ايماقتار • 02 ناۋرىز، 2021

اباي اتىنداعى اۋدان مەن قالا كۇردەلى كەزەڭ سىناعىنان ابىرويمەن وتە الدى ما؟

131 رەت كورسەتىلدى

بىلتىر ەلىمىز قازاق حالقىنا عانا ەمەس، الەمگە حاكىم اتىمەن ايگىلى بولعان ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتتى. بۇل يگى ءىس-شارادان ارقا توسىندەگى اباي اۋدانى مەن ونىڭ ورتالىعى اباي قالاسى دا تىس قالمادى. اتتەڭ، الەمنىڭ ءوزىن ابىگەرگە سالعان «جامان تۇماۋ» بولماعاندا، ۇلى اقىننىڭ ەسىمىن يەلەنگەن اۋدان مەن قالا قۇلاشىن كەڭگە سەرمەر ەدى.

ءيا، اتالعان اۋداندا اباي قۇنانباي­ ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن جو­عارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ جۇمىس­تارى قىزۋ قولعا الىنعان بولاتىن. ەڭ الدىمەن وتكەن جىلدىڭ 24 قاڭتارىندا اباي قالاسىندا اباي اۋدانىنىڭ ىشكى ساياسات، مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ قولداۋىمەن، «قازاق ءتىلى. پاراسات» قوعامدىق بىر­لەستىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» ماقالاسىنداعى يدەيالاردى دارىپتەۋ ماقساتىندا «اشىق الاڭ» پىشىمىندە ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. سونىمەن قاتار، مەرەيتوي اياسىندا ابايتانۋشى، فيلولوگ عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن «اباي مۇراسى – ۇرپاققا ۇلاعات» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. بىرەگەي مادەني كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ، جەرگىلىكتى اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋ، ادەبي ولكەتانۋدى ناسيحاتتاۋ، جاستاردى وتانسۇيگىشتىك رۋحتا تاربيەلەۋ ماقساتىندا وڭىردەگى اقىن-جازۋشىلاردىڭ «اباي جاققان ءبىر ساۋلە...» اتتى جيناعى جارىق كور­دى. سونىمەن بىرگە زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ 18 مەملەكەتتىڭ تىلىندەگى تۋىندىلارىن ساندىق جۇيەگە كوشىرۋ ماقساتىندا ەلەكتروندى كىتاپ نۇس­قاسى شىعارىلدى. سونداي-اق مەرەيتوي اياسىندا ءارتۇرلى سپورتتىق ويىندار، #مەنىڭابايىم، #Abai175 #ABAI175CHALLENGE  چەلەندج­دەرىنىڭ ۇيىمداستىرىلعانىن دا ايتا كەتكەن ءلازىم.

ال مەرەيتويعا ارنالعان ءىس-شارا­لاردىڭ ىشىندەگى ايتۋلىسى – اباي قالاسىندا حاكىمگە ارنالعان ەڭ­سەلى ەسكەتكىشتى ورناتۋ بولدى. جالپى حاكىمگە ارنالعان ءمۇسىن تۋرالى اڭگىمە 2019 جىلدان باستاۋ العان ەدى. سول جىلدىڭ 10 ءساۋىرى كۇنى اكىمدىك جانىنان كونكۋرستىق كوميسسيا قۇرىلىپ، اشىق كونكۋرس وتكىزۋدىڭ ەرەجەلەرى بەكىتىلگەن بولاتىن. اتالعان كوميسسيانىڭ قۇرامىنا ءوڭىردىڭ تانىمال قوعام قايراتكەرلەرى، مۇسىنشىلەر مەن ساۋلەتشىلەر، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ وكىلدەرى ەندى. ماۋسىم ايىنىڭ 17-سىندە كونكۋرستىق كوميسسيا ءوزىنىڭ وتىرىسىندا 13 مۇ­سىنشىدەن كەلىپ تۇسكەن 16 جوبانى قاراپ، سونىڭ ىشىنەن ءۇش جۇمىستى تاڭ­داپ العان بو­لاتىن. قاتاڭ ىرىكتەۋدەن وتكەن بۇل جوبالار ەسكەرتكىشتەر مەن مونۋمەنتتەر جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسياعا جىبەرىلدى.

البەتتە، ءاربىر ىستە تۇپكى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن كۇرەسۋ كەرەك بولادى. اباي اۋدانىنىڭ اتقا مىنگەن ازامات­تارى ءۇشىن دە وزدەرى تاڭداپ العان جوبانىڭ جەڭىسكە جەتكەنى اسا ماڭىزدى ەدى. اقىرىندا، ءتيىستى ورگاندارمەن جۇرگىزىلگەن تاباندى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە، 2019 جىلدىڭ 20 قاراشا­سىندا ەسكەرتكىشتىڭ جەرگىلىكتى كوميس­سيا تاڭداعان جوباسى جوعارىدان ماقۇل­دانىپ، ءبىرجولاتا بەكىتىلدى. وسى ورايدا، تاڭداۋدىڭ ءمۇسىننىڭ ءدال وسى نۇسقاسىنا ءتۇسۋى – وبلىس اكىمىنىڭ قول­داۋى مەن اۋدان باسشىسىنىڭ جانە ۇيىم­داستىرۋ ءىسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇر­گەن ءبىر توپ ازاماتتىڭ قاجىرلى ەڭبە­گىنىڭ جەمىسى ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون.

تۇعىرىمەن قوسا ەسەپتەگەندە بيىك­تىگى 7،6 مەترگە جەتەتىن ەسكەرتكىش 2020 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا اباي قالا­سىنىڭ قاق ورتاسىنداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىنا ورناتىلدى. شاپانىن جەلبەگەي جامىلىپ، وڭ قولىنا كىتاپ ۇستاعان ۇلى ابايدىڭ ويشىل كوزبەن الىستى شولىپ تۇرعان اسقاق بەينەسى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان. ەسكەرتكىشتىڭ اۆتورى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، قازاقستان سۋرەتشىلەر اكا­دەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بەيبىت ءمۇستافيننىڭ بۇل تۋىندىسى ادامزات بالاسىنا قادىرى وتكەن حاكىم وبرازىن جەرىنە جەتكىزە بەرە العاندىعىمەن ەرەكشەلەنگەنى راس ەدى. مۇنى زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە، بەلگىلى سۋرەتشى-مۇ­سىن­شىلەر دە، تۇرعىندار دا ءبىراۋىزدان ماقۇلداعان بولاتىن.

جالپى ابايدىڭ ەسىمىن يەلەنگەن اۋدانداعى سوڭعى جىلدارى بولىپ جات­قان وڭ وزگەرىستەردى اۋىز تولتىرىپ اي­تۋعا بولادى. مىسالى «نۇرلى جەر» مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى بو­يىنشا اباي قالاسىندا ەكى بەس قاباتتى ءۇي جانە توپار كەنتىندە 18 پاتەرلى ءۇي قۇرى­لى­سى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ال بيىل اباي قالا­سىنداعى 30-ورامدا بەس قاباتتى ءبىر ءۇي قۇرى­لىسىن باستاۋ جوس­پاردا بار. بۇدان بولەك كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن 13 پاتەر ساتىپ الىندى. جوسپاردا بۇل سانات­تاعى وتباسىلارىنا تاعى 60 پاتەر سا­تىپ الۋ كوزدەلگەن.

ايتا كەتەتىن ءبىر جايت، اباي اۋدا­نىنىڭ اكىمى باۋىرجان اسانوۆ – «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىنىڭ تالابىنا ساي وبلىستا اشىقتىق جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلىن ءتاۋىر مەڭگەرگەن لاۋازىمدى تۇلعانىڭ ءبىرى. بۇگىندە اۋدان باسشىسىنا كوپتەگەن ماسەلەلەر تۋرالى ارىز-شاعىم مەن ءوتىنىش-تىلەكتى كەز كەلگەن ۋاقىتتا الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى جەتكىزۋ قالىپتى جاعدايعا اينالعان. اۋدان اكىمى بىلتىر 21 تىكەلەي ەفير وتكىزگەندە، وعان ءتۇرلى تاقىرىپتى قاۋزاعان 400-دەن استام سۇراق قويىلىپتى. بۇگىندە وسى سۇراقتاردا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى وڭ شەشىمىن تاپقان. قالعاندارى بويىنشا دا ناقتى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى.

«اۋدانداعى بارلىق جول بىرتىندەپ قالپىنا كەلتىرىلەتىن بولادى، – دەيدى ب.اسانوۆ. – الدىڭعى جىلى پرومىش­لەننىي، ك.ماركس جانە ستەپنوي كوشە­لەرىندەگى جول ۋچاسكەلەرى جوندەلگەن بولاتىن. وسى جىلى ءبىز كالينين، شكولنىي جانە گەتە كوشەلەرىندەگى جولداردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرامىز. اباي كوشەسىن قالپىنا كەلتىرۋ جارىقتاندىرۋ تىرەكتەرىن ورنا­تۋمەن جالعاسادى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى ارقىلى ەلدى مەكەندەردەگى جولداردى دا جوندەي الدىق. ساماركا، يۋبيلەينىي، ەسەن­گەلدى، سارەپتى، قۇلاايعىر اۋىلدارىندا، توپار، يۋجنىي كەنتتەرىندە ىشكى جولدار­عا اعىمداعى جانە ورتاشا جوندەۋ جۇر­گىزىل­دى. تاعى دا 10 ۋچاسكەدە جولدار تە­گىس­­تەلدى. جاڭا قاراعان جولدارى دا جون­­دەلدى».

بيىل «اۋىل – ەل بەسىگى» ارنايى جوباسى اياسىندا توپار كەنتىندە بەس كو­شەگە، قاراباستا ەكى كوشەگە، جارتاس اۋىلىن­دا التى كوشەگە ورتاشا جوندەۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانعان.

بىلتىر اۋداننىڭ قۇرما، جۇمابەك جانە دۋبوۆكا اۋىلدارىنداعى سۋ قۇبىرى جەلىسىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا كوپتەن كۇتكەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار اتقارىلدى. بيىل اتالعان جوبالار اياقتالعاندا، حالىق ۇزدىكسىز ساپالى سۋمەن قامتىلاتىن بولادى. توپار، قاراباس كەنتىندە، سارەپتى اۋىلىندا جانە اباي قالاسىنداعى شكولنىي كو­شەسىندە سۋ قۇبىرى جەلىسى بويىنشا اعىم­داعى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگى­زىل­گەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك.

اباي – وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى مىقتى دامىعان اۋدانداردىڭ ءبىرى. جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىق قۇرىلىم­دارى وندىرىسكە ىلعال ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستاردى ءساتتى جالعاستىرىپ كەلەدى. مىسالى بىلتىر ىلعال ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى 2019 جىلعا قاراعاندا 11،1 % وسىممەن 15 مىڭ گەكتار الاڭىنا پايدالانىلعان. تامشىلاتىپ سۋارۋدى قولدانۋ اۋماعى 56 گەكتاردى قۇرادى.

مال شارۋاشىلىعى تۋرالى ءسوز قوز­عا­عاندا، بيىلعى 1 قاڭتارعا دەيىنگى ساناق بويىنشا ءىرى قارا سانى 23،1 مىڭ باستى قۇراعان، بۇل 2019 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 4،3%-عا ارتىق. سونىمەن قاتار بىلتىر 13 مىڭ توننا ەت، 28 مىڭ تون­نا ءسۇت، 282 ملن دانا جۇمىرتقا ءوندى­رىلىپ، الدىڭعى جىلدارداعى كورسەت­كىش­تەر­دەن اسىپ ءتۇستى. جالپى اۋداندا مال شا­رۋا­شىلىعى ونىمدەرى اۋىل شارۋا­شىلى­عىنىڭ جالپى ءونىمىنىڭ 49%-ىن قۇرايدى.

اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى نەگىزگى كاپيتالدا ينۆەستيتسيا ءوسۋىنىڭ وڭ ديناميكاسى بايقالادى. جىلدىڭ باسىنان باستاپ اگرارلىق-ونەركاسىپتىك كەشەنگە (اوك) 2 ملرد 285 ملن تەڭگە مولشەرىندە قارجى ينۆەستيتسيالانعان. ال بيىل بۇل سالادا ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن جالپى سوماسى 4 ملرد تەڭگەدەن اساتىن سەگىز جىلجىمالى ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ، 80-نەن استام جۇمىس ورنىن قۇرۋدى ماقسات ەتكەن اۋقىمدى شارۋا قولعا الىنباق. سونىمەن قاتار شامامەن 7،5 ملرد تەڭگەگە تاعى دا بەس جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جوس­پاردا بار.

راس، وتكەن جىل كارانتيندىك شەكتەۋ­لەرگە بايلانىستى كۇردەلى كەزەڭ بولدى. بىراق بۇعان قاراماستان، اۋداندا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى ازايعان جوق. كەرىسىنشە، 33 جاڭا نىسان اشىلىپ، 150 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. جالپى وتكەن جىلى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا اباي اۋدانىندا 1 ملرد 362 ملن تەڭگە سوماسىنا 42 ينفراقۇرىلىمدىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ، 349 جۇمىس ورنى اشىلدى.

اۋداندا «اباي سيتي» ءىرى ساۋدا ور­­تالىعىنىڭ اشىلۋى ايتۋلى وقي­عا­نىڭ ءبىرى بولدى. تاعى ءبىر ساۋدا جانە ويىن-ساۋىق ورتالىعى 2022 جىلى پاي­دا­لانۋعا بەرىلەدى دەپ جوسپار­لانعان.

الەۋمەتتىك سالادا بارلىق مىندەتتەمە ورىندالدى. مىسالى، ءبىلىم بەرۋ نىساندارى بويىنشا 18 مەكتەپ جوندەلدى، ونىڭ ىشىندە 3 مەكتەپتە كۇردەلى جون­دەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. بيىل 4 اۋىل مەكتەبىندە كۇردەلى جوندەۋدى جال­­عاستىرۋ جوسپارلانعان. جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتەن 80 كومپيۋتەر ساتىپ الۋ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 197 كومپيۋتەر، 954 نوۋتبۋك جانە 100 پلانشەت ساتىپ الۋ ارقىلى اۋدان مەك­تەپتەرىندەگى كومپيۋتەرلىك پارك ۇلعاي­تىلدى. مۇنىڭ ءوزى بالالاردى قاشىقتان تولىققاندى وقىتۋعا مۇم­كىندىك بەردى. سونداي-اق بيىل مەم­لەكەت­تىك تاپسىرىس بويىنشا اباي قا­لاسىن­دا جانە اۋىل­داعى مەكتەپ بازاسىندا 550 ورىندى جەكە بالا­باقشا، قىزىل كەن­تىندەگى مەكتەپ بازاسىندا 15 بالاعا ارنال­عان شاعىن ور­تالىق اشىلادى.

اۋداندا سپورتتىق ينفراقۇرىلىم دا دامىپ كەلەدى. بىلتىر اقباستاۋ اۋىلىندا جانە ۆولنىي كەنتىندە 2 كوپفۋنكتسيونالدى كورت، اباي قالا­سىندا، دۋبوۆكا اۋىلىندا جانە قارا­باس كەنتىندە 3 Street Workout سپورت الاڭى ورناتىلدى. ال بيىل كزىل اۋىلىن­داعى №8 ورتا مەكتەپتىڭ بازاسىندا 1 كوپ­فۋنكتسيونالدى كورت ورناتۋ، سونداي-اق دۋبوۆكا ورتا مەكتەبىندە سپورت الاڭىنا جاسىل جامىلعى توسەۋ جانە قورشاۋ سالۋ جوسپارلانعان.

اباي قالاسى مەن اۋدانى كەزدەسكەن قيىنشىلىقتارعا قاراماستان، زامان­نىڭ اعىمىنا ساي رۋحاني تۇرعىدا جاڭ­عىرىپ كەلەدى. اباي قالاسىنداعى اتتا­رى يدەولوگيالىق تۇرعىدا ەسكىرگەن كو­شە­لەرگە ۇلتتىق تانىمعا جاقىن اتاۋ­لار بەرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇر­گىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قالاداعى بۇ­رىنعى ەنگەلس، كارل ماركس، كالي­نين، لەنين، كۋرچاتوۆ كوشەلەرى، سايكەسىنشە، ءالىمحان ەرمەكوۆ، ساكەن سەيفۋللين، شەرۋباي باتىر، ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى كوشەلەر بولىپ وزگەرتىلدى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، حاكىمنىڭ ەسىمىن يەلەنگەن اۋدان مەن قالا ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ قالىبىن بۇزباي جۇرگىزگەن بايىپتى ساياساتتىڭ ارقاسىندا باعىت-باعدارىنان جاڭىلماي، دامۋدىڭ ەل تاڭداعان بىرەگەي جولىنا تۇسكەن.

 

قاراعاندى وبلىسى،

اباي اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار