ەكونوميكا • 17 قاراشا، 2020

حالىق قانداي جەر ساتىلاتىنىن بىلە مە؟

50 رەت كورسەتىلدى

وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، وڭىردەگى جەر قورى 12 ملن گەكتارعا جۋىقتايدى. جىل باسىندا بوس جاتقان 665 مىڭ گەكتار اۋىلشارۋاشىلىق القابى انىقتالدى. قازىر سونىڭ 134 مىڭ گەكتارى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلىپ، 258 مىڭ گەكتار جەر يگەرىلە باستادى.

جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە سەنسەك، وڭىردەگى 12 ملن گەكتار جەر قورىنىڭ 3 پايىزى يگەرىلمەي جاتىر. ال كەپىلدە تۇرعان جەرلەردى اينالىمعا ەنگىزۋ ينۆەس­تورلار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. وسى ماقساتقا ساي جۇمىستار ەرتىس، اقتوعاي اۋداندارىندا باستالدى. مىسالى، ەرتىس اۋدانىندا كەپىلدىككە قويىلعان 15 مىڭ گەكتار القاپ، اقتوعاي اۋدانىندا 3،5 مىڭ گەكتار جەر ينۆەستورلارعا بەرىلىپ، قازىر يگەرىلۋدە. تاعى 23 مىڭ گەكتار القاپتى اينالىمعا ەنگىزۋ جوسپاردا تۇر.

– پايدالانىلماي بوس جاتقان جەر­لەر­­دىڭ باسىم بولىگى ەرتىس، اقتوعاي جا­نە جەلەزين اۋداندارىنا تيەسىلى. جەر يە­­لە­رى­­نە ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تا­رى قول­دانىس­تاعى زاڭنامالارعا ساي­كەس جۇر­گى­زى­لۋ­دە. اكىمشىلىك تاراپى­نان جا­ۋاپ­­كەر­شى­لىككە تارتۋ، سا­لىق مول­شەر­لە­مە­سىن ارت­تىرۋ شاراسى قول­دانىلادى. بىراق بيىل قارجى تاپشى­لى­عىنان كوك­­تەم­گى دالا جۇ­مىس­تارىن اتقارۋعا مۇم­­كىن­دىگى جوق كەي­بىر شارۋا­شىلىقتار ءوز ەرىك­تەرى­مەن باس تارتتى. ول جەرلەر ەندى مەم­­لەكەت مەنشىگىنە وتەدى، – دەيدى باس­قار­ما باس­شى­سىنىڭ ورىنباسارى بولات ميدۋ ۇلى.

بيىل وبلىس اكىمدىگى وڭىرىمىزدە پاي­­دا­لانىلماي بوس جاتقان جەرلەردى اينا­لىمعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن جەر قاتىناستارى باسقار­ماسىنا تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنە جىلدام قوسىلىپ، القاپتاردى ۇلەستىرۋ ءۇردىسىن اشىق جۇرگىزۋدى تاپسىردى.  ياعني، باسقارما زامان تالابىنا ساي ءوز سالاسى بويىنشا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى، ەلەكتروندى كارتانى، ونىڭ ىشىندە عارىشتان سۋرەتكە ءتۇسىرۋدى قولدانۋى قاجەت. باسقارما ما­مان­دارىنىڭ ايتۋىنشا قازىر، اۋىل شا­­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگى جەردىڭ پاي­دالا­نىلۋىن عارىشتىق مونيتورينگتەۋ ءادىسىن ەنگىزدى، ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە وسىن­داي قاناتقاقتى جوبا جۇرگىزىلۋدە. جوبا بو­يىن­شا بوس جاتقان جەرلەردى انىق­تاۋدىڭ بار­­لىق پروتسەسى ۆەب-پورتالدا كورسە­تىلە­دى. بۇل قۇرالداردىڭ تيىمدىلىگى – جەر رەسۋرس­تارىنىڭ تيىمدىلىگىن تالداپ، جەر قول­دانۋ­شىلارى تاراپىنان ورىن الاتىن جۇيەلى كەمشىلىكتەردى جويۋعا جول اشا­دى.  بۇعان دەيىن پايدالانىلماي بوس جات­قان جەر­لەردىڭ اينالىمعا ءتۇسۋى، جەر القاپ­تارىن ۇلەستىرۋ جايى قاعاز جۇزىندە جۇرگىزىلگەن-ءدى.

تاعى ءبىر ماسەلە – جەردى بەرۋ اۋك­تسيون­دارىن وتكىزۋ تارتىبىنە كەلسەك، ساۋ­دا-ساتتىق تۋرالى اقپارات 15 كۇن بۇ­رىن قالا جانە اۋدان اكىمدىكتەرىندە، سون­داي-اق جەرگىلىكتى باسپاسوزدە جاريالاناتى­نى بەلگىلى. بىراق حابارلاندىرۋلار دۇرىس جاريالانباعان سوڭ، ساۋدا-ساتتىق­تىڭ مۇنداي تۇرىنە جەر ساتىپ الۋشىلار قاتى­سا الماي قالادى. قۇجاتتارىن دايىن­داپ تا ۇلگەرمەيدى. سالدارىنان اۋكتسيون­عا ون قاتىسۋشىنىڭ ورنىنا تەك ەكەۋى عانا شىعادى. جالپى، جەر قاتى­ناس­تارىنا بايلانىستى قىزمەتتەردى الۋ قاشاندا قيىن.

– نەلىكتەن جەر تەلىمدەرىن ساتۋ بو­يىنشا ساۋدا-ساتتىق كەستەسىن ءبىر جىل بۇرىن جاريالاماسقا؟! بۇل اقپاراتتى نەگە جاسىراسىزدار؟ حالىق قانداي جەر ۋچاسكەلەرى ساتىلاتىنىن ءبىلسىن. سوندا ولار ءتيىستى قۇجاتتارىن دايىنداپ ۇلگەرەدى، قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرىن شەشە الادى. ەگەر باسەكەلەستىك بولسا، جەر رەسۋرستارىنىڭ قۇنى دا ءبىرشاما كوتەرىلەدى. الداعى بولاتىن ساۋدا-ساتتىق ءبىر اي بۇرىن بارلىق باق-تاردا جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالانۋى ءتيىس. بۇل ءۇردىستىڭ اشىق ءوتۋى ماڭىزدى، – دەدى وسى ماسەلەگە وراي وتكەن جيىندا وبلىس اكىمى ابىلقايىر سقاقوۆ.

شىنىندا دا ەلىمىزدە جەر ماسەلەسىنە وراي كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر قاعاز تۇرىن­دە جانە قىزمەت الۋشىنىڭ مەم­لەكەت­تىك ورىندارعا تىكەلەي بارۋىمەن عانا بەرىلەدى. قاعاز ارقىلى بەرىلگەن قىز­مەت­تىڭ جاۋابىن اپتالاپ، ايلاپ كۇتۋىڭىزگە تۋرا كەلەدى. قازىرگىدەي تسيفرلانعان زاماندا بۇل كۇلكىلى جاعداي.

ءوڭىردىڭ كەشەندى جوسپارىنا سايكەس 2022 جىلعا دەيىن سۋارمالى ەگىستىكتەر اۋماعى 4،6 ەسە، ياعني 144 مىڭ گەكتارعا ۇلعايادى دەپ جوبالانعان. وبلىس اكىمدىگى بيۋدجەت ەسەبىنەن سورعى ستانسالارىن سالىپ، ءوز ەگىستىكتەرىنە سۋ قۇبىرلارىن تارتاتىن شارۋالاردىڭ شىعىندارىنىڭ 35 پايىزىن وتەۋگە دە مۇمكىندىك جاساماق.

اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ۇزاق جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان بىلىكتى مامان قايىروللا ماحاجانوۆتىڭ ايتۋىنشا، اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىگى پايدالانىلماي جاتقان جەر­لەردى يگەرۋ ءۇشىن ارنايى جول كارتاسىن ازىرلەدى. سۋارمالى القاپتاردى يگەرۋ ءۇشىن 40 مىڭ گەكتار جەرگە 10 مەگاۆاتت ەلەكتر ەنەرگيا­سى كەرەك ەكەن. قازىر وب­لىس­تا 86،6 مىڭ گەكتار سۋارمالى ەگىس­تىك الق­ابى بار، ونىڭ 58،2 مىڭ گەكتارى اۋىل ش­ا­رۋا­شىلىعى وندىرۋشىلەرىنە بەكىتىلگەن.

– جۋىردا ەلىمىزدە جەر قاتىناستارىنا قاتىستى تاعى 5 مەملەكەتتىك قىزمەت ونلاين رەجىمگە اۋىستىرىلدى. ەندى «مەم­لەكەتتىك جەر كاداسترىنان اقپارات بەرۋ»، «جەر ۋچاسكەسىنىڭ كاداسترلىق (باعالاۋ) قۇنىن انىقتاۋ»، «جوبالانىپ وتىرعان جەر ۋچاسكەسىن كەلىسۋ»، «جەر ۋچاسكەسىنە اكتى­لەر دايىنداۋ جانە بەرۋ»، «جەر ۋچاس­­كەسىنىڭ ساپالىق جاعدايى تۋرالى اق­­پارات بەرۋ» سياقتى مەملەكەتتىك قىز­مەت­تەر egov.kz ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى ار­­قىلى قولجەتىمدى بولادى. ياعني جەر قا­تى­ناستارى سالاسىندا ەڭ كوپ سۇرا­نىس­قا يە قىزمەتتەردىڭ كورسەتىلۋ مەرزىمىن قايتا قاراستىرىپ، بارىنشا ازايتتى. سونىم­ەن قاتار egov.kz پورتالى ارقىلى الۋ مۇم­كىندىگى بار، – دەيدى مامان ق.ماحاجانوۆ.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا «جەردى تەگىن جالعا الۋ قۇقىعىنا يە بولعانداردىڭ كوپشىلىگى ونى يگەرمەي، بوسقا ۇستاپ وتىرعانىنا توقتالعانى بەلگىلى. «ەلىمىزدە ء«شوپ قورىعان ءيتتىڭ» كەبىن كيگەن «لاتيفۋنديستەر» كوبەيىپ كەتتى. پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن قايتارىپ الاتىن كەز كەلدى. جەر – ءبىزدىڭ ورتاق بايلىعىمىز جانە ونى كىم يگەرسە، سوعان تيەسىلى بولۋى ءتيىس» دەگەن-ءدى پرەزيدەنت. سوراقىسى، جەردى ۇزاق جىلعا جالعا العاندار سول جەردى باسقالارعا جالعا بەرەدى. نەمەسە جەردى يگەرمەيدى، وزگەگە دە بەرمەيدى.

جۋىردا سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ يگە­رىل­­­مەي جاتقان جەرلەرگە قاتىستى ۇكى­مەت باسشىسى اسقار ءماميننىڭ اتىنا دە­پۋ­تاتتىق ساۋال جولداعانىن ايتا كەتەيىك.

«اۋىلدىق جەرلەردى وركەندەتۋدىڭ نەگىزى – جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋدىڭ ناقتى مەحانيزمىن قالىپتاس­تىرۋ. ول ءۇشىن عارىشتىق مونيتورينگ دەرەكتەرى نەگىزىندە، يگەرىلمەي نەمەسە ءتيىمسىز پايدالانىپ جاتقان جەرلەردى قاي­تىپ الۋ جونىندەگى جۇمىستاردى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزۋ كەرەك. سونداي-اق ولاردى ەڭ الدىمەن جەكە قوجالىق شارۋالارىنىڭ جەر ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن پايدالانۋ قاجەت»، دەدى اقىلبەك كۇرىشباەۆ.

 – ال ەندى بوس جاتقان جەردى قاي­تارىپ الۋدىڭ ءوزى دە وڭاي ەمەس. ويتكەنى 2022-جىلعا دەيىن جەردى تەكسەرۋگە زاڭدى تۇردە موراتوري جاريالانعانى تاعى بار. ەكىنشىدەن، يگەرىلمەي تۇرعانىن دالەلدەۋ قاجەت.

– تەكسەرىستەر جۇرگىزىلەدى، ءۇشىنشى جىلى عانا جەردى الىپ قويۋ تۋرالى سوتقا تالاپ ارىز بەرىلەدى. وسىعان بايلانىس­تى، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى پاي­دالانىلمايتىن جەرلەرگە سالىناتىن سالىقتى 10 ەسەدەن 20 ەسەگە دەيىن ۇلعايتۋ ماسەلەسى، باسقا دا زاڭنامالىق شارالار قاراستىرۋدا. تۇرعىندار جەر ۋچاسكەلەرىن ەلەكتروندى تۇردە مەملەكەت مەنشىگىنەن تىكەلەي بەرۋ جانە ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزۋ ارقىلى بەرۋ ءتارتىبىنىڭ رەتتەلۋىن كۇتۋدە. وسىلاي بولعان جاعدايدا اشىقتىق بولادى، جەر ۋچاسكەلەرىن الۋ جەڭىلدەيدى، – دەيدى قايىروللا ماحاجانوۆ.

ال جالپى، اۋىل شارۋاشىلىعى جەر­­لەرىنە قاتىستى مينيسترلىك زاڭ قابىل­­داعاندا ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىنە، وزىندىك ماسە­لەلەرىنە نازار اۋدارعاندارى دۇرىس. جەر­گىلىكتى اكىمدەر وڭىرلەرىندەگى يگەرىل­مەي جاتقان جەرلەردى، ولاردىڭ كىمدەردىكى ەكە­نىن دە جاقسى بىلەدى، وسى جەرلەردى مەم­لەكەت مەنشىگىنە قايتارىپ، يگەرگىسى كەلەتىن فەر­مەرلەر بەرگىلەرى كەلىپ-اق وتىر. بىراق ەلىمىزدە قابىلدانعان موراتوري بوگەت.

ەكىنشىدەن، جولساپارلارعا بارعاندا كورىپ، ەستىپ جۇرەمىز، بۇرىن اۋىلدارعا كوكتەمدە كەلىپ، ەگىن ەگىپ، كۇزدە جيناپ الىپ كەتىپ قالاتىندار دا بولدى. قازىر كاسىپكەرلەر اۋىلعا بەت بۇرا باستادى. مىسالى، اقتوعاي اۋدانىندا قاراوبا اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى جەردى يگەرىپ، جۇمىس ىستەپ جاتقان «مولوچنوە سەلو» جشس اۋىلعا كومەكتەسۋدە.

سول سياقتى، «اقتوعاي-اگرو» شارۋا­شىلىعى دا اۋىلداردىڭ جەرىن پايدالانىپ، سول ءۇشىن جەرگىلىكتى حالىقتان كومەگىن ايامايدى.

– اگرارلىق كومپانيالار تابىستى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ءار گەكتار جەردى پاي­دالانۋ قاجەت. ءبىز بيىل دا كارتوپتان مول ءونىم الدىق، قازىر تاۋارلى ءسۇت فەرما­سىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە، بۇكىل تۇرعىندار ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتاردا ەڭبەك ەتۋدە، اۋىلعا كومەك بەرۋگە دايىنبىز،  – دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ۆيكتور دۋبوۆيتسكي.

 قايىروللا ماحاجانوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىر ەلىمىزدە «جەردىڭ ءتيىمدى پايدالانىلۋى مەن قورعالۋىن مەملەكەتتىك تۇرعىدا باقىلاۋدى جەتىلدىرۋ ماق­ساتىندا» زاڭ جوباسى ازىرلەنۋدە. بۇل 2023 جىلدان باستاپ جەردى ەلەكتروندى تۇردە اشىق بولۋگە كوشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. «جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋدىڭ ەلەكت­روندى ءتارتىبى جەر قاتىناستارى سالاسىنداعى بيۋروكراتيالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق العىشارتتارىن جويىپ، جەر ۋچاسكەسىن الۋ راسىمدەرىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى

مىسالى، وڭىردەگى «ادالدىق الاڭى» قىز­مەتىنىڭ باس مامانى ميراس سانسىز­بايدىڭ ايتۋىنشا، جەلەزين اۋدانى جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ سىبايلاس جەم­قورلىق تاۋەكەلدەرىنە تالداۋ جۇر­گىزىلگەن. ءبىز جوعارىدا جازعان جەرى يگەرىلمەگەن اۋدانداردىڭ ءبىرى. اۋدان اكىم­دىگى مەن ءبولىم ماماندارىنىڭ جايى­لىمدىق جەرلەردى كاسىپكەرگە زاڭسىز بەرۋى ءۇرلىتۇپ اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى. اۋداننىڭ جەر كوميسسياسىنىڭ مۇشەسىن بەيرەسمي اۋىستىرۋ تاجىريبەسى دە زاڭنامانى بۇزۋعا اكەلىپ سوقتىرعان. اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمى مەن سەرىكتەستىك اراسىنداعى شارت ءۇرلىتۇپ تۇرعىندارىن جايىلىمنان ايىردى.

بۇدان كەيىن ەكىنشى ءبىر سەرىكتەستىك 10 جىل مەرزىمگە 180،3 گا جانە 197،2 گا بو­لاتىن ەكى جەر ۋچاسكەسىنە ۇزاق مەر­زىم­دى جەر پايدالانۋ قۇقىعىن العان. سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى قىز­مەت قىز­مەتكەرلەرى جەر ۋچاسكەلەرى اۋىل­دار­دىڭ اۋماعىنان ۇسىنىلعانىن انىقتاعان.

– اۋدان اكىمدىگىنە ءۇرلىتۇپ اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ قۇقىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە كىنالى تۇلعالاردى جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتۋ ۇسىنىلدى، – دەيدى ميراس سانسىزباي. – اۋدان اكىمىنىڭ وكىمى­مەن جەر كوميسسياسىنىڭ قىزمەتىنە ءتيىستى باقىلاۋ جاساماعانى ءۇشىن اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ب.اۋجانوۆ ەسكەرتۋ تۇرىندە تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى، ال جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ن.تۋپيتسيناعا سوگىس جاريالاندى.

بۇل ءبىر عانا مالىمەت ەمەس. جەرگە قاتىستى داۋلار، زاڭسىزدىقتار وڭىردەگى باسقا دا اۋدانداردا بارى راس. مىسالى، شارباقتى اۋدانى، گالكين اۋىلى تۇرعىندارى دا جايىلىمسىز قالدىق دەپ نارازىلىقتارىن ايتىپ حابارلاسۋدا.

دەگەنمەن اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە دە بولماس. وسى ماتەريال ازىرلەنىپ جاتقان كەزدە وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنان حابارلاما ءتۇستى. وندا ايتىلعانداي «وبلىستا جەر تەلىمدەرى www.gosreestr.kz پورتالىندا العاش رەت ەلەكتروندى ساۋداعا قويىلدى. ونلاين-ساۋدا پاۆلودار، جەلەزين، ۋسپەن اۋداندارى مەن ەكىباستۇز قالاسىنىڭ جەر قاتىناستارى بولىمدەرىندە جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە، جالپى اۋدانى 35 گەكتاردان اساتىن 6 جەر ۋچاسكەسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ولاردىڭ بارلىعى كاسىپكەرلىك قىزمەت جۇرگىزۋگە – نەگىزىنەن دۇكەندەر، قويمالار جانە باسقا دا كوممەرتسيالىق نىساندار سالۋعا ارنالعان. ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىق قاتىسۋشىلارعا جەر تەلىم­دەرىن الۋ ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىك بەرەدى. پورتال ارقىلى ونلاين-تولەم جاساپ، كەپىلدىك جارنانى قايتارۋعا بولادى، وپەراتسيالىق شىعىنداردىڭ مەيلىنشە از بولۋىن قامتاماسىز ەتىپ، ادامي فاكتوردى بولدىرماي، جەڭىمپازدى اۆتوماتتى تۇردە انىقتايدى. اۋكتسيوندار وتكىزۋدىڭ جاريالىلىعى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ولار تۋرالى انونس­تار ساۋدا-ساتتىق وتكىزىلگەنگە دەيىن 15 كۇن بۇرىن باق-تا، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ رەسمي سايتتارىندا، مەم­لەكەتتىك م ۇلىك پورتالىندا، سونداي-اق Facebook پەن Instagram-دا جاريالانادى. ول جەردە ەلەكتروندى اۋكتسيونعا قاتىسۋ جانە تىركەلۋ تۋرالى تولىق اق­پا­رات بار. جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋگە قاتىستى شارالاردى وتكىزۋ كەزىندە اشىق­تىقتى ارتتىرۋ  – وبلىستىق جەر قاتى­ناستارى باسقارماسى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.

اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن وبلىس­تاعى قالالىق جانە اۋداندىق اكىمدىك­تەرمەن بىرلەسىپ، بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ماقسات – شارۋا قوجالىق­تارىنىڭ يەلەرىن جەرلەردى ۇتىمدى پاي­دالانۋعا ىنتالاندىرۋ جانە ولاردىڭ تۇرىپ قالۋىنا جول بەرمەۋ.

 

پاۆلودار وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار