قوعام • 16 قاراشا، 2020

وتباسىنداعى قاتىگەزدىكتى قالاي ازايتۋعا بولادى؟

691 رەت كورسەتىلدى

ونەگەلى ۇرپاق – بەرەكەلى وتباسىندا تاربيەلەنەدى. وكىنىشكە قاراي، جىلدار جىلجىعان سايىن ەلىمىزدە شىرقى بۇزىلماعان وتباسىلاردىڭ سانى ازايىپ بارادى. ارينە، ۇرىسپاي، كەرىسپەي كەرەگە كەر دەپ وتىرعان ەشكىم جوق. ءارى-بەرىدەن سوڭ، وتباسىندا ىدىس-اياق سىلدىرلاماي تۇرمايدى. جەر بەتىندە قانشا ادام بولسا، سونشاما مىنەز-ق ۇلىق بار. الايدا اشۋدىڭ سوڭى الىمجەتتىككە ۇلاسسا قايتپەك كەرەك؟ جىل باسىنان بەرى تۇرمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن 19 مىڭنان استام ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپتى. اقپاراتتىق تەحنولوگيالار دامىعان سايىن ونداي ۇرىس-كەرىستى، جاعا جىرتىسقان جانجالدى، ەڭ سوراقىسى – ۇرىپ-سوعۋدى ينتەرنەت جەلىسىنەن كۇندە كورەتىن بولدىق. «بىلەتىنىم – ءبىر توعىز، بىلمەيتىنىم – توقسان توعىز» دەمەكشى، جەلىگە جەتپەي قالعان الىمجەتتىكتىڭ سانى قانشاما دەسەڭىزشى. بۇل سوراقىلىق قاشانعا دەيىن جالعاسا بەرمەك؟ ونىڭ الدىن الۋدىڭ جولدارى قانداي؟

وسى ماسەلەنى «Egemen Qazaqstan» گازەتى ساراپشىلاردىڭ تالقىسىنا سالىپ، كاسىبي مامانداردىڭ پىكىرىن تىڭداپ كوردى. ونلاين رەجىمدە ۇيىمداستىرىلعان ساۋالنامامىزعا ءما­جىلىس دەپۋتاتى ايگۇل نۇركينا، اكىمشىلىك پوليتسيا كومي­تەتىنىڭ توراعاسى، پوليتسيا پولكوۆنيگى مۇرات بايمۇقا­شەۆ، قازاق­ستانداعى «بۇۇ – ايەلدەر» قۇرىلىمىنىڭ باع­دار­لامالار مەنەدجەرى، ۇيلەستىرۋشىسى دينا امرەشەۆا، «#نە­مولچيKZ»، «#نەمولچيدەتيKZ» قوعامدىق قورلارىنىڭ جە­تەك­شىسى دينا سمايلوۆا، «قورعاۋ استانا» جەكە قورىنىڭ جەتەك­شىسى اننا رىل قاتىسىپ، ويلارىن ورتاعا سالدى.

 

 

 

كۇرمەۋى شەشىلمەگەن كۇردەلى ماسەلە

– ماجىلىستە «وتباسىلىق-تۇر­مىس­تىق زورلىق-زومبىلىققا قار­سى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىلانىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇل زاڭ جوباسىنا دەپۋتاتتار باستاماشى بول­دى. ءسىز جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك ەتەسىز. وسى زاڭ جوباسى تۋرالى ايتىپ بە­رىڭىز­شى. قانداي ەرەكشەلىكتەرى بار؟ قان­داي ماسەلەلەر ەسكەرىلدى؟

ايگۇل نۇركينا:

1

– تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروب­لە­مالارى قوعام ءۇشىن وزەكتى ماسە­لە­گە اينالدى. ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى بىل­تىر­عى جولداۋىندا ايەلدەرگە قارسى تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جا­زا­نى قاتاڭداتۋدى مىندەتتەدى. وسى ورايدا بالالار قۇقىعىن قورعاۋ جانە تۇر­­مىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل – باسىمدىعىمىز بولۋعا ءتيىس. بيىل­عى جىلى دا بالالار قۇقىعىن قور­عاۋ­عا باستى نازار اۋدارىلدى.

قازىرگى كەزدە ماجىلىستە «وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» جانە «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتى­لە­رى­نە وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى قارالىپ جاتىر.

قولدانىستاعى زاڭعا سايكەس، تۇر­مىس­تىق زورلىق-زومبىلىققا جول بەرمەۋگە جا­ۋاپتى ۋاكىلەتتى ورگان جوق. سول سەبەپتى بۇل باعىتتاعى جۇمىس شاشىراڭقى ءجۇرىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى، ازا­مات­­تاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قام­تا­ماسىز ەتۋ جانە وتباسىلىق-تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن ازىرلەۋ ماقساتىندا جوعارىدا ايتىپ وتكەن زاڭ جوبالارى ازىرلەندى.

جالپى، وسى قادام ارقىلى وتبا­سى­لىق-تۇرمىستىق قاتىناستارداعى زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ بارلىق كەزەڭدەرىن قامتۋعا مۇمكىندىك تۋا­د­ى. ونى انىقتاۋعا، پروفيلاكتيكا جۇر­گىزۋگە، جولىن كەسۋگە، قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋگە جانە وڭالتۋعا جاعداي جاسايدى.

بۇدان باسقا، زاڭ جوبالارىندا تۇر­مىس­تىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل سۋبەكتىلەرىنىڭ اياسى كەڭەيتىلدى. ونىڭ ءاربىر كەزەڭىندە ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ ماسەلەسى شەشىلدى. ءوتىنىش بەرۋ قاعيداتىنان انىقتاۋ قاعيداتىنا كوشۋ ءۇشىن زاڭنامالىق جاعدايلار جاسالدى.

زاڭ جوباسىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىن انىقتاۋ مەن جولىن كەسۋگە، كەشەندى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋگە قوعام وكىلدەرىن تارتۋعا مۇم­كىندىك بەرىلەدى. ىشكى ىستەر ورگان­دارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وسى سالا­داعى قۇزى­رە­تىنە قاتىستى نورمالار جە­تىل­دى­رىلىپ، زورلىق-زومبىلىق جاساعان­دار­دى ەسەپكە الۋ مەن باقىلاۋ ءتارتىبى ناقتىلاندى.

– قۇجاتتى ازىرلەۋ بارىسىندا ءارتۇرلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەن شىعار. ءبىز­دىڭ قازىرگى قوعامدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ وسۋىنە نە سەبەپ بولىپ وتىر؟

ايگۇل نۇركينا:

– مەنىڭ ويىمشا، بۇل سۇراققا ەشبىر ساراپشى ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى. ويتكەنى ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىق پروب­لەمالارى بارلىق ەلگە – دامۋشى نەمەسە دامىعان مەملەكەتتەرگە دە ءتان.

ارينە، زاڭ جوباسىن دايىنداۋ كەزىن­دە زەرتتەۋلەر، قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنا تالداۋ جۇرگىزىلدى. ستاتيستيكا، قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك ىستەردىڭ ماتەريالدارى زەردەلەندى. پروگرەسسيۆتى حالىقارالىق تاجىريبە ەسكەرىلدى.

وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى كوپ. ماسەلەن، «اگرەس­سور­دىڭ»، «ابيۋزەردىڭ» وتباسى مۇشە­لەرى­نە جۇمسايتىن ءوزىنىڭ ەموتسياسى مەن اگرەسسياسىن باسقارۋعا ق ۇلىقسىزدىعى نەمەسە قابىلەتسىزدىگى. سونداي-اق وتبا­سىن­د­اعى قاقتىعىستاردى بەيبىت شەشە الماۋى نەمەسە شەشكىسى كەلمەۋى. كەيىنگى 5 جىلدا وتباسىلىق-تۇرمىستىق قۇقىقبۇزۋ­شىلىق تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى.

كريمينولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە سۇ­ي­ەن­­سەك، زورلىق-زومبىلىق جاساعاننان ءلاززات الاتىن اگرەسسورلار بار. مۇندايدا وتباسى مۇشەلەرى «وڭاي ولجا». ويتكەنى اگرەسسور ولاردىڭ ەشقايدا كەتپەيتىنىن جانە وعان توزەتىنىن بىلەدى. مىسالى، كىشكەنتاي بالالار قايدا كەتە الادى؟! مۇنداي اگرەسسورلار وتباسى مۇشەلەرىنە قول كوتەرۋ ءۇشىن كەز كەلگەن سىلتاۋ ىزدەي­دى. دۇرىس جاۋاپ بەرمەدى، ۇيگە كەش ورالدى، كەشكى استى دۇرىس دايىنداعان جوق...

جۇمىس توبىمىزدا قازاقستاندىق جانە حالىقارالىق قۇقىق جونىندەگى تاجىريبەلى كريمينولوگ عالىمدار بار. ولاردىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرى دە زاڭ جوبا­سىن ازىرلەۋ كەزىندە ەسكەرىلدى. اتاپ ايتقاندا، زورلىق-زومبىلىقتى مى­نان­داي ادىستەرمەن شەشۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى، ۇيدەگى جانجالداردى بەيبىت جولمەن شەشۋ، سانالى اتا-انا بولۋ، اشۋلانشاقتىق پەن ەموتسيانى باسقارۋعا پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ ارقىلى حالىقتى قۇقىقتىق تاربيەلەۋ ارقىلى. ەكىنشى ءادىس – جازانىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى شارالارىن ەنگىزىپ، اگرەسسورعا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساعاندا جاۋاپقا تارتىلاتىنىن ءتۇسىردىرۋ.

دينا سمايلوۆا:

1

– زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ كەزىندە جۇمىس توبىنا پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى ۇسىنىسىمدى ايتتىم. ۇسىنىس قابىلداندى. ەندىگى كەزەكتە بۇل زاڭ اياسىندا مىندەتتى بولىپ، ءزابىر كورسەتۋشى پسيحولوگ، پسيحياترلاردان ەم الادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. نەگىزىنەن اگرەسسورلار كوبىنە بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە اشۋشاڭ بولادى. كوكتەم، كۇز مەزگىلدەرىندە اگرەسسيا كۇشەيە تۇسەدى. بۇل تۇرعىدا ارنايى زەرتتەۋ كەرەك، ويتكەنى بۇل – پسيحولوگيالىق اۋىتقۋ. نەگىزى اگرەسسيانىڭ ءتۇپ تامى­رىن زەرتتەگەن ابزال. جوعارىدا ايتقان پسيحولوگيالىق اۋىتقۋ بولسا، ارنا­يى ماماندارعا جۇگىنىپ، ەمدەۋگە بولادى. ال ەسىرتكى، الكوگول سالدارىنان تۋىن­داعان اگرەسسيامەن كۇرەس تاۋەلدى­لىك­تەن ايىقتىرۋدان باستالۋى كەرەك. ءبارىن بىردەي الگوريتممەن ەمدەۋگە بول­مايدى. اگرەسسيانىڭ دا سەبەبى بولادى عوي. اگرەسسيا تانىتاتىن ادام – پسي­حولوگ­تىڭ كومەگىنە ءزارۋ ادام. بىزگە ەر ادامدار دا حابارلاسادى. ولار بالا-شاعاعا شەكتەن تىس ۇرىسىپ، ءار ارەكەتىنە اشۋمەن قارايتىنىن ايتادى. ال مۇنداي جاعدايدا ولاردى قۇتقارۋعا بولادى. ويتكەنى ولاردىڭ ساناسى ءوز ارەكەتىنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ءتۇسىنىپ تۇر. ءبىزدىڭ قو­عام­دا الگىندەي كومەك سۇراۋشىلارمەن جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتى قالىپتاسپاعان. ولار­دى ەمدەيتىن ارنايى ورتالىقتار دا جوق. سوندىقتان اگرەسسيا سالدارى ۇلكەن قىلمىسقا الىپ كەلىپ جاتادى.

ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن بەلسەن­دى­لەر ماسەلەنى اشىق ايتىپ، قوعامدا جان-جاقتى تالقىلانعانىمەن، قىلمىس سانى ازايماي تۇر. شىنى كەرەك، ەلىمىزدە قىلمىسكەرلەر ءتيىستى جازاسىن المايدى. ستاتيستيكادا سوڭعى 5 جىلدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ، دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىر زاقىم كەلتىرۋ 2 ەسە ءوستى. ال ورتاشا زاقىم كەلتىرۋ 6 ەسە ارتقان. ياعني، بىزدە ايەلىنىڭ قولىن، اياعىن سىندىرۋ قالىپتى دەگەن ءسوز. ال پاندەميا كەزەڭى جاعدايدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. قازىر بالالارعا قىسىم كورسەتۋ شارىقتاپ تۇر. ءوزىڭىز ويلاڭىزشى، كارانتين كەزىندە الكوگولدى ىشىم­دىك ساۋداسى 43 پايىزعا وسكەن. توتەنشە جاعدايلار كەزىندە قوعامدىق ورىنداردىڭ جۇمىس ىستەمەگەنىن ەسكەرسەك، ىشىمدىك ۇيدە ءىشىلدى. ودان كەيىن وتباسى مۇشەلەرىنىڭ مازاسىن الۋ، ءتيىسۋ، ۇرىپ-سوعۋدىڭ بولعانى ايتپاسا دا تۇسى­نىك­تى.

 

الىم­جەت­تىكتى الەۋمەتتىك جەلى اش­كە­رە­­لەي باستادى

– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدار­دان بەرى قازاقستاندا قانشا تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىق وقيعاسى تىر­كەلدى؟ وسى ماسەلەگە قاتىستى قان­داي ستاتيستيكالىق مالىمەت بار؟ اكىم­شىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى، پوليتسيا پولكوۆنيگى مۇرات باي­مۇقاشەۆقا ءسوز بەرسەك.

مۇرات بايمۇقاشەۆ:

1

– قازاقستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇيەسىندە وسى سالا­داعى قىزمەتتەردىڭ جۇمىسىن ۇيلەس­تى­رەتىن، ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ جونىندەگى بولىنىستەردى (1999 جىلى 120 شتاتتىق بىرلىك) اشقان جال­عىز ەل سانالادى. بۇگىندە اتالعان بولى­نىس­تەر جابىرلەنۋشىلەردى قورعاۋ بو­يىنشا ناقتى شارالار قابىلداپ كەلەدى. سوندىقتان وتباسىلىق، تۇرمىستىق قارىم-قاتىناستار سالاسىنداعى قۇقىقبۇزۋشىلىقتار ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ مۇقيات نازارىندا.

بۇرىن مۇنداي قۇقىقبۇزۋشىلىقتار كوبىنە جاسىرىن سيپاتقا يە ەدى. ولاي دەي­تىنىمىز، جابىرلەنۋشىلەر ءوزىنىڭ ۇيىن­د­ەگى ۇرىس-كەرىستى سىرتقا شىعارۋ­دان ۇيالىپ، وتباسىلىق تيراننىڭ الىم­جەت­تىگىنەن قورعانۋ ءۇشىن پوليتسيادان كومەك سۇراۋعا تارتىناتىن. ەندى اقپا­راتتىق كوممۋنيكاتسيالاردىڭ كۇرت دام­ۋىنا بايلانىستى قازىر مۇنداي قۇ­قىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ قۇرباندارىنا وتباسىلىق تيراننىڭ ءىس-ارەكەتىن اشكەرە قىلۋ بۇرىنعىعا قاراعاندا قول جەتىمدى.

ستاتيستيكاعا سايكەس، كەيىنگى ءۇش جىلدا ەلىمىزدە تۇرمىستىق قىلمىستىڭ 136 پايىزعا وسكەنى بايقالادى (2017 جىلى – 445، 2018 جىلى – 919، 2019 جىلى – 1052 قىلمىس). 2017 جىلدىڭ سوڭىندا ينتەرنەتتە، الەۋمەتتىك جەلىلەردە تۇر­مىس­تىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى اق­پا­­راتتىڭ ارتۋىن كورىپ، ستاتيستيكاعا ونىڭ قانشالىقتى وبەكتيۆتى ەكەنىنە ءمان بەرە باستادىق. وسىلايشا، وتباسى، تۇرمىستىق قارىم-قاتىناستار سالا­سىن­داعى قىلمىستاردى جەكە تىركەۋ قا­جەت دەگەن شەشىمگە كەلدىك. بۇرىن «تۇر­مىس­تا جاسالدى» دەگەن رەكۆيزيت دۇرىس بەلگىلەنبەي كەلدى. 2018 جىلى باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ، تىركەۋ تا­سىل­دە­رى وزگەرتىلىپ، ۆەدومستۆولىق باقى­لاۋ كۇ­شەيتىلدى.

ماسەلەن، 2018 جىلدىڭ قورىتىن­دى­سىندا ەسكى ءتارتىپ بويىنشا 739 تۇر­مىس­تىق قىلمىس تىركەلسە، تۇزەتىلگەن ەسەپ بويىنشا ولار 180 فاكتىگە ارتىپ، 919 جاعدايدى قۇرادى. وتكەن جىلى ەلىمىزدە مۇنداي 1052 قۇقىق تىركەلدى. ال وسى جىلعى 9 ايدا انىقتالعان قۇ­قىق بۇزۋشىلىقتار نەبارى 0،4%-عا وس­كەنى بايقالادى. تىركەلگەن بارلىق قىل­مىس­تىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ جالپى سا­نىنان ۇلەس سالماعى نەبارى 1%-دى قۇرادى.

مۇنداي قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ جار­تى­سىنان كوبى الكوگولدى ىشىمدىككە ماس كۇيدە جاسالعان. سونىمەن قاتار 82% قىل­مىستى جۇمىس ىستەمەيتىندەر جاسا­عا­نى بەلگىلى بولىپ وتىر.

ماس كۇيدەگى تۇرمىستىق قىلمىس­تار­دىڭ جولىن كەسۋ ماقساتىندا ماسكۇ­­نەم­دىككە ءۇيىر ادامدار دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى ۋاقىتشا بەيىمدەۋ جانە دەتوكسيكاتسيالاۋ ورتالىقتارىنا ورنالاس­­­­تى­رىلدى. بيىل اتالعان ورتالىقتارعا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى 139 مىڭنان استام ادامدى جەتكىزدى.

– پاندەميا كەزىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق وقيعالارىنىڭ كور­­­سەت­كىشى وزگەردى مە؟ ونداي وقي­عا­­لار ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرلەرىندە ءجيى كەز­­دەستى؟ وڭىرلەر بويىنشا ستاتيستيكا قانداي؟ پاندەميا كەزىندە ونداي اگرەس­­­سورلاردى قاشىقتان باقىلاۋ جۇ­­مىسى جۇرگىزىلدى مە؟

مۇرات بايمۇقاشەۆ:

– پاندەميا جاعدايىندا ىشكى ىستەر مينيس­ترلىگى ەسەپتە تۇرعان ادامداردى قاشىقتان باقىلاۋدىڭ جاڭا ءتاسى­لىن – الەۋمەتتىك مەسسەندجەرلەردى پايدالانا وتىرىپ بەينەقوڭىراۋ شالۋ ار­قىلى باقىلاۋدى ەنگىزدى. سونى­مەن قاتار كارانتين كەزەڭىندە بارلىق وڭىر­لەردەگى اكىمدىكتەر زورلىق-زوم­بى­لىق قۇرباندارىن ۋاقىتشا بەيىمدەۋ ءۇشىن قوناق-جاي قورىنان رەزەرۆ قۇرۋ جۇ­مىس­تارىن ۇيىمداستىردى (200-دەن استام ورىن). بۇدان بولەك، ىشكى ىستەر مينيسترلىگى زارداپ شەگۋشىلەر تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىسى تۋرالى بەلگى بەرە الاتىن جاسىرىن ءسوزدى (سونىڭ ىشىندە تەلەفون بويىنشا) قول­دا­نا وتىرىپ، پوليتسياعا دەر كەزىن­دە جۇ­گىنۋگە مۇمكىندىگى جوق زورلىق-زوم­بىلىق قۇر­باندارىن انىقتاۋ بويىنشا ارنايى الگوريتم ازىرلەدى.

دينا سمايلوۆا:

– قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن قاتار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا، داعدارىس ورتالىقتارىنا جۇگىنەتىن ازاماتتار دا بار. مىسالى، كارانتين كەزىندە 40 مىڭعا جۋىق ارىز ءتۇستى. ونىڭ 8 مىڭى سوتقا دەيىن جەتىپ، 4 مىڭى سوتتا تاتۋلاستى. بۇل جەردە جاپا شەككەندەردى قورعاۋ جۇ­يە­سىن ويلاستىرۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە جازانى قاتاڭداتۋ قاجەت. ال جاپا شەككەن تاراپتى الەۋمەتتىك قولداۋ اۋاداي قاجەت. ويتكەنى ول ازامات جۇمىستان قالۋ­عا، ۇيىنەن كەتىپ، باسقا جەرلەردە تاسا­لانۋعا ءماجبۇر بولادى.

– زاڭ جوباسىندا تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىق دەڭگەيى قاراس­تىرىل­عان با؟ مىسالى، وتباسىن­داعى بار­لىق جانجالدار وسى ساناتقا جاتا ما نەمەسە ولاردى قانداي دا ءبىر دارە­جە­گە ءبولۋ كەرەك پە؟

ايگۇل نۇركينا:

– تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جاۋاپ­تىلىق قولدانىستاعى زاڭنامامەن رەتتەلگەن. اتاپ ايتقاندا، اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 73-بابىندا وتباسىندا كۇش قولدانباي، بىلاپىت سويلەۋ مەن پسيحولوگيالىق زورلىق-زومبىلىق جاساعانعا، 73-1-باپ – دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرگەنگە، 73-2-باپ ۇرىپ-سوققانعا ارنالعان. سونداي-اق قىلمىستىق كودەكستىڭ 110-بابىندا قيناۋ، ياعني وتباسىندا ۇدايى ۇرىپ-سوعۋ ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلادى.

وسى سالادا تەر توگىپ جۇرگەن قوعام­دىق ۇيىمدار ۇرىپ-سوعۋ جانە دەنساۋ­لىق­قا جەڭىل زيان كەلتىرۋ ءۇشىن ەسكەرتۋ جانە قاماۋعا الۋ تۇرىندە قولدانىلاتىن جازا ءتيىمدى ەمەس دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان جۇ­مىس توبىندا قۇقىقبۇزۋشىلاردى قو­عامدىق جۇمىستارعا تارتۋ تۇرىندەگى جازا­نىڭ جاڭا ءتۇرىن ەنگىزۋ تۋرالى ۇسى­نى­ستى قاراستىرىپ جاتىرمىز. وسى ۇسى­نىس­تار بويىنشا تالقىلاۋ ءالى ءجۇرىپ جا­تىر. تۇپكىلىكتى شەشىم ازىرلەنگەن جوق.

– وتباسىنداعى تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىز­مەت­كەر­لە­رى قانداي جۇمىستار اتقا­رىپ جا­تىر؟

مۇرات بايمۇقاشەۆ:

– قازىرگى ۋاقىتتا پوليتسيانىڭ قۇزى­رىن­دا جەكە-پروفيلاكتيكالىق جۇ­مىس جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن «وتباسىلىق جانجالقويلارعا» ناقتى اسەر ەتۋ تەتىك­تەرى بار. وتباسى، تۇرمىستىق قا­رىم-قاتىناستار سالاسىنداعى قۇقىقبۇزۋ­شىلىقتاردىڭ پروفيلاكتيكاسى ماق­ساتىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مۇد­دە­لى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە جۇرت­شى­لىقپەن بىرلەسە وتىرىپ بەلگىلى ءبىر شارالار قابىلدايدى.

جىل باسىنان بەرى تۇرمىستىق قۇقىق­بۇ­زۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن 19 مىڭ­­نان استام قۇقىق بۇزۋشى اكىمشىلىك جاۋاپ­­كەر­شىلىككە تارتىلدى. بىلتىر بۇل كور­سەتكىش 19 680-ءدى قۇراعان بولاتىن. سونى­مەن قاتار 61،7 مىڭنان استام قورعاۋ نۇسقاماسى شىعارىلدى. بۇدان بولەك، 7،8 مىڭنان استام قۇقىق بۇزۋشىنىڭ مىنەز-قۇلقىنا ەرەكشە تالاپتار، سونىڭ ىشىندە الكوگولدىك ىشىمدىكتەر مەن ەسىرتكى زاتتارىن تۇتىنۋعا 5،4 مىڭنان استام تىيىم سالۋ بەلگىلەندى.

تۇرمىستىق سالاداعى قىلمىستارعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەسى بالالاردى تۇر­مىس­تىق زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ، قولايسىز وتباسىلارعا پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋدى بەلگىلەۋ، جاسوسپىرىمدەر قىل­مىسىنىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرىمەن تى­عىز بايلانىستى. بۇگىندە پوليتسيانىڭ پرو­فيلاكتيكالىق ەسەبىندە 8 مىڭعا جۋىق قولايسىز وتباسى تۇر. وندا 13 مىڭ­نان استام بالا بار. جىل باسىنان بەرى بالالاردى تاربيەلەۋ بويىنشا مىن­دەتتەرىن ورىنداماعانى ءۇشىن 3 مىڭنان استام اتا-انا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. سونىمەن قاتار 700-گە جۋىق اكە-شەشە اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرىلدى.

بالالارعا قاتىستى زورلىق-زوم­بى­لىق جا­ساۋدىڭ سەبەپتەرى كوبىنەسە الەۋمەتتىك-تۇر­مىستىق جانە مەديتسينالىق سيپات­تا­عى وتباسىلىق ماسەلەلەردىڭ سالدارى سانالادى. وسىعان بايلانىستى ىشكى ىس­تەر مينيسترلىگىنىڭ باستاماسى­مەن قۇ­قىقبۇزۋشىلىقتىڭ جەكە پروفي­لاك­تيكاسىنىڭ جاڭا شاراسى – «مە­دي­تسي­نالىق-الەۋمەتتىك ەسەپ» ەنگىزىلدى. بۇل قادام وتباسىنىڭ تۇرمىستىق ماسەلە­لە­رىن شەشۋدە ۋاقتىلى كەشەندى كومەك كورسەتۋگە، سونداي-اق مەديتسينالىق-پسيحو­لوگيالىق قىزمەتتەر الۋعا، وتبا­سى­نىڭ قولايسىزدىعى تاۋەكەلى فاكتورىن تومەندەتۋگە، ولاردى وڭالتۋعا با­عىت­تالعان.

وكىنىشكە قاراي، وتباسى، تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىندا قۇقىقبۇزۋشىلىق جا­ساۋعا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى فاكتور – قو­لايسىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلاردىڭ اسەرى. اتاپ ايتقاندا، مۇنداي ماسەلە الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق تۇراقسىزدىق، جۇمىسسىزدىق، جالپى پسي­حو­لوگيالىق تۇراقسىزدىق، وتباسىنىڭ ماتەريالدىق دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى، ماس­كۇنەمدىك، ادامي قۇندىلىقتاردىڭ قۇل­دى­راۋى جانە وتباسى ينستيتۋتىنىڭ جوعالۋى سالدارىنان ورىن الادى. بۇ­دان بولەك، ينتەرنەت پەن بۇقارالىق كوم­مۋ­نيكاتسيالارداعى الكوگولدىك ىشىم­دىكتىڭ، قاتىگەزدىكتىڭ، زورلىق-زومبى­لىق­تىڭ، پورنوگرافيانىڭ ناسيحاتتالۋى اسەر ەتەدى. ايەلدىڭ قادىر-قاسيەتىن، ونىڭ قو­عامداعى ءرولىن تومەندەتەتىن رە­سۋرس­­تاردىڭ قولجەتىمدىلىگىمەن دە جاع­داي كۇردەلەنە تۇسەدى. سونىمەن قاتار ادام­نىڭ مىنەز-قۇلقىن پسيحولوگيالىق تۇزەتۋ بويىنشا زارداپ شەگۋشىلەرمەن دە، جانجالقويلارمەن دە جۇيەلى جۇمىستار جۇر­گىزىلمەيدى.

مۇنداي ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنا­­لاستىرۋ، تۇرمىستىق جانە مەدي­تسي­نا­لىق ماسەلەلەردى شەشۋ – ولار ءتيىس­تى ۇيىمدارعا ءوز بەتىنشە جۇگىنگەن جاع­دايدا عانا جۇرگىزىلەدى. بۇل رەتتە پولي­تسەي­لەردىڭ زارداپ شەگۋشىلەرمەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا تىيىم سالۋ شارالارىن قولدانۋى، اسىرەسە قاماققا الۋ – ەرلى-زا­يىپتىلار اراسىنداعى شيەلەنىستى ودان ءارى ۋشىقتىرادى. ادەتتە، باسقا دا الەۋمەتتىك ماسەلەلەر كەشەنىنىڭ (اجىراسۋلار، اليمەنتتەر، جالعىز باستى انالار، الەۋمەتتىك جەتىم بالالار) جاسالۋى دا وتباسىلاردىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلىپ سوعادى. رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا، قازاقستاندا ءاربىر ءۇشىنشى وتباسى اجىراسادى. ەڭ دۇرىسى، مۇنداي ماسەلەلەر پوليتسيانىڭ عانا ەمەس، الەۋمەتتىك ورگان­دار مەن جۇرتشىلىقتىڭ دا نازارىندا بولۋى ءتيىس. وسىلايشا، تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ ودان ارعى ناقتى قادامدارى – وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا الىپ كەلەتىن فاكتورلار رەتىندە الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق، تاربيەلىك جانە مەديتسينالىق سيپاتتاعى ماسە­­لەلەردى شەشكەن ۋاقىتتا عانا بايقا­لا­تىن بولادى.

 

وتباسى قۇندىلىعىن قورعاۋ قاجەت

– ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىر­لە­سىپ ءزابىر كورگەن وتباسى مۇشە­لەرىن وڭال­تۋ ماقساتىندا قانداي جۇمىس اتقا­رىلىپ جاتىر؟

مۇرات بايمۇقاشەۆ:

– ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بۇل سالادا ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ، اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇرباندارىنا كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى 39 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىممەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساسادى.

جىل باسىنان بەرى پوليتسيا قىزمەت­كەر­­لەرى داعدارىس ورتالىقتارىنا 8،6 مىڭعا جۋىق ادامدى جولدادى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ، جىل سايىن «وتباسىنداعى زورلىق-زومبى­لىققا جول جوق!» جانە «زورلىق-زومبى­لىق­سىز 16 كۇن» رەسپۋبليكالىق اكتسيالارىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.

داعدارىس ورتالىقتارىندا زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەن ايەلدەرگە باسپانا بەرۋدەن باسقا، ازاماتتارعا زاڭدىق، مەديتسينالىق، الەۋمەتتىك جانە پسيحو­لوگيالىق كومەك كورسەتىلەدى. ترە­نينگ پەن كەڭەستەر وتكىزىلەدى. وسى جىل­دىڭ باسىنان بەرى ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ جونىندەگى ينسپەكتورلار سەنىم تەلەفوندارى بويىنشا 6،2 مىڭنان استام ايەلگە كەڭەس بەردى. سونىمەن قاتار 8،6 مىڭنان استام زارداپ شەككەن ايەل داعدارىس ورتالىقتارىنا جىبەرىلدى. وتكەن 9 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ ماماندارى زارداپ شەككەن 12،6 مىڭنان استام ادامعا كەڭەس بەردى. سونىڭ ىشىندە، 1،6 مىڭنان استامى پانا ۇيلەرىنە ورنالاستىرىلدى. داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ سەنىم تەلەفوندارىنا 13،7 مىڭنان استام قوڭىراۋ شالىندى.

دينا سمايلوۆا:

– شەتەلدە وتباسىندا ءزابىر كورگەن ايەلدەرگە كەشەندى كومەك كورسەتىلەدى. مىسالى، جاقىندا 8 جىلدان بەرى اقش-تا تۇرىپ جاتقان وتانداسىمىز ءوز جاعدايىن ايتىپ بەردى. وتباسىندا جانجال بولىپ، پوليتسياعا حابارلاسقانىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى دەرەۋ ۇيىنە كەلىپ، تەرگەۋدى ۇيىندە جۇرگىزگەن. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وقيعا ورنىندا تەرگەۋ جۇرگىزىلمەيدى، مىندەتتى تۇردە بولىمشەگە بارۋىڭ كەرەك. اۋىل تۇرعىندارى دا ورتا­لىققا بارۋعا ءماجبۇر. پوليتسيا بىرگە جۇمىس ىستەيتىن بىرنەشە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم مەن قوعامدىق قورعا حابار بەرەدى. بۇل جەردە ءبىر ەسكەرەتىن جايت، پوليتسيا ءجابىر كورۋشىدەن اقپاراتتى تاراتۋعا الدىن الا رۇقسات سۇرايدى. ۇەۇ ءوز كومەكتەرىن ۇسىنىپ، حات جازعان. ءبىرى ءۇيىن جيناپ بەرۋدى ۇسىنسا، ويتكەنى ۇرىس كەزىندە ءۇيىنىڭ استان-كەستەڭى شىققان. ەكىنشى ۇيىم پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتەتىنىن جازعان. قورعاۋشى ۇسىنىپ، زاڭ تۇرعىسىنان دا كەڭەس بەرەتىن ماماندار تابىلعان.

ءبىزدىڭ ەلدە بولىنەتىن قاراجات اقش-تاعىدان كەم ەمەس. حالىقارالىق ۇيىم­دار دا بۇل سالادا دونور قىزمەتىن اتقا­را­­دى، ياعني ولار دا ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قار­جى بولەدى. جىل سايىن كۇرمەۋى شە­شىل­مەي تۇرعان بۇل پروبلەمانى رەتتەۋگە باعىتتالعان 13 جول كارتاسى دايىندالا­دى. ءارتۇرلى مينيسترلىكتەر جاۋاپتى بولعان سوڭ، ءبىر جۇيە جاسالماعان. سون­دىقتان بولىنگەن قاراجات ءتۇرلى شەبەر­لىك سىنىپتارى مەن فلەشموبتارعا جۇم­­سالىپ كەتەدى. ال كومەككە ءزارۋ ازا­مات­تارعا جەتپەيدى. جاپا شەگۋشى ساقتان­دىرۋ جۇيەسىنە تىركەلگەن بولسا، تەگىن مەديتسينالىق كومەك الادى، سىنا­ما­لاردى تەگىن تاپسىرادى. الايدا ۇكى­مەت بولگەن قاراجات مەجەلەنگەن توپقا جەت­پەيدى.

شەتەلدە ءار ايماقتا بىرنەشە ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمنان تىركەلگەن. مەملە­كەتتىك ورگاندارمەن قاتار جۇمىس ىستەيدى. ۇكىمەت بولىنگەن قاراجاتقا ولاردىڭ دا تالاسى بار. سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك ماسەلەگە اتسالىسقانى ءۇشىن سالىق تولەۋ­دە جەڭىلدىك الادى. سول سەبەپتى ولار وزدەرى تىركەلگەن ايماقتاعى الەۋمەتتىك-تۇر­مىستىق ماسەلەلەردى باقىلاۋىندا ۇس­تاپ، جاپا شەككەندەرگە قول ۇشىن سوزىپ، قولداۋ كورسەتەدى.

بىزدە ءتۇرلى داعدارىس ورتالىقتارى اشىلعانىمەن، ماسەلەنىڭ ءتۇپ تامىرىنا ءمان بەرىلمەيدى. ياعني ءزابىر كورسەتۋشىمەن جۇمىس جۇرگىزىلمەيدى. ۇرىپ-سوققان، پسيحولوگيالىق، ەكونوميكالىق قىسىم كورسەتكەندەرمەن جۇمىس ىستەپ جاتقان ورتالىقتار جوق. بالالاردان شەكتەن تىس اگرەسسيا كورسەك، ولاردى الىپ باراتىن ورتالىقتار جوق. مەكتەپتە جولداستارىنا دورەكى سويلەپ، اگرەسسيا تانىتاتىن وقۋشىلار بار. سوندىقتان سالدارىمەن كۇرەسىپ قانا قويماي، سەبەبىمەن دە جۇمىس ىستەۋ كەرەك.

اننا رىل:

1

– راسىمەن، بىزدە مەملەكەتتىڭ قار­جى­­سى بوسقا كەتەدى. كەزىندە ارنايى الەۋ­مەتتىك قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا ستان­دارت جاسالدى. ونىڭ اياسىندا ساناق جۇر­گىزىلىپ، سوعان ساي قارجىلاندىرۋ جوس­پارى بەكىتىلدى. داعدارىس ورتالىق­تا­رىنا ادام سانىنا بايلانىستى كۇنىنە 5 000 تەڭگەدەن تولەنىپ وتىرادى. بىلاي قاراساڭىز، جەتكىلىكتى سوما. ورتالىقتا 10 ادام بولسا، ايىنا شامامەن 1،5 ملن تەڭگە بولىنەدى. ال شىن مانىندە، بۇل ورتالىق جۇمىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن از. بۇل ورتالىقتاعى ادامنىڭ سانى 10-عا جەتكەن جاعداي. ال وعان جەتپەسە، وندا ورتالىق جۇمىسىن جۇرگىزۋ قيىن ءارى ءتيىمسىز بولادى.

ورتالىقتاردىڭ عيماراتى جالعا الىناتىنىن ەسەپتەمەگەندە، كەم دەگەندە 6-7 قىز­مەتكەردى جۇمىسقا الاتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. ودان بولەك پسيحولوگيالىق، زاڭ بويىنشا كەڭەس الۋعا كەلەتىندەر بار. ماماندار ولارعا دا ۋاقىت بولەدى. قۇجات رەسىمدەۋ مەن مەديتسينالىق ورتالىقتارعا ەرىپ باراتىن جاعدايلار بولادى. كوممۋ­نال­دىق قىزمەت، ازىق-ت ۇلىك، كيىم-كەشەك، العاشقى مەديتسينالىق كومەك سياقتى نەگىزگى قاجەتتىلىكتى ايتپاعاننىڭ وزىندە شىعىن كوپ. جوعارىدا ايتىلعان سوما 4 جىل بۇرىن جەتكىلىكتى بولسا، قازىر جەت­كىزۋ قيىن. سول سەبەپتى جارتى جولدان جا­بى­لىپ قالاتىن ءبىردى بىرگە جالعاپ جۇر­­گەن ورتالىقتار كوپ.

بىزگە كەلەتىن ادامدار اۋىر جاعدايدا بولادى، سوندىقتان ولاردى قايتارىپ جى­بەرە المايمىز. ۇكىمەت 4 جىل بۇرىن داع­دارىس ورتالىقتارىنا قاتىستى ارنايى نورما ەنگىزدى. مەملەكەت تاراپىنان كو­مەك بار، تەك ول جۇيەلى ەمەس. كارانتين كەزىن­دە داعدارىس ورتالىقتارى جابىلدى. ءبىز ءساۋىر ايىندا 60-قا جۋىق ادامدى ءوز قاراجاتىمىزعا قابىلدادىق. توتەنشە جاعداي كەزىندە ارنايى ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى جوسپاردىڭ بولعانى ابزال. كارانتين كەزىندە دەسترۋكتيۆتى وتباسىلارداعى جاعداي تىپتەن ۋشىعىپ كەتتى. تۇراقتى تابىسى جوقتار قينالدى، جانجالعا سەبەپ پايدا بولدى. ءبىزدىڭ جەكە عيماراتىمىز بولعاننان كەيىن، مەملەكەتتەن قاراجات بولىنبەسە دە، ادام قا­بىلداۋعا مۇمكىندىگىمىز بولدى. كون­سۋل­تاتسيا تۇراقتى ءجۇردى. وتباسىن ساق­تاپ قالۋدان باستاپ، اجىراسۋعا دەيىنگى ما­سە­لە­لەردە زاڭگەرلەر، پسيحولوگتەر كو­مەك بەردى.

جاپا شەككەندەرگە كومەكتى كۇشەيتۋ ءۇشىن داعدارىس ورتالىقتارىمەن قاتار الەۋ­مەتتىك قىزمەت ورتالىقتارى دا قا­جەت. بىزدە ءبىر داعدارىس ورتالىعىنا 10 ملن اقشا بولىنسە، دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىم­داستىرۋعا دا سونداي قاراجات جۇمسايدى. ال ونىڭ ورنىنا قانشا ادامعا كومەك كور­سەتىلەر ەدى. ءتۇرلى اكتسيالار مەن فلەش­موبتار دا ۇيىمداستىرىلادى.

 

جازا قاتاڭداسا جاعداي تۇزەلە مە؟

– قازىر قوعامدا تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىققا قارسى زاڭ جوباسى جان-جاقتى تالقىلانىپ جاتىر. كەي­بىر ساراپشىلار زاڭ جوباسىن سىنعا الدى. سىزدەر نە دەيسىزدەر؟

ايگۇل نۇركينا:

– ءيا، قازىر قوعامدا زاڭ جوبالارى بەلسەندى تالقىلانۋدا. ءبىزدىڭ كوپتەگەن ازا­ماتىمىزدىڭ «ۇيدەگى زورلىق-زوم­بى­لىق­قا» توزبەيتىنى جانە زاڭ جوبالارىنا قولداۋ بىلدىرەتىنى قۋانتادى.

وكىنىشكە قاراي، تالقىلانىپ جات­قان زاڭ جوبالارىنىڭ جەكەلەگەن نور­ما­لارىن قاتە تۇسىندىرەتىندەر دە بار. مىسالى، «جىنىستىق ەركىندىك»، «ەكونو­ميكالىق زورلىق-زومبىلىق»، «پسيحو­لوگيالىق زورلىق-زومبىلىق» ۇعىم­دارىنا قاتىستى تەرىس پىكىرلەر قالىپتاسقان.

بۇل ۇعىمدار زاڭناما ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. قولدانىستاعى «تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرا­لى» 2009 جىلعى قابىلدانعان زاڭداعى 4-باپتا «جىنىستىق ەركىندىك» دەگەن سوزبەن بىرگە، تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ بارلىق ءتۇرى كورسەتىلگەن.

ەندى، وسى ۇعىمداردىڭ بولۋى «ولار­دىڭ جىنىستىق ەركىندىگىنە قىسىم جاساۋ» سەبەبىنەن قانشا قازاقستاندىق وتباسىنان بالالاردى تارتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەردى؟ سونداي-اق «جىنىستىق ەركىندىك» – وتاندىق زاڭ ادەبيەتىندە جانە قىلمىستىق قۇقىق تەورياسىندا قولدا­نىلاتىن قالىپتاسقان زاڭدى تەرمين. تيىسىنشە، جىنىستىق ەركىندىكتى قوعامعا ءتان ەمەس ازعىندىق تەرمين دەپ بەكىتۋ –تۇرمىستىق فيلوسوفيالىق پايىمداۋ.

ايتسە دە، وسى تەرميننىڭ زاڭ جوباسىندا بەكىتىلۋى داۋ تۋعىزۋى مۇمكىن ەكە­نىن ەسكەرىپ، جۇمىس توبى «جىنىستىق زور­لىق-زومبىلىق» ۇعىمىنىڭ زاڭدى انىقتاماسىنان «جىنىستىق ەركىندىك» دەگەن ءسوزىن الىپ تاستاۋدى قولدادى.

كەيبىرەۋلەر بالالاردى باسقا وتباسىنا اسىراۋعا بەرەدى دەگەن پىكىر اي­تىپ ءجۇر. بالالاردى بالالار ۇيىنە بەرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بۇل ءۇشىن سال­ماق­تى سەبەپتەر بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن بالانىڭ شىنىمەن جاقىن تۋىستارى جوق ەكەنىن نەمەسە اتا-اناسى اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرىلعانىن راستاۋ قاجەت. قامقورشىلىق جانە قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ مىندەتتى قاتىسۋىمەن ءتيىستى سوت راسىمدەرىنەن ءوتۋى، بارلىق قا­جەت­تى راستايتىن قۇجاتتاردى جيناۋى ءتيىس.

سوندىقتان ۇرەي تۋعىزۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى بۇزۋ ەمەس، ورىن العان پروب­لەمالاردى شەشۋدە كەشەندى ءتاسىل­دى ەنگىزۋگە باعىتتالعان تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسىنىڭ قولدا­نىس­تاعى تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ ارقىلى كومەككە مۇقتاج ادامداردى قورعاۋ. وكىنىشتىسى، كەيبىرەۋلەر زاڭ جوبالارىن­دا جوق ماسەلەلەردى ايتىپ، حالىقتى شا­تاس­­تىرىپ ءجۇر.

جالپى، زاڭ شىعارۋ پروتسەسى ءاردايىم دامىپ، جەتىلىپ وتىرادى. وسى 8 اي ىشىندە زاڭ جوبالارىنىڭ نورمالارى ەلەۋلى وزگەرىسكە ۇشىرادى. بۇل باعىتتاعى جۇ­مىس جالعاسا بەرەدى. زاڭ جوبالارىنىڭ ءبىرىن­شى وقىلىمدا قابىلدانۋى ولاردىڭ تۇپكىلىكتى قابىلدانعانىن بىلدىرمەيدى. ءبىرىنشى وقىلىمدا تەك زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسى تالقىلانادى.

مۇرات بايمۇقاشەۆ:

– ءيا، بىرقاتار ماسەلەلەر ءالى دە بار. بىرىن­شىدەن، قازىرگى ۋاقىتتا قورعاۋ نۇس­قا­ماسى تەك جابىرلەنۋشىنىڭ كەلىسى­مى­مەن شىعارىلادى. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇربانىنا «اگرەسسوردىڭ» قى­سىم كورسەتۋىن ەسكەرە وتىرىپ، قور­عاۋ نۇسقاماسىن شىعارۋ تۋرالى شەشىمدى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بەلگى­لە­رى­نىڭ (دەنە جاراقاتتارى، كۋاگەرلەردىڭ جاۋاپتارى) بولۋىن باعالاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا زاپا شەگۋشىنىڭ كەلىسىمىنسىز پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ ءوزى قابىلداۋى ءتيىس. قابىلدانعان شەشىمنىڭ زاڭدىلىعىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن پروكۋراتۋرا ورگان­دا­رىنىڭ قاداعالاۋى جۇزەگە اساتىن بولادى.

ەكىنشىدەن، اكىمشىلىك ماتەريالداردىڭ 60%-دان استامى تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋى ناتيجەسىندە توقتاتىلادى. وتبا­سى، تۇر­مىس­ سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق فاكتىلەرى بويىنشا وسى شارانى تۇزەتۋ، ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلا­رى­نا «جانجالقويدى» باسپانادان قىسقا مەرزىمگە، مىسالى 10 تاۋلىككە كوشى­رۋ قۇقىعىن بەرۋ مۇمكىندىگىن قاراۋ ۇسى­نى­­لادى. وسى ۇسىنىستار «وتباسى، تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ شەڭ­بە­رىندە پىسىقتالۋدا.

ۇشىنشىدەن، داعدارىس ورتالىقتارى مەن پانا ۇيلەرىنىڭ قىزمەتتەرى اۋىلدىق جەرلەر­دەگى ايەلدەر ءۇشىن قولجەتىمسىز ەكە­نىن ەسكەرە وتىرىپ، ولاردىڭ جەلى­سىن شاعىن قالالاردا جانە اۋىلداردا كەڭەيتۋ قاجەت. سونىڭ ىشىندە، مەملە­كەت­تىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە قاراستىرعان ءجون.

تورتىنشىدەن، سا­لاۋات­­تى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ تاسىل­دە­رىن قايتا قاراۋ بويىنشا كەشەندى شارالار قابىلداعان ءجون. حالىقتىڭ بارلىق ساناتى ءۇشىن قولجەتىمدى وتباسى مۇشەلەرى مەن بالا­لار­دىڭ بوس ۋاقىتىن وتكىزۋ ورىندارىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت. شيپا­جايدا ەمدەلۋدى قامتاماسىز ەتۋ، وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت.

بەسىنشىدەن، حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى ارتتىرۋ بويىنشا قوسىمشا شارالار قاجەت. سونىڭ ىشىندە، تالاپ ەتىلمەيتىن جۇمىس ورىندارى بويىن­شا ەڭبەكاقىنى ارتتىرۋ جولىن قاراس­تىر­عان ءجون. تۇرمىستاعى، اسىرەسە وتباسىلىق قاتىناستار سالاسىنداعى قىلمىستار كوبىنەسە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار كۇردەلى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردىڭ قاتارىنا جاتادى. ولاردى شەشۋ ءۇشىن ءاربىر وڭىردە تۇرمىستىق قىلمىستىڭ الدىن الۋدىڭ ءتيىمدى وپتيمالدىق مودەلىن قۇرۋ كەرەك.

جوعارىدا اتاپ كەتكەن وسى ءبىر كەلەڭ­سىز قۇبىلىستىڭ اۋىر سالدارىن ازايتۋ ءۇشىن ءبىز تۇرمىستىق قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق­تاردىڭ الدىن الۋ جانە جولىن كەسۋ بويىنشا بارلىق قۇرى­لىم­دار­دىڭ (ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار جانە جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار) كۇش-جىگە­رىن جانداندىرۋعا باعىتتالعان قوسىم­شا شارالار كەشەنىن ازىرلەپ، ىسكە اسى­رۋىمىز قاجەت. ازاماتتىق قوعام ينس­تيتۋتتارىنىڭ، مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ بەلسەندى قاتىسۋى ناتيجە­سىن­دە ءبىز پىسىقتاپ جاتقان وسى جانە باسقا دا شارالار ءبىزدىڭ ويىمىزشا وتباسى-تۇرمىستىق قارىم-قاتىناس سالا­سىنداعى جاعدايدى ايتارلىقتاي جاق­سارتۋعا جانە ءتيىستى دەڭگەيدە قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتاردى تومەندەتۋگە ىقپال ەتۋى ءتيىس.

 

ايەلدىڭ قۇقىعى – الەم نازارىندا

– وتباسىنداعى الىمجەتتىكپەن كۇرەس­كە حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قو­عامدىق بىرلەستىكتەر دە بەلسەندى قا­­­تى­سىپ كەلەدى. ەلىمىزدەگى بەلدى حا­لىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءبىرى – بۇۇ-نىڭ ايەلدەر قۇرىلىمىنىڭ قىزمەتى وسى ماسەلەگە نەگىزدەلگەن. وسى رەتتە ۇيىم­نىڭ اتقارعان جۇمىسىنا توق­تال­ساق.

دينا امرەشەۆا:

1

– «بۇۇ – ايەلدەر» قۇرىلىمى قازاقستان ۇكىمەتىمەن بىرگە ايەلدەر مەن قىزدارعا قاتىستى الىمجەتتىكتى بولدىرماس ءۇشىن بىرقاتار باستامالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستانداعى گەندەرلىك زورلىق-زوم­بى­لىق تۋرالى دەرەكتەردى جيناۋ مەن تالداۋ بار. ودان بولەك زاڭنامالىق سا­لا­داعى كەدەرگىلەر مەن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى انىقتاۋ جانە ونىڭ الدىن الۋ بويىنشا شارالار ازىرلەدىك. يۋنفپا قورى مەن ددۇ قازاقستانداعى ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە قولداۋ ءبىلدىردى. ورتا ازيادا العاش رەت جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ەلدەگى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتتى. قارىم-قاتىناستا بولعان 18-75 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەردىڭ 17%-ى جاقىن سەرىكتەسىنەن فيزيكالىق نەمەسە جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق كورگەن، ال 21%-ى پسيحولوگيالىق قىسىم كورگەن. بۇل تاقىرىپتا اقپاراتتىق-ناسيحاتتاۋ ءىس-شارالارى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەدى. سون­داي-اق ايەلدەر جانە وتباسى جانە گەن­دەر­لىك ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسى، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ، سىرتقى ىستەر، ۇلتتىق ەكونومي­­كا مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسە جۇمىس ات­قا­ردىق.

دينا سمايلوۆا:

– بۇگىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ اتالعان ماسەلەدەگى كوپىر ەكەنىن دە ايتىپ وتكەن ءجون. ءدال قازىر 60-قا جۋىق قىل­مىستىق ءىس قارالىپ جاتىر. سو­نىمەن بىرگە كۇن سايىن 10-15 ادامعا كونسۋلتاتسيالىق كەڭەس بەرەمىز. نەگىزى كۇنىنە 50-گە جۋىق ادام حابارلاسادى. ءبىر ادامنىڭ بىرنەشە رەت حابارلاساتىنىن دا ەسكەرۋ قاجەت. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەيمىز. اۋىر قىلمىس تۋرالى بىلگەندە بىردەن پوليتسيا دەپارتامەنتىنە حابارلايمىز. ياعني قازىر ءبىز – پوليتسيا مەن حالىق اراسىنداعى كوپىرمىز. ال بۇل حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا سەنبەۋدەن. ولار بىردەن پوليتسياعا حابارلاسسا، ماسەلە باسقاشا بولار ەدى. قازىر فرونت-وفيستەر بار، بىراق حالىق ودان حابارسىز. ال ءبىر ەستىگەن ادام ەكىنشى رەت بىردەن سول مەكەمەلەرگە وزدەرى جۇگىنەدى.

– اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تا­رىن ايتىپ قالدىڭىز. بۇل باعىتتا قان­داي شارالار وتەدى؟

دينا امرەشەۆا:

– جىلدا گەندەرلىك زورلىق-زومبى­لىق­قا قارسى بەلسەندى ءىس-قيمىلدىڭ 16 كۇن­دىگى وتەدى. بۇل ايەلدەرگە قاتىستى زور­لىق-زومبىلىقتى جويۋدىڭ حالىق­ارا­لىق كۇنى – 25 قاراشادا باستالىپ، 10 جەلتوقسان – ادام قۇقىقتارى كۇنىنە دەيىن جالعاساتىن حالىقارالىق ناۋقان. اكتسيانى 1991 جىلى ايەلدەردىڭ جا­ھان­دىق كوشباسشىلىق ينستيتۋتىنىڭ بەلسەندىلەرى باستاعان. ايەلدەر باستاعان توپتار مەن ۇيىمدار، ۇلتتىق، ايماقتىق جانە حالىقارالىق ۇيىمدار، سونداي-اق بۇۇ اگەنتتىكتەرى مەن ۇكىمەتتەر گەن­دەر­لىك زورلىق-زومبىلىقتى توقتا­تۋ­دى تالاپ ەتىپ، مۇددەلى تاراپتاردى تارتا وتىرىپ، ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. وسىلايشا، ءبىز قوعامداعى وسى ماسەلەنىڭ اشىق كوتەرىلۋىن جانە ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ ادام قۇقىعىن بۇزۋمەن تەڭ ەكەنىن كورسەتكىمىز كەلەدى. بيىلعى ناۋقان دا 25 قاراشا باستالادى. بيىلعى شارالاردىڭ نەگىزىندە پاندەميا كەزىندەگى وتباسىندا زورلىق-زومبىلىقتىڭ كوبەيۋى جاتىر.

– حالىقارالىق قۇجاتتاردا وتبا­سىن­­داعى تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بى­لىقتىڭ ەكونوميكاعا اسەرى ءجيى ايتى­لا­دى. قازاقستاندا بۇل كورسەت­كىش قان­داي دەڭگەيدە؟

دينا امرەشەۆا:

– ەڭ الدىمەن، ەكونوميكالىق اسە­رىن نەلىكتەن باعالاۋ كەرەك دەگەن ماسەلەگە توقتالساق. بىرىنشىدەن، الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق شىعىندى ەسەپ­تەۋ كەرەك. ال بۇل ءوز كەزەگىندە ماسەلەنىڭ قانشالىقتى ۋشىققانىن جانە قانشالىقتى جەدەل شەشىمدى قاجەت ەتەتىنىن كورسەتەدى. ەكىنشىدەن، شىعىنداردى انىقتاۋ ارقىلى ماسەلەنى شەشۋ­گە باعىتتالعان زاڭدى، ۇلتتىق جوسپارلار مەن ستراتەگيالاردى جۇزەگە اسى­رۋ ءۇشىن قانشا قاراجات كەرەك ەكەنى بەلگىلى بولادى. سونىمەن قاتار ءتيىمسىز قىزمەتتەردى قىسقارتۋعا مۇمكىندىك پايدا بولادى.

جالپى، ايەلدەرگە قاتىستى زور­لىق-زومبىلىق – ادام قۇقىعىن بۇزا­تىن جاھاندىق ماسەلە. بۇل رەتتە دەنساۋ­لىق­قا كەلەر زاردابى جايلى زەرتتەۋ­لەر كوپ بولعانىمەن، پروبلەمانىڭ ەكونوميكالىق تۇسى كوپ ايتىلا بەر­مەيدى. ءبىز جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر ماسە­لە­نىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالدارىن تالداۋعا نەگىز بولا الادى. ماسەلەن، 2017 جىلى مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنگەندەردىڭ جەكە شىعىنى 230 548 624 تەڭگەدەن 468 789 272 تەڭگە اراسىندا بولعان. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ جاناما شىعىندارى كەلەسىدەي بولدى: ايەلدەر 53 878-109 596 ارالىعىنداعى جۇمىس كۇنىن جىبەرىپ العان. ناتيجەسىندە، ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنەن 209 478 126 تەڭگەدەن 426 105 874 تەڭگەگە شىعىن كەلگەن. سونداي-اق زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا مەديتسينا ورتالىقتارىنىڭ ءجابىر كورگەن ايەلدەردىڭ ەسەبىن جۇرگىزبەيتىنى انىقتالدى. ويتكەنى ناۋقاستاردىڭ كوبى بۇل نارسەنى جاسىرىپ قالادى. سول سەبەپتى دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. مەملەكەت قانشا ادامنىڭ زارداپ شەگىپ، مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنگەنىن بىلمەسە، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن وزگە دە جاۋاپتى ۇيىمدارعا قاجەتتى رەسۋرس بولىنبەۋى مۇمكىن. زورلىق-زومبىلىق – كۇردەلى قۇبىلىس، فيزيكالىق جانە جىنىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن قاتار، پسيحولوگيالىق، ەموتسيونالدىق جانە ەكونوميكالىق قىسىم كورسەتىلۋى مۇمكىن. دۇنيە جۇزىندە ايەلدەردىڭ ۇشتەن ءبىرى ءوز سەرىكتەسىنەن الىمجەتتىك كورگەن. ايەل­دەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق سالدارىمەن قاتار، ۇزاق مەرزىمدە مەملەكەتتىڭ قارجى جۇيەسى مەن ەكونوميكاسىنا سالماق ءتۇسىرىپ، مەملەكەتتىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەدى.

 

P.S. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ سوڭى اجىراسۋمەن اياقتالماي قويمايدى. اجىراسۋ كوبەيگەن ەلدە دەموگرافيالىق احۋال دا جاقسارمايتىنى بەلگىلى. شاڭىراق شايقالدى دەگەنشە قازاقستان دەيتىن قاراشاڭىراققا ۋىق بولىپ قادالعان ءبىر وتباسىنىڭ ويرانى شىقتى دەسەڭىزشى. بۇل كۇردەلى ماسەلەنىڭ كۇرمەۋى جاقىن ارادا شەشىلە قويماسى انىق. زاڭدى قاتاڭداتىپ، جازانى كۇشەيتۋ – اتقارىلۋى ءتيىس اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ الدى عانا. ەڭ باستىسى، تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسىمەن ۇلت بولىپ كۇرەسىپ، جۇرت بولىپ جۇمىلىپ، جۇيەلى جولعا قويۋىمىز قاجەت. سانادا سىلكىنىس، ويدا ءورىس بولماي، وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابا المايمىز. بالكىم، ەڭ ۇلى رۋحاني جاڭعىرۋىمىز دا وسى بولاتىن بولار...

 

 

دايىنداعاندار

راۋان قابيدولدا،

مەرۋەرت بۇركىتباي،

اباي اسانكەلدى ۇلى،

سۆەتلانا عالىمجانقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتىم كورسەڭ، جەبەي ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ار الدىندا ارىلۋ

رۋحانيات • كەشە

كەدەي ەلدەرگە كومەك

ەكونوميكا • كەشە

عاسىر ءاجىمى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار