ايماقتار • 26 اقپان، 2021

جامبىل مۇراسى – ۇلت رۋحانياتىنىڭ ايناسى

64 رەت كورسەتىلدى

ولەڭ ءسوزدىڭ ءدۇلد ۇلى، جىرشى، جىراۋ جامبىل جاباەۆتىڭ شىعارماشىلىعى حاقىنداعى زەرتتەۋلەر بۇگىندە وتاندىق عىلىم سالاسى عانا ەمەس، الىس-جاقىن شەتەل عالىمدارىنىڭ دا نازارىندا. جىر الىبىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىنا وراي م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان «جامبىل شىعارمالارى – ۇلت رۋحانياتىنىڭ ايناسى» حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك ونلاين كونفەرەنتسيادا حالىق جىرشىسىنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋ، ناسيحاتتاۋعا بايلانىستى عالىمدار وي قوزعادى.

كونفەرەنتسيانى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ اشىپ، اقىن شىعارمالارىنىڭ جيناقتالۋى، جارىققا شىعۋى، ناسيحاتتالۋىنا قاتىستى ينستيتۋت قابىرعاسىندا ءورىس العان جۇمىستار بارىسىنا توقتالىپ ءوتتى. ەندىگى ماقسات – جامبىلدىڭ  شىعارمالارىنا  جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋ. وسى ورايدا ينستيتۋت عالىمدارى اقىننىڭ مەرەيتويىنا ورايلاستىرىپ  جامبىل جاباەۆ شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعىن  شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر.

«قازاق جىراۋلارىنىڭ سارقىنى رەتىندە بۇكىل شىعارماشىلىق  ەرەكشەلىكتەرىن  بويىنا سىڭىرگەن دانا جىرشى   –  جامبىل مۇراسىن تۇتاستاي  الىپ قاراستىرۋ قاجەتتىگى تۇر. ءوز جىرلارىندا بۇكىل  باتىرلاردى  تۇگەندەپ  شىعۋى جامبىلدىڭ حالىقتىق اقىن ەكەنىن،  حالىق  شىعارماشىلىعىنىڭ قاينارى ەكەنىن ايقىنداي تۇسەدى. سوندىقتان دا جامبىل مۇراسى كلاسسيكالىق تۇرعىداعى اقىن-جىراۋلاردىڭ ايقىن ۇلگىسى رەتىندە حالقىمىزبەن بىرگە جاسايتىنىنا ەشقانداي كۇمان بولماۋعا ءتيىس»، – دەپ اتاپ ءوتتى كەنجەحان ماتىجانوۆ.

«جامبىلدىڭ جىرشىلىق دارا ءورىسى قانشالىقتى قايران قالدىرارلىق توتەن  قۇبىلىس بولسا، وسىنداي سۇراپىل جىرشىلىق قازاقتىڭ اۋىزشا ادەبيەت تاريحىنداعى سونشالىقتى جوتالى ايعاقتاردىڭ ءبىرى بولاتىن. جامبىلدىڭ ءوز اۋزىنان جازىلىپ الىنعان ءسوز قازاق اراسىنا رۋحاني ىزگىلىك سەبۋدە تاريحي ميسسيا اتقارعان اۆتورلىق اۋىزشا ادەبيەتتىڭ ءتولتۋما، جالپىعا ءتان جانە ءبىر ارتىقشىلىعىن راستاي تۇسەدى»، –  دەپ اتاپ ءوتتى اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قانيپاش ءمادىباي.  عالىم اتاپ وتكەندەي، ء جۇز جاساعان جىر جۇيرىگىنىڭ عۇمىر عيبراتى تۋرالى كەڭىستىككە شىعىپ، كەڭىنەن شولىپ سويلەۋگە مۇمكىندىك تۋعىزاتىن ەلەۋلى دەرەكتىك، دايەكتىك فاكتىلەر قورىنىڭ جالپى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنداعى اۆتورلىق اۋىزشا ادەبيەتتىڭ دارا نەگىزدەرىن ۇعىنىپ، ءسىڭىرۋ، تانىتۋ اۋقىمىنداعى ءمانى ايرىقشا.

جامبىل شىعارمالارىنىڭ 1938 جىلدان ماجارستاندا عانا ەمەس، ماجار قانداستار تۇراتىن ەلدەردە سلوۆاكيا دا، يۋگوسلاۆيادا، رۋمىنيادا دا اۋدارىلىپ، جارىققا شىققانداعى تۋرالى بايانداعان ماديار-تۇران قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باباقۇمار حينايات جامبىلدىڭ 1946-51 جىلدارى وتە كوپ جاريالانعان تانىمال اقىندار قاتارىندا بولعاندىعىنا توقتالدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، «ماجارستانداعى ءتۇرلى انتولوگيا، جيناقتاردا جامبىل تۋىندىلارى 1980 جىلدارعا دەيىن ۇزبەي جاريالانىپ كەلگەن. ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ارنايى باعدارلامالارى مەن ەنتسيكلوپەديالاردان ورىن الىپ، عىلىمي-زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى. «جامبىل شەتەل، كەڭەس اقىندارىنىڭ ىشىندە ەڭ كوپ جاريالانعان اقىنداردىڭ قاتارىندا بولدى. جامبىل مۇراسىنىڭ ارنايى اكادەميالىق ينستيتۋتتا زەرتتەلۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان عالىم  –  اكادەميك ترەنچەني-ۆالداپفەل يمرە. عالىم اقىن شىعارمالارىن زەرتتەپ، گرەكتىڭ انتيكالىق اقىندارىمەن، گەسيود زامانىنداعى اقىندارمەن شەندەستىرىپ، ورتاق سيپاتتارىن ايتادى».

تىپتەن اكادەميك ترەنچەني-ۆالداپفەل يمرە جامبىل شىعارمالارىن زەرتتەۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ، ارنايى الماتىعا كەلىپ، اقىن-جازۋشىلارمەن، ادەبي ورتامەن ەتەنە جاقىن بولعاندىعى، وقتىن-وقتىن ناسيحاتتاپ، كوپتەگەن شارالار وتكىزىپ تۇرعان دەگەن دە دەرەكتەر بار. بىراق وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى زەرتتەۋشى-عالىم قايتىس بولعاننان كەيىن بۇل شارالار ءبىراز سايابىرسىپ قالعان.

جامبىل مۇراسىن جاستار اراسىندا ناسيحاتتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى،  «جامبىل الەمى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى تەمىرحان تەبەگەنوۆ اقىننىڭ تولعاۋلارىن، ايتىس، داستاندارىن مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋلىقتارىنا ەنگىزۋ، «مۋزىكالىق مۇراسى»  ارناۋلى وقۋ قۇرالىن، جامبىلدىڭ اقىندىق مەكتەپ داستۇرىنە ارنالعان جيناقتار، زەرتتەۋلەرىن  جارىققا شىعارۋ مەن  تاڭدامالى شىعارمالارىن الەم تىلدەرىنە اۋدارۋ قجەت دەگەن وي تۇيەدى. وسى ورايدا جامبىل شىعارمالارىن وقىتۋدا رۋحاني قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋعا بايلانىستى وي قوزعاپ، جاستارعا ۇلتتىق تاربيە بەرۋدەگى ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولاتحان سارباسوۆ «جامبىل – ايتىسكەر اقىن عانا ەمەس، ابىز جىراۋ، جاۋىنگەر جىرشى. ول شىن ماعىناسىنداعى بيىك پاراساتتى ونەرپاز، ازاماتتىق ساياسي پوەزيانى قالىپتاستىرۋشى. جامبىل جىراۋلاردىڭ بايتاق ەپيكالىق ءداستۇرىن، قازاق ءسوز ونەرىندەگى عاجايىپ يمپروۆيزاتسيالىق ءۇردىستى بۇتىندەي جاڭا ارناعا بۇرىپ، وعان جاڭا مازمۇن دارىتتى»، – دەپ اتاپ ءوتتى.

ال جامبىلدىڭ اقىندىق قىزمەتىندە ايتىستىڭ ەلەۋلى ورىن العاندىعىن بايانداماسىنا ارقاۋ ەتكەن قىرعىز-قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستانداعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى انارباي بۇلدىبايدىڭ ايتۋىنشا،  «ول وزىنە دەيىنگى  ەرتەدە ءومىر سۇرگەن اتاقتى جىراۋلاردىڭ، وزىمەن قاتارلاس ايتۋلى اقىندار مەن  جىرشىلاردىڭ مۇراسىن، كۇللى حالىق پوەزياسىن تولىق مەڭگەرگەن، ءوز شىعارماشىلىعىنا دا  نەگىز ەتكەن. جامبىلدى جىر داڭعىلى دەسەك، ونىڭ باسقا اقىندارمەن ءسوز جارىستىرۋى ءيا قاعىسۋ ماشىقتارى، ءيا بولماسا ديدارلاسا تابىسقان، تانىسقان ولەڭدەرى دە ەل ساناسىنان وشىرىلمەي، قايتا ءداۋىر تولقىنىمەن جاڭا ارناعا قۇيىلماعى حاق».

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرداۋلەت اقىش «جامبىل مەن توقتوعۇلدىڭ جاۋاپتاسۋى» بايانداماسىنا قازاق دالاسىنىڭ ۇلى جىرشىسى جامبىل اقىننىڭ قىرعىزدىڭ ۇلكەن اقىنى توقتوعۇل ساتىلعانوۆپەن ادامي دوستىعى جانە شىعارماشىلىق بايلانىسىن ارقاۋ ەتتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، قىرعىز ەلىندە «توقتوعۇلتانۋ» عىلىمى جاقسى جولعا قويىلعان. ەلىنىڭ ۇلى اقىنى جونىندە بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتەلىپ، قاتتالىپ وتىرادى ەكەن. وسى تۇستا ادەبيەتتانۋشى-عالىم ومور سوورونوۆتىڭ قولىنا تۇسكەن دەرەكتەردىڭ ماڭىزى زور. سونداي قۇندى جازبالاردىڭ بىرىندە  «توقتوعۇلدىڭ جامبىلمەن جولىعىشقانى» دەگەن ون ءتورت شۋماقتان تۇراتىن جىر جولدارى بار. بۇل جازبا يمانباي كەنجەعۇل ۇلى دەگەننىڭ قىرعىز كسر اكادەمياسىنىڭ قولجازبالار قورىنا 1956 جىلى وتكىزگەن ماتەريالدارىنىڭ ىشىنەن  تابىلعان ەكەن. جىر شۋماعىمەن تانىسا كەلە، ونىڭ قىرعىزشا ايتقاندا جاي «جولىعىشۋ» ەمەس، ەكى اتاقتى اقىننىڭ ءسوز قاعىسۋى ەكەندىگىن، ولەڭمەن جاۋاپتاسۋ ەكەندىگىن اڭعارامىز»، – دەپ اتاپ ءوتتى نۇرداۋلەت اقىش.

ۇنەمى اقيقات پەن ادىلدىكتى تۋ ەتكەن اقىننىڭ تۇلعالىق بولمىسى مەن مۇراسى ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى، –دەپ اتاپ وتكەن  جامبىلدىڭ شوبەرەسى بۇلان جامبىلوۆ جاستار تاربيەسىندەگى ماڭىزدىلىعىن ەسكەرىپ، يماندىلىق، رۋحانيات تۇرعىسىنداعى ماسەلەلەرگە ءمان بەرۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى.

جامبىل شىعارماشىلىعىن الەم ادەبيەتى كونتەكستىندە قاراستىرۋ مەن قازىرگى ادەبيەتتانۋدىڭ جەتىستىكتەرى تۇرعىسىنان زەردەلەۋدى ماقسات ەتكەن كونفەرەنتسيا ءۇش سەسسيانى قامتىدى. جامبىل جاباەۆ شىعارمالارىنىڭ الەمدىك پوەزيامەن ۇندەستىگى، جاس عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىندەگى اقىن مۇراسىنىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگى، جامبىلتانۋ مەن فيلولوگيا پاندەرىن وقىتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ادىستەمەسىنە قاتىستى ايتىلعان تۇششىمدى ويلار عىلىمي شارانىڭ ءمانىن تولىقتىرا ءتۇستى.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

كوز تويمايتىن كوتتەدج قالاشىعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

تىلەۋلى باتىردىڭ قانجارى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

تۇقىمباقتاعى تىندىرىمدى ءىس

ايماقتار • بۇگىن، 08:22

بىرلىگى جاراسقان ەلمىز

پىكىر • بۇگىن، 08:10

قازاق كىتابىنىڭ كۇنى قاجەت

قوعام • بۇگىن، 07:57

«بولاشاقتىڭ» عالىمدارى

عىلىم • بۇگىن، 07:42

ارىنعازى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:32

امانات ارقالاعاندار

رۋحانيات • بۇگىن، 07:31

2020: مۋزەيگە قانشا ادام باردى؟

رۋحانيات • بۇگىن، 07:29

ەلداناعا ەل ريزا

سپورت • كەشە

جۇمەكەننىڭ «بالاۋساسى»

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار