەلگە قارسى جۇگىرىپ، تىنىسىن اشىپ، تەز اياقتانىپ كەتەدى، – دەدى ول.

بۇعان قۇرالايدى العاش كورگەن ءبىز دە كوز جەتكىزدىك. ويتكەنى، ورنىنان قۇلدىراڭداپ تۇرعان كيىك ءتولىنىڭ جەلگە قارسى جۇگىرگەن سايىن تىڭايىپ، شيراي تۇسكەنى ءبارىمىزدى تاڭ قالدىرعان بولاتىن.

ءبىز جۇرگەن توڭىرەك تايكەتكەن دەپ اتا­لادى. بۇل – اقمولا وبلىسى جاقسى اۋدا­نىنىڭ اۋماعى. دوستاي نۇربەكوۆتىڭ سوزىنە سەنسەك، بۇل القاپتا شامامەن 70 مىڭعا جۋىق كيىك ءجۇر. ءبىز بارعان كۇنى، ياعني 13 مامىردا جانۋارلاردىڭ شامامەن 30 مىڭى تولدەپ بولعان.

– بۇل توڭىرەكتە جۇرگەن كيىكتەردىڭ جاپپاي تولدەۋى 12 مامىر كۇنى تۇستەن كە­يىن باستالدى. اپتا سوڭىنا قاراي تولدەۋ كەزەڭى تولىق اياقتالادى. بۇيىرتسا، 60 مىڭ­داي كيىك تولدەمەك. بىلتىر كيىك ساناعى جۇرگىزىلۋى كەرەك ەدى. الايدا پاندەمياعا بايلانىستى بۇل شارۋا وسى جىلعا شە­گە­رىلدى. جۋىردا تىكۇشاقتىڭ كومەگىمەن كيىك ساناعى ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ قورى­تىندىسى الداعى ۋاقىتتا جاريالانادى. دەگەنمەن، ءبىزدىڭ دولبارىمىزشا، كيىك سانى ءبىرشاما ءوستى. بۇل جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇيەلى جۇمىستىڭ جەمىسى. ياعني، تەحنيكالار جاقساردى. ينس­پەكتورلاردىڭ قولىندا قارۋ بار. بروكونەرلەرگە تاعايىندالاتىن جازا دا كۇشەيتىلدى. قازىر مۇنداي قادامعا بارعاندار 6 جىلدان 12 جىلعا دەيىن سوتتالادى، – دەدى دوستاي نۇربەكوۆ.

د.نۇربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا،  «وحوتزوو­پروم» مەكەمەسىنىڭ ور­تالىق ايماقتىق فيليالىنا ءتورت وبلىس قارايدى. بۇلار – پاۆلودار، اقمولا، قوستاناي جانە قاراعاندى وبلىستارى. مەكەمەنىڭ مىندەتى – كيىكتەردى باقىلاۋ، كوبەيۋىنە جاعداي جاساۋ جانە بروكونەرلەردەن قورعاۋ. جىل باسىنان بەرى بۇل ايماقتا بروكونەرلىك شابۋىلدار ورىن الماعان. ال بىلتىر 8 قىل­مىستىق ءىس قوزعالىپتى.

– تايكەتكەن كيىكتەردىڭ جىلدا جاپپاي تولدەيتىن جەرى. ازىرشە ولاردىڭ تولدەۋى­نە ادامدار دا، وزگە جىرتقىشتار دا كەدەر­­گى كەلتىرىپ جاتقان جوق. كيىكتەر دە ىرگەدەگى ەگىن ەگەتىن شارۋاشىلىقتاردى مازالاعان ەمەس. بۇلار بۇل اۋماقتا ءبىرجولا تۇراقتاپ قالمايدى. ۋاقىت وتە كەلە وڭتۇستىككە قاراي قونىس اۋدارادى. قاراشا ايىندا كيىكتەر­دىڭ جاپپاي كۇيەك كەزەڭى باستالادى. ءبىز تۇرعان تايكەتكەندى ءوز ىشىمىزدە «پەرزەنتحانا» دەپ تە اتايمىز. بۇل جەر كيىكتەردىڭ تولدەۋى­نە وتە قولايلى اۋماق ءارى وتى دا قالىڭ، ءنار­لى، – دەيدى «وحوتزووپروم» مە­كە­­مەسى ورتا­لىق ايماقتىق فيليالىنىڭ جەتەكشىسى.

ايتا كەتەيىك، كيىكتەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك پوپۋلياتسياسىنىڭ 90 پايىزدان استامى قازاقستاندى مەكەندەيدى. مۇندا بەت­پاق­دالا، ورال جانە ءۇستىرت سەكىلدى كيىك­تەردىڭ ءۇش پوپۋلياتسياسى بار. ءبىز بارعان تاي­كەت­كەندەگى جانۋارلار بەتپاقدالا پوپۋليا­تسيا­سىنا جاتادى.

 

جۋرناليست دجواننا

بۇدان كەيىن ينسپەكتورلار مەكەن ەتە­­تىن كوشپەلى كامازدار تۇرعان جەرگە باردىق. بۇل – تابيعات قورعاۋشىلارىنىڭ تۇز­دەگى ء«ۇيى». قىسى-جازى وسىندا تۇرادى. ينس­پەكتورلاردىڭ دالالىق جاعدايدا­عى تۇرمىسىمەن جاقىن تانىستىق.

– كوشپەلى «كامازداردا» بارلىق جاعداي جاسالعان. اس-سۋىمىز اعىل-تەگىل. بىراق جاپان تۇزدە جۇمىس ىستەۋگە اركىمنىڭ جۇ­رەگى داۋالاي بەرمەيدى. دەسە دە، بىزدە جۇ­رەكتى جىگىتتەر جەتەرلىك. ولاردىڭ وزگە­لەردەن باستى ەرەكشەلىگى – تابيعاتقا بەي-جاي قارامايدى. قازىر قاتارىمىز كىلەڭ جاس­تاردان قۇرالعان. ولاردىڭ مۇنداي مامان­دىققا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنى قۋان­تادى، – دەيدى ارداگەر ينسپەكتور مۇسا جىلقايداروۆ.

ءبىر قالتارىستا بىزبەن بىرگە ەرىپ بارعان اعىلشىن ءجۋرناليسى دجواننا ليلليسپەن دە ديدارلاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ساپار بارىسىندا ونىڭ قازاقشا تۇسىنەتىنىن اڭعارعان ەدىك. ايتۋىنشا، ونى جانۋارلار دۇنيەسى قىزىقتىرادى ەكەن. كيىكتىڭ ءتولىن دە العاش رەت كورىپتى.

– قازاقستان كيىكتەرگە ەرەكشە قام­قورلىق جاساپ وتىر. بۇگىن وسىعان تاعى ءبىر مارتە كوزىم جەتتى. بۇل جاعىنان قا­زاقستان وزگە مەملەكەتتەرگە ۇلگى بولا الا­دى. دالانىڭ سۇلۋ جانۋارىن كەلەر ۇر­پاققا امان-ەسەن جەتكىزۋ كەرەك. ينس­پەكتورلاردىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. قازاقستاننىڭ كيىكتەردى قورعاۋ تاجىريبەسى حالىقارا­لىق وقىرماندارعا دا قىزىقتى دەپ ويلاي­مىن، – دەيدى Eurasianet.org سايتىنىڭ ءجۋرناليسى دجواننا ليلليس.

شىنىندا دا، ينسپەكتورلاردىڭ ەڭبە­گىن بولە-جارا اتاپ وتكەن دۇرىس. قىسى-جازى تىنىم تاپپاي تابيعاتتى قورعايتىن جاندارعا جاقسى جاعداي جاسالۋى قاجەت. اسىرەسە، ولاردىڭ ەڭبەكاقىسى جوعارى بولۋعا ءتيىس. ولاردى ىنتالاندىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى سول. الايدا قازىر ينس­پەك­تورلاردىڭ الاتىنى اسا كوپ ەمەس. ايلىق كولەمى 80 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ، قىز­مەتكەردىڭ ديپلومى مەن ەڭبەك وتىلىنە بايلا­نىستى وزگەرىپ وتىرادى. 15 كۇن­دىك ءىس-ساپارعا قوسىمشا اقى تولەنەدى. بۇ­دان بولەك، بروكونەرلەردىڭ جولىن كەسكەن جاعدايدا بەرىلەتىن قوماقتى سىياقى بار. ارينە، مۇنىڭ ءبارى ازدىق ەتەدى. ونى ينس­پەكتورلاردىڭ جۇزىنەن دە اڭعاردىق.

ءىڭىر تۇسە دالانىڭ شاڭىن كوككە كوتە­رىپ، استاناعا اپاراتىن كۇرە جولعا تۇستىك. ساپار­دان ال­عان اسەرىمىزدى جارىسا ايتىپ كەلەمىز. وڭا­شا ءبىر ويعا باتقاندا وقۋشى كۇنىمىزدە جات­تاعان سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ:

ءتۇستى شىقتار شوپتەرگە،

جاۋاتىنداي قار، ءتۇرى.

سوعادى ءار جىل كوكتەمدە،

قۇرالايدىڭ سالقىنى – دەپ باستالا­تىن ولەڭى ەسكە ءتۇستى.

 

اقمولا وبلىسى،

جاقسى اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

الەكسەي تسوي وتستاۆكاعا كەتە مە؟

قازاقستان • بۇگىن، 15:37

كەڭەستەردىڭ قىزمەت اياسى كەڭەيدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:37

5 جىلدا – 2 ملرد اعاش

قازاقستان • بۇگىن، 08:36

ءسۇت زاۋىتىنداعى سىناق

ايماقتار • بۇگىن، 08:27

«قارا باۋىر قاسقالداق»

رۋحانيات • بۇگىن، 08:25

ەكىدىڭ ماڭىنداعى ەسكەرتكىشتەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:22

كۇي – قازاقتىڭ قازىناسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:19

جۇرەك جىلۋى جان جادىراتادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

ۇقساس جاڭالىقتار