تانىم • 12 ءساۋىر، 2021

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

200 رەت كورسەتىلدى

نيۋتون ءارى-ءسارى كۇيدە، ابىگەرگە ءتۇسىپ، بولمە ىشىندە ەرسىلى-قارسىلى، ءارى-بەرى ۇزاق ءجۇردى. ءبىر كەزدە بولمەنىڭ ءىشىن قاراڭعىلاپ، ساۋلە ءتۇسۋى ءۇشىن كىشكەنە عانا ساڭىلاۋ قالدىرىپ، ساۋلەنى ءۇشبۇرىشتى شىنى پريزمادان وتكىزدى.

ەۆريكا! ساڭىلاۋدان تۇسكەن ساۋلە شىنىدان جەتى ءتۇرلى تۇسپەن ءوتتى. الۋان تۇستەن تۇراتىن جارىق جولاعىن عالىم سپەكتر دەپ اتادى: ساۋلەنىڭ جەتى ءتۇسى.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باستى التى تىلىنە اۋدارىلعان زاماناۋي قازاق پوەزياسى مەن پروزاسىنىڭ التى انتولوگياسىن قولعا العان ساتتە نەگە ەكەنى، نيۋتوننىڭ وسى ءبىر ەكسپەريمەنتى ويعا ورالدى. ساۋلەنىڭ جەتى ءتۇسى بولاتىنى سەكىلدى بۇل انتولوگيالار ءسوزدىڭ دە الەمدىك پريزمادان وتكەندە جەتى تىلدەگى جەتى بوياۋىن كورسەتكەندەي اسەردە قالدىم. قازاق ءسوزىنىڭ، قازاق ويىنىڭ الەمنىڭ التى حالقىنىڭ پوەتيكالىق ويلاۋ جۇيەسى مەن ءسوز قولدانۋىندا قۇبىلۋىن اڭعاردىق.

ورىس تىلىندەگى ادەبي اۋدارما جانە باسىپ شىعارۋ رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ ماسكەۋلىك ۇيىمى مەن م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەم­لەكەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسى ارقىلى جۇزەگە اسسا، اعىلشىن تىلىندە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى باسپاسى، يسپان تىلىندە يسپانيا مادەنيەت مينيسترلىگى، «سەر­ۆانتەس ينستيتۋتىنىڭ» كەڭەسى Visor باس­پاسى، فرانتسۋز تىلىندەگى نۇسقاسىن دا­يىنداۋعا پاريج قالاسىنىڭ مەرياسى قولداۋىمەن «ميشەل دە مول» فرانتسۋز باسپا ءۇيى، قىتاي تىلىنە اۋدارۋ، باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋعا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ «ۇلتتار باسپاسى» جاۋاپتى بولسا، اراب تىلىندەگى نۇسقاسىن شىعارۋدى مىسىر اراب رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە ءبىلىم ورتا­لىعىنىڭ قولداۋىمەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە تانىمال MediaHub باسپاسى قولعا العان. مادەنيەت جانە سپورت مينيستر­لىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى» قوعامدىق قورى­نىڭ ۇيلەستىرۋىمەن جۇزەگە اسقان بۇل جوبا اسا اۋقىمدى ما­دەني وقيعا رەتىندە سانالدى.

پوەزيا انتولوگياسى قازاق ادەبيەتىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى قادىر مىرزا ءالىنىڭ ولەڭدەرىمەن باستالدى. اقىننىڭ «جەر» دەگەن ولەڭى قازاق دۇنيەتانىمى مەن ويلاۋ جۇيەسىنىڭ الەمگە دەگەن قاتىناسىن انىق كورسەتكەن جىر:

بۇل قارا جەر بولعان بىزگە كەڭ مەكەن،

كەڭ مەكەنگە قانشا قاۋىپ ءتوندى ەكەن!

بىلسەڭ ونى،

توبە شاشىڭ تىك تۇرار،

بيشارانىڭ كورمەگەنى كەم دە كەم!

تاڭ الدىندا قىلاۋلاسا تۇڭعىش قار،

قىزىل قانعا بوياۋعا ونى كىم قۇشتار؟!

قارا جەرگە قان جالاتقان ايتسە دە،

ەدىل،

گيتلەر، باتۋلار مەن شىڭعىستار.

سونە جازداپ، سونە جازداپ شامشىراق،

تالاي رەت جاتىپتى-اۋ ول قانسىراپ.

سونداي كەزدە،

سونداي كەزدە قول سوزىپ،

قاي قۇدىرەت كەلىپتى ودان حال سۇراپ!

قۇشاعىنا اپ مىڭ سان ۇلدى كەكىلدى،

قانشاما رەت كۇيىندى ول، وكىندى.

وسۆەنتسيم پەن بۋحەنۆالدتار

بۇل جەردىڭ

جۇرەگىنە تۇسكەن جارا سەكىلدى.

جەردىڭ كورگەن قورلىعى كوپ،

جەتەدى.

ول جىلاسا،

جاسقا تولار ەتەگى...

اياعاننان،

الدىمدا الىپ سابيدەي

ايدارىنان سيپاعىم كەپ كەتەدى!

وسى ولەڭ ارقىلى بەرىلگەن قا­زاق گۋ­مانيزمى، قازاق اقىنىنىڭ ادامسۇيگىش­تىگىن دۇنيە قالاي قابىلدادى؟ قالاي اۋدار­دى؟ انتولوگيانى پاراقتاپ وتىرعاندا الەمدىك پوەتيكالىق ويلاۋ پريزماسىنان وتكەن قازاق ويى قانداي دەڭگەيدە، قانداي تۇستە كورىندى؟ قازاق ءتىلى، ياعني اقىننىڭ انا ءتىلى سپەكتردىڭ ەڭ ۇزىن تولقىندى ءتۇسى – قىزىل ءتۇس دەسەك، ونىڭ قىزعىلت سارىسى ورىس ءتىلى بولىپ وتىرعانىن كورەمىز. سەبەبى قازاق تىلىندەگى شىعارمالار اۋەلى ورىس تىلىنە جولما-جول اۋدارىلىپ بارىپ، كەيىن قالعان بەس تىلگە تارجىمالانعانىن اڭعارامىز. وسى ولەڭنىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنا نازار اۋدارايىق:

پوستاۆيل يا يۋرتۋ نا شارە زەمنوم،

ي مۋكي زەملي – ەتو مۋكي موي.

ي، وششۋتيۆ، يا راسستالسيا سو سنوم،

زابىل، كاك پويۋت نا زارە سولوۆي.

كوگدا پود لۋنوي سەرەبرياتسيا سنەگا،

كتو حوچەت، چتوب كروۆيۋ وني

زاپەكاليس؟

ليۋدي، ك نەسچاستيۋ!

يدۋت سكۆوز ۆەكا

اتيللا ي گيتلەر، باتىي ي چينگيز.

نە راز وني زەمليۋ دۋشيلي پەتلەي،

ي كروۆ ەي نە راز ۆىپۋسكالي يز جيل،

نو كتو-نيبۋد، توجە

روجدەننىي زەملەي،

ەي ۆستات پوموگال ي سيدەلكوي سلۋجيل.

نەلزيا پەرەچيسليت بەسچيسلەننىح مۋك،

تسيۆيليزاتسي پراحوم پوشلي...

پومنيۋ وسۆەنتسيم يا ي رەۆەنسبرۋك...

ۆسيو ەتو –

وتكرىتىە رانى زەملي.

پروستي نام،

زەمليا دوروگايا مويا،

سۆويۋ گورەمىچنۋيۋ، زلۋيۋ سۋدبۋ...

تى تاك بەززاششيتنا،

حوچۋ تەبيا يا

ۆزيات نا كولەني، پوگلاديت پو لبۋ.

جەر شارىن الدىنا الىپ، سابيىندەي كورىپ، الاقانىمەن جارادار بولعان ماڭ­دايىن سيپاعىسى كەلۋ، شىن مانىندە ادام­زات بالاسىنىڭ ۇلى گۋمانيزمى كوشى­نە ىلەسۋ عانا ەمەس، دۇنيە جۇزىندەگى بىردە-ءبىر سوعىس، ىندەت، قايشىلىقتار مەن قار­سى­لىقتار، الاساپىراندار مەن كۇرەستەر، ىزگىلىكتەر مەن ز ۇلىمدىقتار ءبىر ۇلتتىڭ باسىنا عانا كەلمەيتىنىن، ونىڭ ەشكىمدى اينالىپ وتپەيتىنىن سەزدىرۋ، ءبىر ادامعا قارسى جاسالعان قىلمىس ءبىر ۇلتقا، ال ءبىر ۇلتقا قارسى جاسالعان قىلمىس بۇكىل ادامزات بالاسىنا جاسالعان قىلمىس ەكە­نىن ايتۋ، ءدىنى مەن ءتىلى، ءتۇسى مەن تامىرىنا قاراپ حالىقتاردى بولۋگە بولسا دا، بولە-جارا قاراۋعا بولمايتىنىن، قور­لاۋعا، الاستاۋعا، قۇلدىققا سالۋعا ىرىق بەرمەس، ىمىراعا كەلمەس ۇلى جۇرەك­تەر­دىڭ قارسىلىعى بار ەكەنىن وسى ولەڭ ايعاي­لاي ايتىپ، سىبىرلاي جەتكىزىپ، بۇيىرا مالىم­دەۋ.

تۇتاس جەر – ءبىزدىڭ ءبىر تۇتام عانا ۇيىمىز­دەي. جەر جۇرەگىنە تۇسكەن جارا – ءبىزدىڭ ءاربىرىمىزدىڭ ىشىمىزدەگى جازىلماس دەرت، جۇزىمىزگە تۇسكەن تىرتىق ەكەنىن ايتا­دى ولەڭ. ولەڭ ورىس تىلىنە ءساتتى اۋدا­رىل­عان، تۇپكى يدەياسى، ىشكى قۋاتى، اقىن­نىڭ داۋىسى انىق جەتكەن.

وسى داۋىس – اقىن داۋىسى، اقىن داۋى­سى – دالا داۋىسى. وسى داۋىس جاي­لى يسپان تىلىندەگى انتولوگيانىڭ العى­سوزىن­دە لۋيس البەرتو دەكۋەنكا « ۇلى جىبەك جولىنان بىزگە جاڭعىرىپ داۋىس­تار جەتەدى. سول داۋىسقا ءبىر ءسات قۇلاق تۇرسەك، دالانىڭ داۋىسى ءبىزدى اسپان ءتۇستى بايراق پەن قىراندار، التىن كۇننىڭ ەلىنە الىپ كەتەدى» دەيدى. ال يسپاندىق وزگە دە ادەبيەت سىنشىلارى «بۇل ولەڭدەر ءبىزدى قازاق حالقىنىڭ تايعاق كەشۋلى تاريحىمەن تانىستىرادى، ولار ءبىزدى ادام­زاتتىڭ ماڭگىلىك سۇراقتارى جايلى ويلانۋعا شاقىرادى ءارى سوعان «قازاقتىڭ كوزىمەن» قاراتادى: دانالىقپەن، ارمەن، مەيىرىممەن. قازاق ولەڭدەرىنىڭ انتولوگياسى – قازاقستاننىڭ مادەنيەتىنە اشىلعان تەرەزە» دەپتى.

اراب تىلىندەگى انتولوگيانىڭ باس اۋدار­ماشىسى دوكتور يماد تاحيني «بۇل – تاۋەلسىز قازاق حالقىنىڭ ۇلت­تىق بولمىسى مەن ۇلتتىق رۋحىن قايتا جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان باتىل قادام. توتاليتارلىق جۇيە تۇسىندا مار­گي­نال­دانۋعا جانە جويىلىپ كەتۋگە شاق قالعان ەلدىڭ جاڭا زامانداعى جار­قىن بەينەسىن بارلىق ەندىكتەر مەن بوي­لىقتارعا جەتكىزۋ» دەي كەلە، اۋدارما جانە اۋدار­ماشىنىڭ قاتەلىگى مەن ساتقىندىعى دەگەن ساۋالعا بىلاي جاۋاپ بەرەدى: «اۋدارماشىنىڭ جال­عىز ادەمى سات­­قىندىعى – تۇپنۇسقاعا ساي­كەسۋ نەمەسە اسىپ كەتۋ. ناعىز اۋدارماشى تۇپ­نۇسقاداعى بارلىق ماعىنا مەن سپەك­تر­لەردى ادال جەتكىزۋ كەرەك، ادالدىق – اۋدار­ما ءىسىنىڭ نەگىزى، ول وزىنە ۇنايتىن نەمەسە ۇنامايتىن نارسەنى «جۇمسارتۋ» نەمەسە «اسىرا كورسەتۋدەن» اۋلاق بولۋى كەرەك. شىنايى اۋدارماشى «زيانسىز سات­قىندىققا» جول بەرۋى مۇمكىن، ول قاتەلىك تۇپنۇسقانىڭ وزىندە بولعان جاعدايدا عانا ورىن الۋ ءتيىس».

بۇل پىكىر انتولوگيالاردىڭ اۋدارما­سى­نىڭ دۇرىس جانە بۇرىستىعىنا قاتىس­تى كوزقاراستاردى ايقىنداي تۇسەدى عوي دەپ ويلايمىن. تۇپنۇسقا، ءبىزدىڭ جاع­دايى­­مىزدا قازاق تىلىنەن جولما-جول تۇس­كەن ورىس تىلىندەگى نۇسقا بولىپ وتىر. دەمەك الەم تىلدەرىنە تىكەلەي اۋدارىلۋ ماسە­لەسى كەمشىن ءتۇسىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. بۇل ماسەلە بىزگە ەڭ اۋەلى تۋما پولي­گلوتتار مەن كوركەم اۋدارما جاساۋ ىسىندە شەت تىلدەرىنە اسا جەتىك ماماندار تاپ­شىلىعىن كورسەتەدى.

دەي تۇرساق تا، ءبىز مىسالعا الىپ وتىر­عان ولەڭنىڭ كەلەسى نۇسقالارى دا ورىس تىلى­نەن باستاۋ الىپ بارىپ، ءارى قاراي وتەدى. ءبىز ولەڭنىڭ ءبىرىنشى جولىنا نازار اۋدارايىق:

«بۇل قارا جەر بولعان بىزگە كەڭ مەكەن»...

وسى جولدى اۋدارماشى اناتولي سەن­دىك «پوستاۆيل يا يۋرتۋ نا شارە زەم­نوم» دەپ بەرەدى. بۇل ءتارجىما قازاق بول­مىسىن، ونىڭ دۇنيەتانىمى مەن سالت-سانا­سىن جەتىك بىلەتىن جاننىڭ جاسا­عان اۋدارماسى بولىپ وتىر. دەمەك اقىن­نىڭ وعان ءوز قاتىسى بار. اناتولي سەن­دىك – وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىل­­دارىنا دەيىن جەتىستى ەڭبەك ەتكەن اقىن، اۋدارماشى. نەگىزىنەن، اعىلشىن تىل­ى­نەن اۋدارمالار جاساعان ەكەن. بۇل اۋدار­­مانىڭ ءساتتى شىعۋى دا سول، اقىن مەن اۋدارماشىنىڭ بىرگە جۇمىس ىستەۋى. جولما-جول اۋدارمانى قادىر اعامىز­دىڭ ءوزى جاساپ بەرگەندەي. بۇل دا بىزگە اۋدار­ما ىسىندە تۇپنۇسقا اۆتورىنىڭ قاتى­سۋى قانشالىقتى ماڭىزدى بولارىن كورسەتەدى. وسى انتولوگيالاردىڭ اۋدارىلۋى بارىسىندا ۇيىمداستىرۋشىلار مۇنداي مۇمكىندىكتى تۋدىردى. نەگىزگى اۋدار­ماشىلاردىڭ ءبارىن قازاقستانعا شاقىرىپ، ولاردىڭ اقىندارمەن عانا ەمەس، قازاقتىڭ دۇنيەتانىمىمەن، دالاسىمەن، سالت-داستۇرىمەن، بۇگىنىمەن كەڭ تانىسۋىنا جاعداي جاسادى.

قازاقتىڭ مەكەن دەگەنى – اتامەكەن، اتامەكەن دەگەنى – اتاجۇرت دەگەن ءسوزى. «يۋرتا» تەك كيىز ءۇيدىڭ عانا اۋدارماسى ەمەس، قازاقتىڭ «جۇرت» دەگەن قاسيەتتى ءسوزى. وسى «جۇرتتى» باسقا تىلگە اۋدارۋشىلار دا «جۇرت» قالپىندا بەرىپ وتىرادى.

مىسالى، اعىلشىن تىلىندە:

«Now I’ve found my yurt a place on the globe» دەپ بەرسە،

يسپان تىلىندە:

«Yo puse mi yurta aquí، en la esfera terrestre»،

ال فرانتسۋز تىلىندە:

«J’ai mis une yourte sur le globe terrestre» دەپ بەرەدى.

وسى مىسالداردان بايقاپ وتىرعانى­مىزداي، ءبىر ءسوزدىڭ دۇرىس بەرىلۋىنىڭ ءوزى قۇلپىرتا تۇسەدى. ەگەر اۋدارماشىلار ونى ءوز ۇعىمدارىنا بەيىمدەپ، ء«ۇي»، «ساراي»، «قورعان» دەپ بەرگەن بولسا، قازاق ولەڭى قازاقشا سويلەپ تۇرماعان بولار ەدى، ول ولەڭنەن اقىن داۋىسىمەن بىرگە دالا داۋىسى دا جوعالعان بولار ەدى. ءبىرتۇتاس وركەنيەت داۋىسى تالىپ بارىپ تالىقسىپ كەتكەندەي اسەردە قالدىرار ەدى.

فرانتسۋز ادەبيەت زەرتتەۋشىسى اننا­بەل حاۋتەكرەر انتولوگيا جايلى بىلاي دەيدى: «قازاقستان اۆتورلارى بىزگە ۇلان-بايتاق دالانىڭ ارعى جاعىندا الدەنە بار ەكەنىن اڭعارتتى. ولار ءوز «تەررا ينكوگنيتاسىنان» شىقتى. شەتى مەن شەگى جوق بۇل دالانى جايلاعان ەل بار ەكەن. قازاقتار وزدەرىنىڭ الاساپىرانعا تولى تاريحىن ارقالاپ كەلەدى».

سوڭعى جاڭالىقتار

«بارىستىڭ» العاشقى ترانسفەرى

حوككەي • بۇگىن، 08:50

«ءان» بە، «ءۇن» بە؟

رۋحانيات • بۇگىن، 08:36

جۋرناليست قاسىم

رۋحانيات • بۇگىن، 08:34

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:32

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

تاريح • بۇگىن، 08:23

بالاباقشانىڭ جوعىنان بارى جاقسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

كاسىپكە باۋلۋ – قاسيەتتى بورىش

ايماقتار • بۇگىن، 08:16

اتى-جونىمىزگە اباي بولايىق

قوعام • بۇگىن، 08:14

ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىم

پىكىر • بۇگىن، 08:06

قوي باققان وزار...

ايماقتار • بۇگىن، 08:03

حالىقارالىق قۇجاتتار قابىلداندى

قازاقستان • بۇگىن، 07:58

ايسبەرگ اقيقاتى

ادەبيەت • كەشە

جوق كىتاپتى ىزدەۋ

ادەبيەت • كەشە

كرەست-كەدەرگى...

ادەبيەت • كەشە

شاڭىراق – «شاعىن وتانىڭ»

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار