الەم • 09 اقپان، 2021

دانيالىقتار – ەڭ باقىتتى حالىق

46 رەت كورسەتىلدى

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى Columbia ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇراقتى دامۋ ورتالىعىمەن بىرلەسىپ 2012 جىلدان بەرى جىل سايىن باقىتتى حالىقتاردىڭ رەيتينگىسىن جاساپ كەلەدى. World Happiness Report دەپ اتالاتىن زەرتتەۋ جۇمىسى الەم ەلدەرىندەگى حالىقتىڭ ءوز ومىرىنە كوڭىلى قانشالىقتى تولاتىنىن انىقتاۋدى ماقسات ەتەدى. باس اسسامبلەيانىڭ وتىرىسىندا تانىستىرىلاتىن رەيتينگىدە بيىل ەلىمىز 50-ورىننان كورىندى.

 

رەيتينگ اۆتورلارى زەرتتەۋدە التى فاكتوردىڭ نەگىزگە الىنعانىن ايتادى. مەملەكەتتەگى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو، ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى، الەۋمەتتىك كومەك دەڭگەيى، جومارتتىق، ماڭىزدى شەشىم قا­بىل­داۋداعى ەركىندىك پەن سىبايلاس جەمقورلىق نەگىزگە الىنعان. سەنىم دە باقىتتىڭ كورسەتكىشىن انىق­تايتىن نەگىزگى فاكتوردىڭ ءبىرى. «با­س­ىڭىزعا ءىس تۇسكەندە اينا­لا­ڭىز­داعىلارعا سەنە الاسىز با؟» دەپ سۇراپتى ساۋالدامادا. دەمەك، سەنە الۋ، سەنىمدى ورتادا بولۋ – باقىتتىڭ ءبىر كورىنىسى. بۇۇ ادام ءوزىن ءوزى با­قىتتى سەزىنىپ، ومىرىنە كوڭىلى تولۋ ءۇشىن وسىلار قاجەت دەگەن ۇيعارىمعا كەلگەن. وسىدان كەيىن ءبىز بۇل رەيتينگ باقىتتى حالىقتى ەمەس، ومىرىنە كوڭىلى تولاتىن حالىقتى انىقتاۋدى ماقسات ەتەدى دەپ تۇيدىك.

حالىقارالىق ۇيىمنىڭ پايىمىنشا، باقىتتى حالىقتىڭ تاعى ءبىر سيپاتى – ولاردىڭ قايىرىمدىلىق جاساي الۋى، اينالاسىنداعىلارعا كومەك قولىن سوزۋى. وسىندايدا ويعا ەرىكسىز ماسلوۋ پيراميداسى كەلەدى. قاجەتتىلىكتەر پيراميداسىندا كورسەتىلگەندەي، ادام الدىمەن ءوز قاجەتىن وتەپ العاننان كەيىن بارىپ، وزگەگە كومەكتەسەدى. دەمەك، ادام قا­جەتتىلىكتەرىنىڭ يەرارحياسى الدىمەن قارىن تويدىرۋ، باسپانا سياقتى نەگىزگى قاجەتتىلىكتەردىڭ ورنى تولماي، جاقسى كورۋگە، ءبىلىم الۋعا، بو­لىسۋگە اسىقپايدى دەپ تارقاتادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ادام ءوزى باقىتتى بولسا، اينالاسىنا دا باقىت سىيلاي الادى.

رەيتينگىگە زەر سالىپ قاراي­تىن بولساق، فينليانديا، دانيا، شۆەيتساريا، يسلانديا، نورۆە­گيا، نيدەرلاند، شۆەتسيا، جاڭا زەلان­ديا، اۋستريا مەن ليۋكسەمبۋرگ حال­قى ەڭ باقىتتى، كوڭىلى توق حا­لىق رەتىندە تانىلعان كورىنەدى. با­قىت­تىلاردى انىقتاۋعا ارنالعان زەرت­تەۋ باقىتسىزداردى دا انىق­تايتىنى ءسوزسىز. ۇيىم دەرەگى بويىن­شا، اۋعانستان، وڭتۇستىك سۋدان، زيم­بابۆە، تانزانيا، رۋاندا، يەمەن، مالاۆي، سيريا، بوتسۆانا مەن ءۇندىس­تان حالقىنىڭ ءوز ومىرىنە كوڭىلى تولمايدى ەكەن.

راسىمەن، حالقى باقىتتى دەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى دا وزىق. ماسە­لەن، بىلتىر ءىجو كورسەتكىشى بو­يىنشا ليۋكسەمبۋرگ ءبىرىنشى ورىن­­عا يە بولدى. 626 108 تۇرعىنى بار ەلدىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءىجو كورسەتكىشى 113 196 اقش دوللارىنا تەڭ. سينگاپۋر، قاتاردان كە­يىن تاعى دا سكانديناۆ ەلدەرى تىزى­لەدى. شۆەيتساريا، نورۆەگيا...

حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم زەرتتەۋ جۇرگىزگەنىمەن، ارقايسىمىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدەگى باقىت ۇعىمى ءار الۋان. مۇنداي رەيتينگىلەرگە قاراپ شەشىم شىعارۋ قانشالىقتى دۇرىس دەگەن ساۋالمەن الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ پىكىرىنە جۇگىنگەن ەدىك. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى، الەۋمەتتانۋشى ايسۇلۋ مولدابەكوۆا زەرتتەۋلەردىڭ سا­لىس­تىرمالى ناتيجە ەكەنىن ەسكەرگەن دۇرىس دەگەن پىكىر ايتادى.

«باقىت – فيلوسوفيالىق، ابستراك­­تىلى ۇعىم بولعانىمەن، عا­لىم­دار ونى وزدىگىنشە باعامداۋعا تى­رى­سادى. البەتتە، ولشەۋدىڭ وبەك­تيۆتى، سۋبەكتيۆتى جولدارى بار. بۇۇ رەيتينگى – وبەكتيۆتى زەرت­تەۋ. ويتكەنى مۇندا مەملەكەتتىڭ ەكو­نوميكاسىنان باستاپ، جەكەلەگەن ازا­ماتتاردىڭ جاعدايى دا ەسكەرىلگەن. مىنا مەملەكەت تۇرعىندارى باقىت­تى، مىنا حالىق باقىتسىز دەپ ءابسو­ليۋتتى تۇردە ايتۋعا بولمايدى، مۇ­نىڭ سالىستىرمالى ناتيجە ەكەنىن ەسكەرگەن دۇرىس. ال ءبىزدىڭ ەلگە كەلەر بولساق، قازاقستاننىڭ كورسەتكى­شى جىل وتكەن سايىن جاقسارىپ كە­لەدى. بۇل ماكروەكونوميكالىق كور­سەتكىشتەردىڭ جاقسارۋىمەن دە بايلانىستى. الەۋمەتتانۋدا «حا­لىقتىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيى» دەگەن ۇعىم بار. ءبىز جۇرگىزەتىن زەرتتەۋلەردەن بايقاعانىمىزداي، بۇل كورسەتكىش تە ۋاقىت وتە جاقسارىپ كەلەدى. ياعني حالىقتىڭ ءوزىن باعا­لاۋى – سۋبەكتيۆتى ولشەمى جاقسى. قالاي بولعاندا دا، حالىقتىڭ مەن­تاليتەتىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. قازاقتىڭ «شۇكىر» دەگەن ءسوزى بار عوي. ومىرىڭىزگە كوڭىلىڭىز تولا ما دەپ سۇراعاندا، كوبى شۇكىرشىلىك تانىتىپ، شىنايى كورىنىس كولەڭكەلەنۋى مۇمكىن. نەگىزى باقىت – الەۋمەتتىك ەمەس، فيلوسوفيالىق كاتەگوريا. الەۋ­مەتتىك باقىت تۇرىپ جاتقان ەل­دەگى ساياسي، ەكونوميكالىق جاع­داي­عا بايلانىستى. ال ەلدەگى ءىجو-ءنىڭ ءوسۋى تۇرعىنداردىڭ دا كو­ڭىل كۇ­يىن جاقسارتادى دەگەن ءسوز ەمەس. سون­دىقتان باقىتتى حالىق­تىڭ رەي­تينگىسىندە الەۋمەتتىك باقىت تۋرالى ايتىلعان»، دەيدى ا.مولدابەكوۆا.

جالپى، مەديادان دا باقىت­تى، ومىرىنە كوڭىلى تولاتىن حا­لىق رەتىندە سكانديناۆيا ەلدە­رىن كورە­مىز. وسى كۇنگە دەيىن دانيالىق­تاردىڭ ءومىر ءستيلىن، فورمۋلاسىن تۇسىندىرەتىن تالاي كىتاپ جارىق كوردى. ءتىپتى ارنايى تەرمين دە قا­لىپتاسىپ ۇلگەردى. Hygge. «دانيا مادەنيەتى» دەگەن تۇسىنىكتىڭ ورنىنا قولدانىلىپ جۇرگەن بۇل «حيۋگگە» باسقا ەل ازاماتتارىنىڭ ماقساتىنا، ءتىپتى ارمانىنا اينالدى. مەديا ءسىز قازاقستاندا تۇرساڭىز دا، ءوز «حيۋگ­گەڭىزدى» جاساپ الىڭىز دەگەن سى­ڭايدا اقىل ايتادى. اسىلىندا، «حيۋگ­­گە» باسپاسوزدە العاش رەت ءحىح عاسىردا قولدانىلعان ەكەن. Collins English Dictionary مالىمەتىنە سۇ­يەنسەك، «حيۋگگە» تانىمال سوزدەر تىزى­مىندە «برەكسيت» سوزىنەن كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇر ەكەن. ەندەشە، باقىتتىڭ فورمۋلاسىن ىزدەيتىندەر كوپ بولىپ تۇرعانى عوي.

بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ. The Guar­dian كولۋمنيسى مايكل بۋت «شامامەن ءمىنسىز ادامدار. «سكان­ديناۆيا جۇماعىنداعى» ءومىر تۋ­را­لى شىندىق» كىتابىندا دانيا­لىقتار باقىتىنىڭ كىلتى ولار­دىڭ قالتاسىنىڭ قالىڭدىعى مەن از جۇ­مىس ىستەۋىندە دەگەن ويىمەن بولى­سەدى. ودان بولەك، دانيا انتيدەپرەس­سانتتار تۇتىنۋ بويىنشا الەم ەلدە­رىنىڭ كوشىن باستايدى ەكەن.

«مەملەكەتتەر ازاماتتار، كاسىپ پەن ۇكىمەتتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق جانە ساياسي شەڭبەر نەگىزىندە ءوز­ارا ارەكەتتەسۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋى كەرەك» دەلىنگەن بۇۇ World Hap­piness Report زەرتتەۋىندە. حالىق­ارالىق ۇيىم وعان قوسا باقىت پەن مەملەكەتتىڭ بايلانىسى ەكى جاع­دايدا توعىسادى دەيدى. مەملەكەت ادام­­داردىڭ باقىتىنا اسەر ەتىپ قانا قويماي، تىكەلەي جاۋاپتى.

«الدىڭعى قاتارداعى ەلدەر با­قىتقا قاجەتتى جاعداي قالىپ­تاس­تىرىپ ۇلگەرگەن. ولار – ءوز باي­لى­عىن جاقسى تۇرمىس ءۇشىن قول­دانا بىل­­گەندەر»، دەپ تۇيىندەيدى باقىت­تى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ نەگى­زىن قا­لاۋشى ءارى ديرەكتورى مايك ۆي­كينگ.

«باقىتتى حالىق» رەيتينگىسىن­دە 156 مەملەكەت اراسىنان ەلىمىز 50-ورىن­عا جايعاسىپتى. قازاقستان ءىجو كورسەتكىشى، الەۋمەتتىك قولداۋ، سا­لاماتتى ءومىر بويىنشا جاقسى نا­تي­جە كورسەتكەنىمەن، جومارتتىق، شە­شىم قابىلداۋداعى ەركىندىك، جەم­قورلىق بويىنشا ءالى دە اتقارار شارۋا جەتكىلىكتى ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر.

DataSight الەۋمەتتiك جانە بيزنەس زەرتتەۋلەر اگەنتتiگiنiڭ ديرەكتورى ءىلياس تىلەۋبەرگەنوۆ ادام ءوزىن باقىتتى سەزىنۋ ءۇشىن وتباسىنا دا، جۇمىسىنا دا كوڭىلى تولۋى كەرەك دەيدى. «ازاماتتار ءوز ومىرىنە كوڭىلى تولعان جاعدايدا مەملەكەت تە باقىتتى بولادى. مەنىڭ ويىمشا، ۇكىمەت ەڭ اۋەلى «ازاماتتارىمىزدىڭ باقىتىنا نە اسەر ەتەدى؟» دەگەن سۇ­راققا جاۋاپ ىزدەۋى ءتيىس. جالپى، ور­تاق فورمۋلا جوق دەپ ويلايمىن. ويتكەنى حالىقتاردىڭ قۇن­دى­لىعى ءارتۇرلى. ال ءبىزدىڭ باقىتىمىز قۇندىلىقتارعا بايلانىستى. جال­پى، حالىقتىڭ جاي-كۇيىنە اسەر ەتە­تىن فاكتورلار كوپ. ول تەك ساياسات پەن ەكونوميكا ەمەس، مورالدى دا قام­تيدى. قوعامنىڭ باقىتتى بولشەگى بولۋ ءۇشىن ادام الدىمەن ءوزى تۇراتىن ۇيدە ءوزىن جاقسى سەزىنۋى ءتيىس. مىنە، وسى جەردە تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى تۋىندايدى. ول تەك قولجەتىمدى بولماي، جايلى دا بولۋى كەرەك. ولاي بولسا مەملەكەتكە نارىقتى باقىلاۋعا تۋرا كەلەدى. وتباسى مۇشەلەرىمەن قارىم-قاتىناسى دا ماڭىزدى. ويت­كەنى ءبىزدىڭ ەڭ العاشقى قارىم-قاتىناسىمىز وتباسىنان باستالادى. ودان كەيىن ادام ارىپتەستەرىمەن، باسشىلىعىمەن جاقسى بولۋى كەرەك. جۇمىستىڭ ءمانى، ماعىناسى بولعانى دا ابزال. قىرۋار اقشا تاپسا دا، ادام قوعامعا پايدالى، ادامزاتقا كەرەك قىزمەت جاساۋى قاجەت. قوعامدا مەملەكەتتىڭ زاڭى سياقتى جازىلعان، سالت-ءداستۇر سياقتى حالقىمىزدىڭ جازىلماعان ەرەجەسى بار. ولاردىڭ دا ورىندالۋى شارت. ادىلدىك پەن تەڭدىك قامتاماسىز ەتىلۋى ماڭىزدى. ادامدار اراسىنداعى بايلانىستا ادىلەتسىزدىك بولسا، بۇل دا ادامنىڭ جاي-كۇيىنە اسەر ەتەدى. ياعني كوڭىل تىنىش بولمايدى. ال كوڭىلدىڭ تىنىشتىعى – باقىتتىڭ بەلگىسى»، دەپ تۇيىندەيدى الەۋمەتتانۋشى.

تۇرىك اقىنى نازىم حيكمەت تە «باقىت – تاڭەرتەڭ جۇمىسقا، ال ­كەشكە ۇيگە اسىعۋ» دەپتى. ءومىردىڭ قاي سالاسىندا بولسىن ءوزىڭدى ەركىن سەزىنىپ، ۇيلەسىمدە بولۋ دا ادام­نىڭ باقىتتى بولۋىنا اسەر ەتەتىن كورىنەدى. بۇۇ ەندىگى رەيتينگىسىن جاساعاندا سىزدەن «ومىرىڭىزگە كوڭى­لىڭىز تولا ما؟» دەپ سۇراسا، ءسىز قالاي جاۋاپ بەرەر ەدىڭىز، وقىرمان؟

سوڭعى جاڭالىقتار

«كيىك جاپپاي قىرىلىپ جاتىر»..

ايماقتار • بۇگىن، 14:15

پنەۆمونيادان 5 ادام قايتىس بولدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:00

شقو-دا تۇرعىندار ەۆاكۋاتسيالاندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

تاسقىن قاۋپى اۋەدەن زەرتتەلدى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

الماتىدا تاۋ باۋرايى وتقا وراندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار