تاريح • 09 مامىر، 2021

تۇرلاۋى قيىن تاعدىرلار

72 رەت كورسەتىلدى

ۇلى وتان سوعىسى، ياعني 1941-1945 جىلدارى اسكەري تۇتقىندا بولعان كەڭەستىك اسكەريلەردىڭ سانى تۋرالى نەمىس قولباسشىلىعى جاريالاعان رەسمي دەرەكتەردە 5،27 ميلليون ادامنىڭ سانىن كورسەتىلگەن ەدى. بىراق سوڭعى جىلدارى بۇل مالىمەت ناقتىلانۋدا. رەسەيلىك ماڭىزدى باسىلىم «يزۆەستيا» گازەتى 1998 جىلى 25 ماۋسىم كۇنگى سانىنا قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنان الىنعان مالىمەتتى جاريالادى. وندا: 1941-1945 جىلدارى سوۆەت وداعىنان 34 ملن 476 مىڭ 700 مىڭ ادام مايدانعا قاتىسىپ، ولاردىڭ 11 ملن 944 مىڭ 100 ادام قازا تاپسا 4 ملن 559 مىڭ ادام تۇتقىنعا تۇسكەن دەلىنىپتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىن زەرتتەۋشىلەر وسى مالىمەتكە جۇگىنۋدە.

جالپى سوعىس تۇتقىندارى جايلى ايتار بولساق، ولاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن حالىقارالىق زاڭدار بار. سونىڭ ءبىرى – 1899، 1906 جىلدارى ەكى دۇركىن قابىلدانىپ، الەمىنىڭ 47 مەملەكەتى قول قويعان گااگا جانە 1929 جىلعى جەنەۆا كونۆەنتسياسى. كەڭەس وداعى بۇل اكتىلەردى پاتشالىق رەسەيدىڭ مۇراسى رەتىندە قابىلداپ، قول قويۋدان باس تارتقان بولاتىن. سونىڭ كەسىرىنەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا نەمىستەردىڭ قولىنا تۇسكەن كەڭەستىك تۇتقىندار ەشقانداي قورعاۋسىز قالدى. مىسالى، جازۋشى لەۆ رازگون 1994 جىلى جارىق كورگەن «پلەن ۆ سۆويوم وتەچەستۆە» اتتى كىتابىندا: «كەڭەس وداعى حالىقارالىق زاڭدى مويىنداماعاندىقتان تۇتقىنعا تۇسكەن كەڭەستىك جاۋىنگەرلەرگە نەمىستەر نە ىستەسە دە مۇمكىندىگى بولدى» دەسە، ريگا قالاسىندا تۋىپ، پاتشالىق رەسەي ارمياسىندا، كەيىن 1941-1945 جىلدارى  ۆەرماحتىڭ وفيتسەرى بولعان ۆ.شتريكفەلدت قولعا تۇسكەن سوۆەت جاۋىنگەرلەرىن «ەشقانداي قورعانسىز ءتىرى جاندار» دەپ سيپاتتاعانى بار.

ونىڭ سىرتىندا نەمىس قارۋلى كۇشى ۆەرماحت ارمياسى قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردان كوممۋنيستەرگە قارسى سوعىساتىن ارنايى جاساق قۇردى. تاريحشى ءابجامي بايشۋاق ۇلى 1992 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 48-ءشى سانىندا جارىق كورگەن ماقالاسىندا، 1941 جىلى كۇزدە گيتلەر شىعىس پرۋسسياعا كەلگەن كەزىندە وعان گەنەرال ەركيلەت قولعا تۇسكەن كەڭەستىك تۇتقىنداردان ارنايى جاساق – لەگيون قۇرۋ جايلى ۇسىنىس ايتقان دەسە، اتالمىش تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن تاعى ءبىر عالىم باقىت سىزدىقوۆا، 1941 جىلدىڭ اياعىندا الفەرد روزەنبەرگ فيۋرەرگە تۇرىكتەكتەس حالىقتار لەگيونىن قۇرۋدى قولداۋدىڭ باسىمدىعى جايلى قۇجات جولداعانى تۋرالى مالىمەت كەلتىرەدى. قالاي دەسەك دە، بۇل باستامانى گيتلەر قۇپ كورگەن. ءسويتىپ، 1942 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى يواحيم فون ريبەنتروپ ءپانتۇرانيزمدى قولداۋ جايلى نۇسقاۋ بەرگەن. ءدال وسى وقيعادان كەيىن ۆەرماح شىعىس لەگيوندارىن قۇرۋدى قولعا العان.

شىعىس لەگيوندارىن قۇرۋدا نەمىستەر ەكى ءتۇرلى ماقسات قويعان. ءبىرىنشى، تۇتقىنداردى اسكەري ماقساتقا پايدالانىپ مايدان دالاسىنداعى ۇستەمدىگىن كۇشەيتۋ; تىلداعى اسكەري ماقساتتاعى قۇرىلىمدار جۇمىسىن تۇتقىندارعا جۇكتەۋ ارقىلى سونداعى نەمىس بولىمدەرىن مايدانعا اتتاندىرۋ بولسا، ەكىنشى ماقساتى – سوعىستى الەم جۇرتشىلىعىنا «كوممۋنيزممەن كۇرەس» ەسەبىندە كورسەتۋ. ءسويتىپ، 1941 جىلدىڭ قازان-قاراشا ايلارىندا ابۆەر نەمىس جاۋىنگەرلەرىنىڭ كاۆكاز جانە ورتا ازياعا قاراي بوگەتسىز جىلجۋىنا جاردەم بەرۋى ءۇشىن كەڭەستىك اسكەري تۇتقىندار ەسەبىنەن ارنايى ماقساتقا پايدالاناتىن بولىمدەر ۇيىمداستىرۋدى قولعا الدى. بۇل قۇرىلىمدار «وڭتۇستىك» ارميا توبىنىڭ تىلىندا جاساقتالاتىن بولدى. ويتكەنى، بۇل ارمياعا قارسى تۇرۋشى كەڭەستىك كۇش ازياتتاردان قۇرالعاندىقتان تۇتقىنعا ولار كوپ تۇسكەن ەدى.

اقىرى 1941 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا جاياۋ اسكەر باس شتابىنىڭ گەنەرال-مايورى ە.ۆاگنەردىڭ باستاماسىمەن 444-ءشى كۇزەت دۆيزياسىنىڭ جانىنان لەگيونەرلەر جۇزدىگى قۇرىلدى. ىلە-شالا جوعارىداعى جوسپارعا سايكەس شىعىس لەگيونىن جاساقتاۋ قولعا الىندى. شىعىس لەگيوندارى ءبىر جاعىنان زاپاستاعى اسكەري قۇرىلىم رەتىندە تانىلسا، ەكىنشىدەن، سوعىسىپ جاتقان بولىمدەردىڭ جەكە قۇرامىن دايىندىقتان وتكىزەتىن ورتالىقتار بولىپ ەسەپتەلدى. بۇل ورتالىقتار مايدان شەبىنەن الىس پولشا تەرريتورياسىندا قۇرىلدى.

ءسويتىپ، 1942 جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا تۇڭعىش رەت ءتورت لەگيون قۇرىلسا، كەيىن بۇلاردىڭ سانى 6-عا جەتتى. وسى التاۋدىڭ ءبىرى – تۇركىستان لەگيونى. بۇل قۇرامعا – وزبەك، قازاق، تۇركىمەن، قىرعىز، بەلۋج، دۇڭعان، يران تەكتەستەر، قاشعارلىقتار، شۇنعاندار، تارانشى ۇيعىرلار جانە شىعىس تاتارلارى تارتىلدى. لەگيون ساپىندا ورتا ازيا جانە قازاقستان ازاماتتارى كوپ بولعاندىقتان ءدىني بوستاندىق بەرىلىپ، وزبەك مولدالار جاۋىنگەرلەرگە قۇران ءتاپسىرىن ءتۇسىندىرىپ، يماندىلىق جايلى ناسيحات ايتۋعا شەك قويىلماعان.

ففف

جاۋىنگەرلەرگە وزدەرى ءتىلىن بىلەتىن كەڭەستىك قارۋ-جاراق بەرىلىپ،  ۇستەرىنە نەمىس اسكەرىنىڭ فورماسى كيگىزىلىپ، جەڭىنىڭ وڭ جاعىنا «اللاھ بيز بيلان» («اللا بىزبەن بىرگە») دەگەن جازۋ بادىزدەلىپ، مەشىتتىڭ سۋرەتى سالىنعان جانە    استىنا «TURKISTAN» دەپ تاڭبالانعان ەمبلەما تاقتى (امانتاي كاكەن «جۇلدىز» جۋرنالى، 2008 جىل، قىركۇيەك).

سىرتقى كيىم فورماسى نەمىس اسكەرلەرىنەن بولەك بولۋ ءۇشىن بۇلاردىڭ گيمناستەركاسىنىڭ جاعاسىنداعى پەتليتساسى مەن يىعىنداعى پوگونى قارا كوك تۇسپەن جاسالدى. پوگوننىڭ شەتى اق ماتامەن كومكەرىلدى. كومانديرلەردىڭ پوگونىندا كولدەنەڭ اق لەنتاسى بولدى. لەنتا سانى شەنىنە بايلانىستى كوبەيىپ وتىردى.

سونىمەن قاتار لەگيوننىڭ بايراعى بولدى. ونىڭ ۇستىڭگى جاعى جاسىل، استى قىزىل ءتۇستى ماتادان جاسالىپ، تۋدىڭ بەتىنە ساداق پەن جەبەنىڭ سۋرەتى سالىنىپ، تومەنگى جاعىنا جارتى اي بەينەلەندى. لەگيونەرلەرگە ءار 10 كۇن سايىن، روتا كومانديرىنە – 72، ۆزۆود باسشىسىنا – 42، قاتارداعى لەگيونەرگە – 15 زلوتىح جالاقى بەرىلىپ تۇرعان. اس-سۋدىڭ كۇندىك نورماسى: 400 گر نان، 1 ليتر سورپا، 25-30 گر شۇجىق، 20-30 گر سارى ماي، 3 تال شىلىم، كەيدە 50-100 گر كونياك، 5 دانا كامپيت.

لەگيوندى ءاربىرى 1100-1200 ادامنان تۇراتىن 9 باتالونعا ءبولدى. بۇنىڭ سىرتىندا لەگيوننىڭ «سس» روتاسىن جانە تەك قازاقتاردان قۇرالعان «الاش» وتريادىن جاساقتادى. بۇل قازاق وتريادىنىڭ ارناۋلى تۋى جانە ساربازداردىڭ جەڭىندە ەرەكشە بەلگىسى بولدى. وترياد قۇرامىنا الىنعان جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرازى ليۋكەنۆالد بارلاۋ مەكتەبىنە وقىپ، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ الاشورداشىلارعا جاساعان قياناتى جايلى حابار تاپتى...

ءاربىر باتالوندا 3 اتقىش، 1 قاراۋ-جاراق روتاسى، بۇدان باسقا شتاب روتاسى دەگەن بولدى. بۇلاردىڭ ارقايسىسى شامامەن 170-190 ادامنان قۇرالدى. ءار روتادا 4 ۆزۆود بولدى. قارۋ-جاراقتان تانكىگە قارسى اتاتىن مىلتىق، 50 ميلليمەترلىك 3 مينومەت، ال شتاب روتاسىندا 10-12 ستانكىلىك پۋلەمەت، 45 ميلليمەترلىك 4 زەڭبىرەك، 50 ميلليمەترلىك مينومەت، ونىڭ سىرتىندا بايلانىس جانە ساپەر ۆزۆودتارى بولدى. ءار باتالونعا راديوستانتسيا، 2-3 جۇك ماشيناسى ءتىپتى كەيبىرەۋىنە بروندى ماشينا بەرىلدى.

قولداعى دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك، تۇركىستان لەگيونەرلەرى كەرەمەت ءبىر شەشۋشى شايقاسقا قاتىسقان جوق. ءتىپتى 1،3،4،6،8-ءشى باتالوندار ەبىن تاۋىپ، قارۋ-جاراعىمەن قىزىل ارميا جاعىنا ءوتىپ كەتتى. ودان قالعاندارى باس ساۋعالاپ قاشتى. نەمىستەر 5-ءشى باتالون جاۋىنگەرلەرىن دونباسس مايدانىندا ترەنشەيا قازدىرىپ، سىم-قورشاۋ تارتتىرىپ قورعانىس شەبىن تۇرعىزۋعا پايدالاندى. بۇلار سوعىس باستالعاندا ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالىپ تۇگەل قىرىلدى. ال 9-شى باتالون سوعىسقا قاتىسقان جوق ۆارشاۆا تۇبىندەگى تەمىر جول تورابىن كۇزەتتى.

وسىعان قاراعاندا لەگيونەرلەر نەمىستەرگە قىزمەت ەتە قويماعان. ءتىپتى 1944 جىلى باتىس ۋكراينادا كۇزەت قىزمەتىنە جەگىلگەن تۇركىستان لەگيونىنىڭ 100 جاۋىنگەرى جۇمىس ورنىن تاستاپ، فاشيستەرگە قارسى سوعىستى. ۋاقىت وتە كەلە بۇلار ۋكراينالىق پارتيزان وتريادتارىنا قوسىلىپ، كەشىكپەي كەڭەس اسكەرىنە ءوتتى. بۇنداي فاكتىلەر كوپ.

سوعىستان كەيىن نەمىس تۇتقىنى بولعانداردىڭ بارىنە ءارتۇرلى جازا جۇكتەلدى. كوبى اتىلدى، قالعانى 10-نان 25 جىل ارقالىپ تۇرمەگە قامالدى. بۇعان ءستاليننىڭ «بىزدە تۇتقىندار جوق، تەك وتانىن ساتقاندار بار» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى سەبەپ. ونىڭ سىرتىندا 1941 جىلى 16 تامىزدا ستالين 270-ءشى بۇيرىققا قول قويىپ: «سوعىستا جاۋ قولىنا تۇسكەن تۇتقىندار قاساقانا اسكەردەن قاشقان بولىپ ەسەپتەلسىن...» دەگەن ۇكىمى تاعى بار.

راسىن ايتقاندا، تۇتقىنعا تۇسكەن تۇركىستاندىقتاردى كەڭەس ۇكىمەتى بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلداردىڭ ءىزباسارلارى، حالىق جاۋى دەپ قارالاسا، نەمىستەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان «مۇسىلمان فاكتورى» اتتى ۇلكەن ويىننىڭ قۇرباندىعىنا اينالدىردى.

قازاق لەگيونەرلەرى اراسىندا، «قازاقتىڭ پاگانينى» اتانعان سكريپكاشى ايتىكەش تولعانباەۆ، بەلگىلى ءانشى مۇحامبەتقالي باتىرگەرەەۆ سياقتى ونەر قايراتكەرلەرى، سونىمەن قاتار قالامگەر ازاماتتار ءالي اسقار، ءماجيت اياپبەك، ءماجيت ايتباەۆ، ماۋلىكەش قايبولدين، حامزا ابدۋللين  جانە ت.ب. بولدى.

وسىلاردىڭ اراسىنان 1992 جىلى سكريپكاشى ايتىكەش تولعانباەۆ، 1996 جىلى اقىن حامزا ابدۋللين ەكەۋى عانا اقتالدى. قالعاندارى ءالى كۇنگە اقتالعان جوق.

سوڭعى جاڭالىقتار

بيىل 755 اۋىل اكىمى سايلانادى

قوعام • بۇگىن، 12:15

ۇقساس جاڭالىقتار