رۋحانيات • 09 ناۋرىز، 2021

سۇيىنبيكە

1660 رەت كورسەتىلدى

قارت قازاننىڭ ءبىر قاقپاسىن تىرەپ تۇرعان قىزىل كەرىش قىز مۇنارا، جەردەن جەتى-اق كۇندە ءزاۋلىم كوككە تىك شانشىلعان ەلۋ سەگىز مەترلىك ەڭسەلى ەسكەرتكىش ۋاقىت جادىنان ەشقاشان وشپەك ەمەس. ارينە، شىمقاي شاتىرىن شاقىرايعان كۇن جەپ، ىرگەتاسىن مۇك مۇجىپ، ەسىك-تەرەزەسىن ەدىلدى ەتپەتتەي سوققان ەسەر جەل جۇلقىلاپ تۇرعان ءزاۋلىم عيمارات كارى زامانالارمەن بىرگە ايتەۋىر ءبىر توزاتىنى حاق. الايدا سول مۇنارانىڭ اتىن اسقاقتاتقان اڭىز ارۋدىڭ ەرلىك رۋحىن، تەكتى پەريزاتتىڭ ادامزاتتان اسقان سۇلۋ كەلبەتىن، ازاتتىق ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن ايانىشتى اۋىر تاعدىرىن ۇرپاق ساناسىنان ەشكىم وشىرە الماس ەدى.

قايبىر جىلى قازان قالاسىنا جولىمىز ءتۇسىپ، تاتار حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى اقىن عابدوللا توقايدىڭ تويىنا قاتىسقانىمىز بار. تۇركىتىلدەس جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ حالىقارالىق فەستيۆالى اياسىندا تاتارستاننىڭ كونە استاناسى – قارت قازاندى ەركىن ارالاپ، سۇيىنبيكە پاتشايىم تۋرالى سوندا كوپ ەستىدىك. ەل اۋىزىنداعى ەجەلگى اڭىزدارعا سۇيەنسەك، يۆان گروزنىي اتالعان مۇنارانى سۇيىنبيكەنىڭ تىلەگى بويىنشا جەتى كۇندە سوقتىرىپتى. قابا ساقال «قاھارلى» يۆان قازان حاندىعىن تالقانداعان سوڭ، كۇيەۋى ولگەن جەسىر سۇيىنبيكەنى زورلىقپەن ايەلدىككە الماقشى بولادى. الايدا اقىلدى ءارى پاراساتتى پاتشايىم ءوزىنىڭ سۇيىكتى شاھارى – قازان قالاسىن ەڭ بيىك جەردەن تاماشالاعىسى كەلەتىن تىلەگىن ايتىپ، شارت قويادى. اڭىز سوڭى ايانىشتى اياقتالعان. قازان حانى ساپاگەرەيدەن تۋعان بالاسى وتەمىسگەرەيدى ورىستار كۇشتەپ شوقىندىرىپ، التى جاسار ۇل قازا بولعانىن ەستىگەن سۇيىنبيكە زارلىق الگى مۇنارانىڭ جەتىنشى قاباتىنان سەكىرىپ، قۇلاپ ولەدى...

قازان كرەملىنە قاپتالداس قالانعان سۇيىنبيكە مۇناراسى قازىر قامال بەكىنىستىڭ ىشىندە تۇر. ءحVى – ءحىح عاسىرلار اراسىندا سالتانات قۇرعان ساۋلەت انسامبلدەرىن ارالاعانىمىزدا سۇيىنبيكە مۇناراسىنىڭ ەتەگىندە ەسكى حان سارايى، سۇلتاندار باراقات تاپقان كونە قورىم جاتقانىن كوردىك. تەگى نوعاي، تۇپكى اتاسىن ەدىگە بيدەن تاراتاتىن سۇيىنبيكەنىڭ ايانىشتى تاعدىرى ءبىزدى سوندا ەرەكشە تولقىتتى. سۇلۋ حانشانىڭ ءسۇيىر مۇناراسى الاش بالاسى ءۇشىن دە قاستەرلى قۇرىلىس دەر ەدىك. التايدان انادولىعا دەيىنگى ۇلى دالانى مىڭداعان جىل بويى مەكەن ەتكەن كوشپەلى ۇلىستاردىڭ قاي تۇلعاسى تۋرالى ايتايىق، ولاردىڭ بىزگە قانىمەن، جانىمەن ەتەنە تۋىس ەكەنىن ەرەكشە سەزىپ، تەرەڭ تانىپ تۇرامىز ەمەس پە؟ – سۇيىنبيكە پاتشايىم تۋرالى ايتقاندا دا سوناۋ ەجەلگى التىن وردا تاريحىنان تامىر الاتىن اتا تاريحىمىز جادىمىزدا جاڭعىرىپ، بويىمىزداعى ازات رۋحىمىز ويانىپ كەتە باردى.

نوعاي مەن قازاق ەجەلدەن قاتار قونىپ، ەدىلدى ەگىز ەمگەن ەتەنە جۇرت ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. ونىڭ ار جاعىن تۇركى ناسىلدەرىن تۇتاستىرار تاريحي جەلى جالعاپ جاتسا، بەر جاعىن سۇيىنبيكە پاتشايىمعا قازاق ۇلىسىنىڭ كورسەتىپ كەلە جاتقان بەرتىنگى قۇرمەتتەرى بىرىكتىرىپ كەلەدى.

سۇيىنبيكەنىڭ سۇلۋ بەينەسىن الەم بۇل كۇندە ايگىلى قىلقالام شەبەرى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى كاميل مۋللاشەۆتىڭ «سۇيىنبيكە-حانبيكە» كارتيناسى ارقىلى تانيدى. شەبەر جازىلعان شەدەۆردەگى پاڭ پاتشايىمنىڭ بەكزات بولمىسى كەز كەلگەن ادامدى بىردەن وزىنە باۋراپ الار ەدى. تۇنىق كوزدەردىڭ تۇڭعيىعىندا بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ اقسۇيەك كەلبەتى اسقاق بەينەلەنگەن اتاقتى كارتينانى مۋللاشەۆ 1999 جىلى جازىپتى. سۇيىنبيكە پورترەتىن قاراپ وتىرعان ادام ونىڭ اقىلدى ءارى سۇلۋ، پاراساتتى دا كورەگەن پاتشايىم عانا ەمەس، ارعى تاريحى التىن وردامەن ساباقتاس كوشپەلى دالا ۇلىستارىنىڭ الىپ ءبىر ءداۋىرىن اياقتاپ تۇرعان تۇتاس زامانا كەلبەتى ەكەنىن اڭعارار ەدى.

سۇيىنبيكەنىڭ سۋرەتىنەن بولەك، ونىڭ تۇگەل تۇركى ۇلىسىنا ورتاق تۇعىرلى تۇلعا ەكەنىن ۇزاق زەردەلەپ، كىتاپ جازعان حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، جازۋشى ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاۋىمىز كەرەك. «سۇيىنبيكە ۇلى دالا ارۋى» اتتى كىتاپتا تاريحي دەرەكتەر تۇگەل قامتىلعان. قازان حاندىعىن وتارشىلداردىڭ وزبىر باسقىنشىلىعىنان قورعاۋ جولىندا شاھيد بولعان شەرلى ارۋدى ءبىز ءاردايىم ەسىمىزگە الىپ وتىرعانىمىز دۇرىس. سەبەبى قازاق دالاسىندا دا سۇيىنبيكە سياقتى ۇلتى ءۇشىن، ەجەلگى اتا قونىسىن جاۋ قولىنان قورعاۋ ءۇشىن جان اياماي قارسى تۇرعان پاتشايىمدار كوپ. سۇيىنبيكەنى تولىق زەردەلەپ، ونى قازاق ورتاسىنا كەڭ ناسيحاتتاعان جازۋشى ش.بەيسەنوۆا تاعدىرلى تاريحي تۇلعا تۋرالى ايتا كەلىپ مىنا ءبىر جۇرەكتى ەزىپ جىبەرەردەي اۋىر دەرەكتەردى كەلتىرەدى. «ورىس بيلەۋشىسى بويىندا تۇركى ايەلدەرىنە ءتان تەكتىلىك بار، ەر مىنەزدى، سۇلۋ، اقىلدى سۇيىنبيكەنىڭ ساعىن سىندىرۋدىڭ امالدارىن ويلاستىرادى. ونى ولتىرۋدەن تىكسىنسە كەرەك. ءسويتىپ، اۋەلى ۇلىن تارتىپ الىپ، حريستيان دىنىنە ەنگىزەدى. شوقىندىرىپ، وعان شىركەۋدە موينىنا كرەست تاعادى. الەكساندر دەپ باسقا ات بەرەدى. ال سۇيىنبيكەنىڭ ءوزىن 1553 جىلى ۆاسيلي كنيازدىڭ وڭ قولى بولعان، تالايدان بەرى ورىس اسكەرىنە بولىسىپ، قازان حاندىعىنا قارسى سوعىستاردا دا كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن شاح-الىگە ايەلدىككە بەرەدى. مۇنىڭ ءبارى، ارينە، ارلى ايەل ءۇشىن قورلىقتىڭ، زورلىقتىڭ شەگى ەدى. الايدا، سۇيىنبيكە باسىنان باق تايىپ، قولىنان بيلىك كەتسە دە، ەلى رۋسسياعا وتار بولىپ، بوداندىققا تۇسسە دە، ءوز بويىنداعى رۋحىن ولتىرگەن جوق»، دەيدى قالامگەر ش.بەيسەنوۆا.

ايتپاقشى، زەرتتەۋشى دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، اتالعان مۇنارانى سۇيىنبيكەنىڭ ءوزى سالدىرتقان سياقتى. «سۇيىنبيكە كوپ ۋاقىت ساپاگەرەيدى جوقتاپ، داۋىس سالىپ جىلاۋمەن بولادى. جوقتاۋدىڭ ءسوزىن ءوزى جانىنان شىعارىپ، ەسكى ماقاممەن زارلاپ ايتادى ەكەن. قازان حاندىعىندا بۇرىن ايەلدىڭ ونداي داۋىس سالىپ، زارلاپ جوقتاۋ ايتىپ جىلاۋ ءداستۇرى بولماعان كورىنەدى. حان مەشىتىنىڭ يمامى قۇل-ءشارىپ باستاعان اقساقالدار كەلىپ، توقتاۋ ايتسا دا سۇيىنبيكە جارىنىڭ قازاسىنان كەيىن كوپكە دەيىن وكىنىشىن، كۇيىگىن باسا الماي، ۇزاق-ۇزاق جوقتاۋ ايتۋىن قويمايدى. ونىڭ قايسىبىرى بىرنەشە ساعاتقا سوزىلاتىن بولعان. ول جوقتاۋلاردىڭ كەيبىر ۇزىكتەرى ەل ەسىندە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. ونى سۇيىنبيكە بايىتتەرى دەپ تەبىرەنىسپەن اتايدى. ونىڭ كەيبىرەۋلەرىن حالىق جىرلارى باسىلعان جيناقتاردان تاپتىق. قايعىسىن جەڭىپ، سابىرعا كەلگەن سۇيىنبيكە ساپاگەرەي جەرلەنگەن حاندار قورىمىنداعى بيىك جوتانىڭ ۇستىنە كورنەكتى بەلگى تۇرعىزۋدى قولعا الادى. ءسويتىپ، سول توڭىرەكتەگى اتاقتى ۇستالاردى شاقىرتىپ، كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەن ءورىپ مۇنارا تۇرعىزۋدى تاپسىرادى. بۇگىندە قازان قالاسىنداعى كورنەكتى ەسكەرتكىشتەردىڭ بىرىنە اينالعان جەتى قاباتتى مۇنارا سول سۇيىنبيكەنىڭ سالدىرعان مۇناراسى بولاتىن. قازىرگى كۇنى ول «سۇيىنبيكە مۇناراسى» اتالادى»، دەيدى ش.بەيسەنوۆا.

بۇل دەرەكتەرگە قاراپ وتىرىپ ءبىز ەندىگى سۇيىنبيكە سۇلۋ تۋرالى ايتقاندا ونىڭ بەكزات بولمىستى بيلەۋشى عانا ەمەس، شەرلى شايىر ەكەنىن دە ەسكەرۋىمىز كەرەك سياقتى.

ايتپاقشى، قازان حاندىعىنىڭ قاراكوك تۇقىمى، سۇلۋ سۇيىنبيكەنى بىزبەن جالعاپ تۇرعان تاعى ءبىر تاماشا بايلانىس ەلوردامىزدىڭ «Familۋ village» قالاشىعىندا تۇركى جۇرتىنا ورتاق تۇلعا – حانشايىم سۇيىنبيكە كوشەسى ەكەنىن دە ايتا كەتكەنىمىز ءجون.

سىپىرا جىراۋدى، اسان قايعىنى، قازتۋعاندى، شالكيىزدى، دوسپامبەتتى باۋىرلاس تۇركى ۇلىستارىنا ورتاق تۇلعالار دەپ ەسەپتەيتىن بولساق، ەندەشە سۇيىنبيكە دە ءتۇبى ءبىر تۇركىنىڭ تۇمار پاتشايىمدارى سياقتى تۇعىرى بيىك تۇلعا ەكەنىن، ونىڭ قازاققا وتە جاقىن ەسىم ەكەنىن ەسىمىزدەن شىعارماۋىمىز كەرەك.

ءبىز جالپى باۋىرلاس ەكى ەلدى، كەشەگى نوعايلى مەن قازاق حاندىعىن، بۇگىنگى تاتارستان مەن قازاقستاندى سۇيىنبيكە تاريحىنان دا ءارى بايلانىستىرىپ جاتقان تالاي جادىگەر بارىنا سەنەمىز. تۇمار حانشايىمنان باستاپ، قىرعىزداردىڭ قۇرمانجان داتقاسى، بۇگىنگى سۇيىنبيكە پاتشايىم، ءبىزدىڭ بوپاي حانشامىز سياقتى ار-نامىستارىن اسقاق ۇستاعان، ەڭسەسىن ەشكىمگە باستىرماعان، سانالارى ەگەمەن، قاستەرلى ەسىمدەرى ەل جادىندا ماڭگى جاتتالعان تۇركى ارۋلارىن ءبىز ءاردايىم جۇرەك تورىنەن تومەندەتپەۋىمىز كەرەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا قانشا ادام ۆاكتسينا الدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:42

ۇقساس جاڭالىقتار