عىلىم • 11 ءساۋىر، 2021

عىلىم – قوعامدى دامىتۋدىڭ قاينار كوزى

147 رەت كورسەتىلدى

قازىر بۇكىل الەم، سول الەمنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندەگى ءبىزدىڭ ەلىمىز دە جەدەل اقپاراتتاندىرۋ داۋىرىندە، قارقىندى دامىعان تەحنولوگيالار عاسىرىندا دامىپ كەلەدى.

مۇنداي جاھاندىق دامۋ مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىككە باستاماشىل عالىمداردىڭ عىلىمي ازىرلەمەلەرى مەن جەتىستىكتەرى، سونى جاڭالىقتارى ارقىلى قول جەتكىزەتىنىمىز اقيقات. عىلىمنىڭ دامۋى ەلدىڭ جالپى وركەندەۋ دەڭگەيىنىڭ، ونىڭ ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىنىڭ، الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا نەگىز بولادى. قازاقستانداعى عىلىمنىڭ جاعدايى قانداي، عىلىمدى دامىتۋ جانە قازاقستاندىق عالىمداردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن قانداي شارالار اتقارىلىپ كەلەدى دەگەن ساۋالدار قوعامدى مازالايتىنى راس. وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

– مۇرات جۇرىن ۇلى، تاۋەلسىزدىك العالى 30 جىلدىڭ ىشىندە وتاندىق عىلىمداعى وزگەرىستەر، ونىڭ ەكونوميكامەن بايلانىسى، ەكولوگيانى ساۋىقتىرۋعا، ونەركاسىپ سالالارىن، مادەنيەتتى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى تۋرالى ايتساڭىز؟

– ومىردەگى مىزعىماس اكسيومالاردىڭ ءبىرى – «عىلىم ەشقاشان جويىلمايدى» دەگەن قاعيدات. تەك عىلىم عانا پروگرەسكە جەتەلەيدى، تەك عىلىمنىڭ عانا بيىك مۇراتتارى ادامزاتتىڭ وزىنە قىزمەت ەتۋىنە جول سىلتەيدى. جالپى العاندا، ادام بالاسىنىڭ شىندىقتى بىلۋگە دەگەن ۇمتىلىسى ەجەلدەن قالىپتاسقان قاسيەت دەۋگە بولادى. مۇمكىن، ۇلى مارتەبەلى تابيعات ادامدى ءدال وسىنداي اقىلمەن جاراتقان شىعار. العاشقى ادام جەر بەتىندە پايدا بولعان ساتتەن باستاپ وزىنە ازىق تابۋعا، ءزىلزالادان، تابيعي اپاتتاردان، جانۋارلاردان، جاۋلارىنان قورعانۋعا ءماجبۇر بولدى. قورشاعان الەمدى، تىلسىم دا قۇپيا، جۇمباق قۇبىلىستاردى تۇسىنۋگە دەگەن قۇشتارلىق، بارلىق قۇپيالاردى اشۋعا دەگەن ۇمتىلىس، تالماس قىزىعۋشىلىق – مۇنىڭ ءبارى ادامنىڭ شىنايى بولمىسى. سوندىقتان عىلىم ەشقاشان جوعالمايدى.

الدىمەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تاريحىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىن قىسقاشا ەسكە تۇسىرەيىك. 1932 جىلى كسرو عا تورالقاسى الماتىدا كسرو عا قازاقستاندىق بازاسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. 1938 جىلى ول وكىلەتتىكتەرى مەن قۇقىقتارى كۇشەيگەن كسرو عا-نىڭ قازاق فيليالى بولىپ قايتا قۇرىلدى. 1946 جىلى الماتى قالاسىندا قازاق كسر دەربەس عىلىم اكادەمياسى اشىلدى. ۇعا-نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كورنەكتى عالىم، گەولوگ، كسرو عا جانە قازكسر عا اكادەميگى، لەنيندىك جانە مەملەكەتتىك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ بولدى. جىل سايىن اتاپ وتىلەتىن «عىلىم قىزمەتكەرلەرى كۇنى» عالىمنىڭ تۋعان كۇنىنە وراي 12 ءساۋىر كۇنىنە بەلگىلەنگەندىگى دە تەگىننەن-تەگىن ەمەس. وسى جىلدىڭ قازان ايىندا ءداستۇر بويىنشا، قر ۇعا ءوزىنىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەيتويلىق سەسسياسىن وتكىزۋگە دايىندالۋدا، وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ قاتىسادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

اقش-تا جانە باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە بەلگىلى ءبىر ەلدەگى عىلىم سالالارىنىڭ دامۋى ءبىرىنشى كەزەكتە ونى قارجىلاندىرۋ كولەمىنە بايلانىستى باعالانادى. بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزدىڭ اراسىندا اسا قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ كەلەدى. 2018 جىلعى عىلىم باستان كەشىرگەن داعدارىستان كەيىن قارجىلاندىرۋ كولەمى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە قۇلدىراپ، ءىجو-ءنىڭ 0،12%-ىنا تومەندەگەننەن كەيىن، ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ايماعامبەتوۆتىڭ باسشىلىعىنىڭ، بعم بەلسەندى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى (عزتكج) قارجىلاندىرۋ كولەمى الەمدەگى قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق داعدارىستان تۋىنداعان مەملەكەتتىك بيۋدجەت تاپشىلىعىنا قاراماستان، جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ءونىمنىڭ ۇلەسى جانە ءىجو-ءنىڭ جالپى كولەمىنە شاققانداعى عىلىمعا ارنالعان شىعىستار بىلىمگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكانىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى بولىپ سانالادى. ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردىڭ كوپشىلىگىندە زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەرگە جۇمسالاتىن ىشكى شىعىنداردىڭ ۇلەسى ءىجو-ءنىڭ جالپى كولەمىندە شامامەن 3،0%-دى قۇرايدى. مىسالى، شۆەتسيادا – 3،8%، فينليانديادا – 3،5%، جاپونيادا – 3،44%، وڭتۇستىك كورەيادا – 5%، اقش-تا – 2،84% جانە گەرمانيادا – 2،54%. بۇدان ءارى سالىستىراتىن بولساق، رەسەيدە – 1،2%، ۋكراينادا، ازەربايجاندا، جاڭا زەلانديادا – 1،16%، وڭتۇستىك افريكادا – 0،92%. بۇل رەتتە اقش-تىڭ عىلىمعا جۇمسايتىن قاراجاتى الەمدىك شىعىستاردىڭ شامامەن 40%-ىن، ياعني 511 ملرد دوللارىن قۇرايدى. ەكىنشى ورىندا – قىتاي 451 ملرد، رەسەي فەدەراتسياسى وندىقتى اياقتايدى – 39 ملرد. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قابىلدانعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىنا سايكەس عزتكج-نى قارجىلاندىرۋ كولەمى 2025 جىلعا قاراي ءىجو-ءنىڭ 1،0%-ىنا جەتۋگە، ياعني 3-4 ەسە وسۋگە ءتيىس. سوندىقتان قازاقستاندىق عالىمداردىڭ بولاشاعى زور دەپ سەنەمىن. كەلەسى جىلى بۇل كورسەتكىش تمد-نىڭ كوپتەگەن الدىڭعى قاتارلى ەلىندەگىدەي ءىجو-ءنىڭ 0،7%-ىنا جەتۋگە ءتيىس دەپ ۇمىتتەنەمىز.

– جاقىندا باق-تا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىن ەكىگە، ياعني اعارتۋ مەن جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىس جاريالاندى. ايتىڭىزشى، بۇل ۇسىنىس قانداي ۋاجدەرگە نەگىزدەلگەن؟

– بىرىنشىدەن، بۇل مەنىڭ ۇسىنىسىم ەمەس، سوندىقتان مەن ونى نەگىزدەۋ تۋرالى ويلانعان ەمەسپىن. ەكىنشىدەن، بۇل مەنىڭ عىلىم مەن ءبىلىم الۋ ء«ىلىم» دەپ اتالاتىن جيدەكتىڭ ءبىر جەمىسى دەگەن پىكىرىمە قايشى كەلەدى. قازاق تىلىندە ء«ىلىم» دەپ اتالاتىن ۇعىم اسا كەڭ ماعىنادا قولدانىلادى. مەن باسپاسوزدە جانە باياندامالارىمدا «مەكتەپ – جوو – عىلىم» تىزبەگى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن بىرنەشە رەت ايتقان ەدىم. مەكتەپتەرگە ارنالعان بارلىق جاڭا ادىستەمەلىك قۇرالدار مەن وقۋ ماتەريالدارىن جوو-نىڭ پەداگوگيكالىق كافەدرالارىنىڭ عالىمدارى عىلىمي-زەرتتەۋلەر نەگىزىندە ازىرلەيدى، ال ستۋدەنتتەر وقۋ پراكتيكالارىنىڭ بارلىق تۇرلەرىن مەكتەپتەردە وتەدى. سوندىقتان بعم-ءنى ەكى مينيسترلىككە ءبولۋ ورىنسىز دەپ سانايمىن.

– ەكونوميكانى قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن ونىڭ عىلىمعا نەگىزدەلگەن قانداي جولدارى بار ەكەنىن ايتىپ بەرسەڭىز؟

– ەڭ باستىسى، عىلىمنىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىمەن ءوزارا بايلانىسىن كۇشەيتۋ، عىلىمي قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ قاجەت. ۇعا مەرەيتويلىق سەسسياسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ونەركاسىپتىڭ ءوندىرۋشى سالالارىنىڭ 1،0%-ىن كىرىسىن تاجىريبەلىك-ەكسپەريمەنتتىك تسەحتارىن، كونسترۋكتورلىق بيۋرولار قۇرۋعا جانە ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ تەحنولوگيالىق مىندەتتەرىن شەشۋگە جۇمساۋ تۋرالى ۇسىنىسىن تەزدەتىپ ىسكە اسىرۋ قاجەت. بۇل شەشىمنىڭ ورىندالۋىن قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ءوز باقىلاۋىنا الىپ وتىر.

مينيسترلىكتە وسى ۋاقىتقا دەيىن قالىپتاسقان جۇيە بويىنشا 380-گە جۋىق عزي تەڭ جاعدايدا بايقاۋعا قاتىسادى. ناتيجەسىندە، جاڭا قۇرىلعان جشس اتاقتى، تاجىريبەلى عزي-مەن بىردەي دەڭگەيدە تۇرادى. قازىرگى كەزدە عىلىمي ۇيىمدارعا از عانا قارجى بولىنەتىندىكتەن، جەتەكشى عىلىمي مەكتەپ اپاتتى جاعدايعا تاپ بولىپ وتىر. رەيتينگ ناتيجەلەرى بويىنشا انىقتالاتىن عىلىمي ۇيىمداردىڭ كاتەگوريالىق جۇيەسىنە ورالۋ قاجەت. بۇل جاعدايدا، رەيتينگكە سايكەس، ءار عىلىمي مەكەمەنىڭ قارجىلاندىرۋ كولەمى ايرىقشا بولۋى كەرەك.

– عالىمدار اراسىندا ءبىزدىڭ ءداستۇرلى «عىلىم كانديداتى» جانە «عىلىم دوكتورى» دارەجەلەرىن «جوعالتۋىمىز» دۇرىس بولمادى دەگەن پىكىر بار. قازىرگى PhD دوكتورانتۋرا عىلىم ءۇشىن اسا ءتيىمدى ەمەس، ويتكەنى دوكتورانتتار ءوز ۋاقىتىنىڭ جارتىسىن وقۋعا جۇمسايدى دەلىنەدى. وسى جايىندا نە ايتا الاسىز؟

– ءبىزدىڭ بولون كونۆەنتسياسىنا كىرۋىمىز ءساتتى بولماعانىن مويىنداعانىمىز ءجون. ءبىز عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدا تمد ءۇشىن ءداستۇرلى قاعيدالاردى، اتاپ ايتقاندا، باسقا تمد ەلدەرى سياقتى ءداستۇرلى اسپيرانتۋرا مەن دوكتورانتۋرانى ساقتاپ قالا المادىق. ەسكى ءداستۇرلى جۇيەدەن كەيبىر ەلەمەنتتەردى ساقتاي وتىرىپ، جاڭا ەلەمەنتتەردى ەنگىزۋ كەرەك ەدى. مىسالى، عىلىم دوكتورى اتاعى قازاقستاننان باسقا، بارلىق تمد ەلىندە ساقتالدى.

PhD جانە قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور (دوتسەنت)، سونىمەن قاتار پروفەسسور عىلىمي اتاقتارىن الۋ دا قيىندىق تۋدىرىپ كەلەدى. بۇل جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى عىلىمي قىزمەتكەرلەر مەن پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى سانىنىڭ كۇرت قىسقارۋىنا الىپ كەلدى. دەگەنمەن، بۇل ماسەلەدە دە ءبىز مينيستر ا.ايماعامبەتوۆ تاراپىنان تۇسىنىستىك پەن قولداۋ تابا بىلدىك.

– ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە قانداي جولدان ءوتتى؟ اكادەميانىڭ قازاقستان عىلىمىنىڭ دامۋىنداعى ءرولى قانداي؟

– بيىلعى جىلى ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن ەكونوميكاسىنا تۇراقتى ءارى ءتيىمدى قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان كلاسسيكالىق عىلىم اكادەمياسى – قر ۇعا ءوزىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتەدى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تمد ەلدەرىنىڭ كلاسسيكالىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ كەڭەستىك مودەلدەن باس تارتىپ، باتىس-ەۋروپالىق جۇمىس ۇلگىسىن قابىلدادى. جاڭا دامۋ جولىنداعى اكادەميا حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالدى. ول الەمدەگى ەڭ ابىرويلى جانە باستى عىلىمي قاۋىمداستىقتار مەن عىلىمي قوعامداستىقتاردىڭ بەدەلدى مۇشەسى بولدى.

قازىرگى ۋاقىتتا قر ۇعا قۇرامىندا 260-تان استام اكادەميكتەر مەن كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى بار، وتاندىق عىلىمنىڭ بارلىق سالالارىن قامتيتىن ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عالىمدار شتابى بولىپ سانالادى. سونىمەن قاتار قر ۇعا قۇرامىنا اكادەميانىڭ 40 ۇجىمدىق مۇشەسى كىرەدى، ولاردىڭ اراسىندا ۇلتتىق جانە ءىرى وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن بارلىق اكادەميالىق ينستيتۋتتار بار. ولار عىلىم اكادەمياسىن قازاقستاننىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسىن جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى كۇشكە اينالدىرىپ كەلەدى.

قر ۇعا عالىمدارى «عىلىم تۋرالى» زاڭعا سايكەس، جىل سايىنعى عىلىم بويىنشا ۇلتتىق باياندامانى دايىنداۋدى جالعاستىرۋدا، سونىمەن قاتار 1946 جىلدان باستاپ شىعارىلاتىن جانە الەمنىڭ 73 ەلىنە، ونىڭ ىشىندە اقش ۇلتتىق كونگرەسىنىڭ كىتاپحانالارىنا، ۇلىبريتانيا كورولدىك قوعامىنا، فرانتسۋز عىلىم اكادەمياسىنا جەتكىزىلەتىن بىرەگەي جۋرنالداردى شىعارۋدا. ول جۋرنالداردىڭ سۇرانىسى جوعارى ءارى Scopus جانە Web of Science حالىقارالىق بازالارىنا كىرەدى.

قازاقستان عىلىمى ەلەۋلى زياتكەرلىك الەۋەتكە يە بولا وتىرىپ، ەلدىڭ حالىق شارۋاشىلىعى الەۋەتىن ساقتاۋدا عانا ءتيىمدى بولىپ قويماي، سونىمەن قاتار گەولوگيا، حيميا، مۇناي حيمياسى، مەتاللۋرگيا، بيولوگيا، ماتەماتيكا، فيزيكا، مەديتسينا، اگرارلىق عىلىمدار، تاريح، مادەنيەت، ءتىل جانە ادەبيەت سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسا وتىرىپ، سەرپىندى تەحنولوگيالاردىڭ جاسالۋىن دەربەس قامتاماسىز ەتە الادى.

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى قوعامدىق بىرلەستىك بولا وتىرىپ، ءوز تاجىريبەسىن كەڭەيتۋمەن جانە شەتەلدىك ۇيىمدارمەن بايلانىس ورناتۋمەن بەلسەندى تۇردە اينالىسىپ كەلەدى. مىسالى، حعاق (كسرو عا مۇراگەرى) تۇركى الەمى ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارى وداعىندا، شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىندا ماڭىزدى ورىن الادى. ال 2020 جىلى الماتى قالاسىنداعى قر ۇعا بازاسىندا ANSO – قىتاي عىلىم اكادەمياسى بازاسىندا قۇرىلعان ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارى اليانسىنىڭ جانە ورتالىق ازيا ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ ورتالىعىنا اينالعان عىلىمي ۇيىمداردىڭ وڭىرلىك بولىمشەسى اشىلدى.

قازىرگى كەزدە قر ۇعا الدىندا جاڭا مىندەتتەر قويىلدى. مىسالى، ەل پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن عىلىم بويىنشا جىل سايىنعى «3 جىلدا 1 رەت كەزەڭدىلىكپەن فورسايتتىق زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىنە تالداۋ جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى» ۇلتتىق باياندامانى دايىنداۋ قاعيدالارىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.

جاقىندا مەملەكەتتىك حاتشىسى ق.كوشەرباەۆ پەن قر بعم ءمينيسترى ا.ايماعامبەتوۆ ۇعا تورالقاسىمەن كەزدەسىپ، عىلىمنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن، ونى ەلىمىزدە ودان ءارى دامىتۋ جولدارىن، سونداي-اق اكادەميانىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىنا دايىندىق ماسەلەلەرىن تالقىلادى.

– جاقىن بولاشاقتا قازاقستان عىلىمىنىڭ الدىندا قانداي مىندەتتەر تۇر؟ ونى دامىتۋ بويىنشا قانداي ۇسىنىستار بار؟

– قازاقستان عىلىمىنىڭ الداعى مىندەتتەرى بويىنشا مىنا ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. عىلىمي جەتىستىكتەر دولبارلاپ ايتا سالۋعا كەلمەيدى. الايدا ولاردىڭ پراكتيكادا قولدانىلۋىنا بىرقاتار وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەر كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. ولاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن عىلىمنىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ وڭتايلى نىساندارىن جانە ەكى تاراپ ءۇشىن دە ءوزارا ءتيىمدى عىلىمي قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ تەتىگىن تابۋ قاجەت. ا.ايماعامبەتوۆ پەن ونىڭ جاس كومانداسىنىڭ كەلۋىمەن، بعم-دەگى جۇمىس جاندانعانىن، اسىرەسە عىلىمي قىزمەتتى دامىتۋ بويىنشا جۇيەلى سيپاتتا جۇرگىزىلە باستاعانىن ايتۋىمىز كەرەك. مينيستر ۇعا-عا اكادەميكتەرمەن جانە كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرمەن كەزدەسۋ ءۇشىن جانە رەسپۋبليكانىڭ عىلىم سالاسىنىڭ بىرقاتار وزەكتى ماسەلەسىن تالقىلاۋ ماقساتىندا ارنايى كەلدى. مينيسترلىكتىڭ جۇيەلى جاڭالىقتارىنىڭ نەگىزىندە قارجىلاندىرۋدىڭ ۇدايى ءوسۋى باستالدى. عزتكج-عا ارنالعان كونكۋرستار جىل سايىن جانە ساناتتار بويىنشا بىرنەشە رەت وتكىزىلە باستادى. قازىردىڭ وزىندە ءبىز قارجىلاندىرۋدىڭ ەكى ەسەدەن استام وسكەنىن كورىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا 2025 جىلعا قاراي عىلىم شىعىندارىن ءىجو-ءنىڭ 1% مولشەرىنە جەتكىزۋ مىندەتى ەنگىزىلدى. بۇل عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمىنىڭ 4 ەسە وسەتىنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار كەلەسى جىلى-اق عالىمدار بىرقاتار ىلگەرىلەۋدى سەزىنەتىن بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

ءمينيستردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا دوكتورانتۋرا بىتىرۋشىلەرىنە وقۋدى اياقتاعاننان كەيىن ديسسەرتاتسيانى اياقتاۋ جانە قوسىمشا اقىسىز قورعاۋ ءۇشىن ءبىر جىل بەرىلەدى. دوكتورانتتاردىڭ شاكىرتاقىسى كوتەرىلۋدە، ول ەندى 150 مىڭ تەڭگەگە جەتىپ وتىر.

قازاقستان مۇناي، كومىر، گاز جانە ۋران كەنى، حروم، مىس جانە تەمىر، اليۋميني، مىرىش، قورعاسىن جانە قوسپالاۋشى ەلەمەنتتەر، اسىل جانە سيرەك مەتالدار قورىنا باي ەكەنى بەلگىلى. جىل سايىنعى ەكسپورت كەلەشەكتە 9 ملرد دوللارعا جەتۋى مۇمكىن (ونىڭ ىشىندە مۇناي مەن گاز – 6 ملرد دوللار). رەسپۋبليكانىڭ بارلانعان مينەرالدىق شيكىزات قورى 3 ترلن اقش دوللارىن قۇرايدى، ونىڭ ىشىندە الىناتىن بولىگى – 2 ترلن اقش دوللارى. مۇنداي تابيعي بايلىقتى ۇتىمدى پايدالانۋ قازاقستاننىڭ الدىندا زور بولاشاق اشادى. قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى دا وسىعان باعىتتالعان.

سونداي-اق بىزدەگى رەسۋرستار مەن ەكولوگيالىق رەزەرۆتەر ءۇشىن كۇرەسپەن قاتار، «كەمەل ادام»، «ادامي كاپيتال» دەپ اتالىپ جۇرگەن زياتكەرلىك الەۋەت ءۇشىن كۇرەس بۇدان دا وتكىر بولاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ءوزىنىڭ رەسمي سوزىندە قوعامدا ادىلەتتىلىك ورناتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى. ادامزات ءوزىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ ءادىل قوعام قۇرۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. بۇل تۋرالى حاديستەردىڭ بىرىندە بىلاي دەلىنگەن: «مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامباردىڭ ساحابالارىنىڭ ءبىرى: «اقىرزامان قاشان بولادى؟» دەپ سۇرايدى. ول: «قيانات پەن ادىلەتسىزدىك شەكتەن شىققان كەزدە»، دەپ جاۋاپ بەرەدى». ال قيانات دەگەن نە؟ بۇل ەبى بار، مامان ادامعا وعان لايىقتى جۇمىسىن بەرمەۋ». مۇنىڭ ءبارى كادرلار ماسەلەسىنىڭ وتە ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. بىردە اڭگىمە بارىسىندا قىتايلىق ارىپتەسىمىز ءوز ەلىنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى ءوسۋىن سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى بارلىق جەردە، بارلىق ايماق پەن ۇيىمدا، ونەركاسىپتىك كاسىپورىندا جانە ت.ب. تالانتتى جەتەكشىلەردىڭ كەلۋىمەن ءتۇسىندىردى. جاسىرىن داۋىس بەرۋگە ۇجىمداردىڭ بارلىق مۇشەسى، وسى اۋداندار مەن ايماقتاردىڭ تۇرعىندارى قاتىسادى. وسىلايشا، سىبايلاس جەمقورلىق، كەدەيلىك پەن جۇمىسسىزدىق جويىلعان.

قازاقستانداعى عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋ ارقاشان تمد-نىڭ جەتەكشى توبىنىڭ قاتارىندا بولعان جانە قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋى مەن گۇلدەنۋى جولىندا ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىن ىلگەرىلەتۋگە جاردەمدەسۋگە ابدەن قابىلەتتى.

وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ، اكادەمياداعى ارىپتەستەرىمدى جانە بارلىق وتاندىق عالىمداردى عىلىم قىزمەتكەرلەرى كۇنىمەن قۇتتىقتاپ، تولاعاي شىعارماشىلىق تابىس، وتباستارىڭىزعا اماندىق-ساۋلىق، باق-بەرەكە تىلەگىم كەلەدى!

 

اڭگىمەلەسكەن

دۋمان اناش،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار