قوعام • 16 قىركۇيەك، 2020

حالىق ۇنىنە قۇلاق اسپايتىن باسشىلار ەلدى جارىلقايدى دەۋ قيىن

34 رەت كورسەتىلدى

جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ حالىقپەن بىرگە جۇمىس ىستەۋىنە نە كەدەرگى؟ بىرىنشىدەن، جەرگىلىكتى اۋىلدىق، اۋداندىق اكىمدىكتەردە قاراپايىم حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس جاساۋدا بەلسەندىلىك از. بۇعان نەگىزگى كەدەرگى – قالىپتاسىپ قالعان بۇرىنعى بيۋروكراتيالىق قاساڭ ادەپ پەن ادەت. كەرەناۋ كەڭسەلەرگە بايلانعان ەسكى ءداستۇر جول بەرمەيدى.

ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس، EQ

بۇگىندە اكىمدەر الەۋ­مەتتىك جەلى­لەرگە قوسىلىپ، جەكە پاراق­شالارىن اشتى. جاپ­پاي Twitter مەن Face­book-كە تىركەلە باس­تادى. الاي­دا كوپ­شىلىك اكىم-قا­­را­­­لار­دىڭ ءوز اككاۋنتتارىن وز­دەرى جۇر­­­گىزەتىنىنە كۇمانمەن قاراي­دى.

– مىسالى، مەن ءۇشىن Instagram ىڭ­عايسىز بولدى. وتە كوپ پىكىر جازىلادى. ونىڭ ءبارىن وقىپ، جاۋاپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس. اۋديتوريا­سى كوپ بولعانى ءۇشىن عانا Instagram-عا تىركەلگەن دۇرىس دەپ ويلاماي­مىن. جەلىدە ۇزاق وتى­رۋ – جۇ­مىسقا كەدەرگى. سون­دىق­تان ءجيى قابىل­داۋ جۇرگىزۋ ارقىلى ءبى­راز ادام­نىڭ ءوتىنىشىن ۋاقتىلى قا­راس­­ت­ى­رىپ، ماسەلەنى دەر كەزىندە شە­­شىپ وتىردىق، – دەيدى بۇرىن اۋدان اكىمى قىزمەتىن اتقارعان ءبىر اعامىز.

بۇعان دەيىن وزگە رەسۋرس­تار ارقىلى حالىقپەن بايلانىستى جولعا قويعان پىسىق اكىمدەر ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلۋ قا­جەت تە ەمەس. ارينە تەحنولوگيا زامانىنا ىلەسكەن جاقسى. زاما­ناۋي اكىم اتانادى.

بىراق وڭىر­لەردە، اسىرەسە اۋدانداردا اكىمنىڭ جەلىدە وتىر­عانىنان پايدا جوق. جەر­گىلىك­تى جەردەگى اكىمدەر كوزگە تانىس تۇرعىندارمەن بەتپە-بەت كەزدەسۋ­لەرىنە دە بولادى عوي. ياعني اكىم­دەر الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەمەس، الەۋمەتپەن، جۇرتشىلىقپەن بەت­پە-بەت جۇزدەسەتىن اشىق الاڭ­دا بەلسەندى بولۋى كەرەك. اۋىل ما­ڭايىنداعى جايىلىمدىق جەر­لەر مەن بوس جاتقان جەرلەردى يگەرۋ جايىن ايتۋ ءۇشىن قارا­پا­­يىم حالىققا «جاندى كەزدەسۋ­لەر» قاجەت. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ال­دىنا شىعىپ، قاپتاعان ساندار، پايىزدىق وسىمدەر جايلى ساعات­تاپ ەكى تىلدە بايانداما جاساۋدى قوياتىن ۋاقىت جەتتى.

ەكىنشىدەن، كەيبىر ۇلكەندى-كىشىلى اكىم-قارالار مەن باسشى­لارعا قاراپايىم­دىلىق، ادامي تىلدەسۋ مادەنيەتى جەتىسپەي جاتادى. ونى ءبىز جولساپارلارعا شىق­قاندا ۇنەمى بايقاپ جۇرە­مىز. وڭىرىمىزدەگى اۋدان، اۋىل اكىم­دەرىنىڭ تەڭ جارتىسى مەملە­كەتتىك تىلدە سويلەي المايدى. سولار­دىڭ قاتارىندا ەكىباستۇزدىڭ اكىمى ەرجان يمانزايىپوۆ، جەلەزين اۋدانى­نىڭ اكىمى قانات قاشقيروۆ، اقتوعاي اۋدانىنىڭ اكىمى قار­شىعا ارىنوۆ جانە باسقا دا اۋىل اكىمدەرى بار. بۇل اكىمدەر قابىل­داۋىنا كەلگەن قازاقى ادام­نىڭ نە ايتىپ تۇرعانىن اۋدار­ماشى ارقىلى تۇسىنبەسە، باسقالاي ءتۇسىنۋى ەكىتالاي.

ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رە­­فور­مالاردىڭ، مەملەكەتتىك سايا­سات­­تىڭ ءمان-ماقساتىن حالىققا قىز­­مەتكەرلەرى دايىنداپ بەرگەن جات­تاندى بايانداما ارقىلى ەمەس، كوز­بە-كوز ءتۇسىندىرىپ بەرە الاتىن اكىم از.

ۇشىنشىدەن، حالىققا اشىق قىز­مەت كورسەتۋگە قاجەتتى بار­لىق كوممۋني­كا­تسيا­لىق قۇرال­دار ىسكە قوسىلدى دەيمىز. ءبىز­دىڭ وڭى­رىمىزدە دە قاراپايىم تۇر­عىن­دارعا ارنالعان سەرۆيستىك اكىم­دىكتەر قۇرىلىپ، جۇمىسىن باس­تادى. ماقسات – مەملەكەتتىك ور­­گانداردىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن اشىق­تىعى، اۋرە-سارساڭعا سالۋ مەن بيۋروكراتيانى جويۋ، قىزمەتتەر مەن كەڭەس الۋعا كەلگەن تۇرعىندار ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ. مەم­لەكەتتىك ورگاندار مەن قوعام ارا­سىنداعى بار­لىق كەدەرگىلەردى جويۋ. تۇر­عىن­داردىڭ ماسەلەلەرىن جەدەل شەشەتىن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ سەرۆيستىك مودەلىن قالىپتاستىرۋ.

الايدا ناتيجەسى ءبىز كۇتكەندەي بولماي شىقتى. سىبايلاس جەم­­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­­تىگىنىڭ پاۆلودار وبلىسى بويىن­شا دەپارتامەنتىنىڭ باس­شىسى ايدار تاستەمىروۆتىڭ مالى­مە­تىنشە، ءىس جۇزىندە سەرۆيستىك اكىم­­دىكتەردىڭ كوپ­­شىلىگىنىڭ قىز­مەتى – كوزبوياۋ­شى­لىق. ماز­مۇنعا ءمان بەرىلمەيدى. مى­سالى، اققۋلى، تەرەڭكول، اقتو­عاي، جەلەزين جانە ۋسپەن اۋدان­دا­رىن­داعى سەرۆيستىك اكىمدىكتەر تا­لاپ­قا ساي كەلمەيتىن عي­مارات­تار­­دا ورنالاسقان. بايان­اۋىل اۋدا­نى­­نىڭ سەرۆيستىك اكىم­دىگى ءبىر كۇن عانا اشى­لىپ، كەيىننەن جابىلىپ قالعان.

سونىمەن قاتار اۋداندار­داعى سەرۆيس­تىك اكىمدىكتەرگە ەسكى جي­ھازدار مەن كوم­پيۋ­تەرلەر­دى، ەس­كىر­­گەن تەحنيكالاردى ورناتۋ فاك­­تىلەرى دە ورىن الىپتى. وسىن­داي سەرۆيستىك اكىمدىك شار­باقتى اۋدانىندا اشىلعان كەزدە كومپيۋتەرلەر ءتىپتى، ينتەرنەت جەلىسىنە دە قو­سىل­ماعان بولىپ شىقتى. الاي­دا سەرۆيستىك اكىم­دىكتەر اشىلاتىن كۇنى قىزىلدى-جاسىلدى كوپ­تەگەن شار ءىلى­نىپ، جەرگە كىلەم توسە­لىپ، ۇلتتىق كيىم كيگەن قىزدار تاباق­قا سالعان كام­پيتتەرىن اكىم-قارا­لار مەن باسشىلارعا قاراتا شاشۋ رەتىندە شاشىپ، كىشىگىرىم توي جا­سالاتىنى تاعى بار. وتە ىڭعاي­سىز جاعداي. ياعني «اشىق اكىم­دىكتەر» بيۋروكراتيا مەن ءفور­ماليزمدى بولدىرماۋ ءۇشىن قۇرىل­دى دەگەنىمىزبەن، ءىس جۇزىنە كەل­گەن­دە ونىڭ ىشكى مازمۇنى بولماي شىقتى. ەلەڭ ەتكىزەر اتاۋى عانا بار.

گازەت تاراپىنان «جەرگىلىكتى باس­­شىلاردىڭ حالىقپەن جۇمىس جا­ساۋىنا نە كەدەرگى؟» دەگەن تا­ق­ى­­رىپتا تاپسىرما العانىمدا «وسى وڭىردە ەلمەن ەتەنە ارالاسىپ، جوس­پارلارىمەن الەۋمەتتىك جەلى­دە بولىسەتىن، تالقىلايتىن ماسە­لەنى اشىق ديالوگ الاڭىندا اي­تىپ، جۇزبە-ءجۇز كەزدەسەتىن قان­داي بەل­سەندى اكىمدەر، ىسكەر باسشىلار بار ەدى؟» دەپ ويعا باتتىق. ويلاپ وتىر­ساق، ونداي ەشكىم جوق ەكەن عوي. ءبارى جۋاس، توماعا تۇيىق، ار­تىق اۋىس جارق ەتىپ كوزگە تۇسە بەر­­مەيتىن باسشىلار، اكىمدەر. پرە­زي­­دەنت ق.توقاەۆ ايتىپ وتكەن­دەي، جىل­دا جوندەيتىندەرى 2-3 كوشە، سا­لا­تىندارى 2-3 ءۇي. ودان اسپايدى.

ال اۋىل اكىمدەرى شە؟ ەلىمىز­دىڭ بارلىق اۋىلدارىنا ورتاق ماسە­لە ءبىزدىڭ وڭىر­دە دە بار. ينتەر­نەت جەلىسىنە قوسىلما­عان، بايلا­نىس اياسىنان تىس اۋىلداردىڭ تو­زىع­ى جەتكەن ترانسفورماتورى، ءجيى ۇزىلەتىن ەلەكتر جەلىسى، تەڭ­سەل­گەن كوپىرى، اۋپىرىمدەپ ازەر تۇر­عان الەۋمەتتىك نىساندارى، ەسكى مەك­تەپ­تەرى، وقۋشىلار تاسىما­لىنا تاپشى اۆتوبۋستارى، بىر­دە بار، بىردە جوق تامشىلاعان سۋى، جوندەۋسىز جولدارى تالاي تۇر­­عىننىڭ جۇيكەسىن جۇقارتتى. وسىن­داي مەحناتتى تارتىپ، ىزا­­لانعان حالىقتىڭ نازىنا، وتىنى­شىنە اۋداندارداعى سەرۆيستىك اكىم­­دىكتەردىڭ، جەلىدەگى جەكە پا­راق­­­شالار مەن جازبالاردىڭ پايداسى تيەر-تيمەسى بەلگىسىز.

قازىر ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىر­لەرىنە وڭتۇستىكتەن، جازۋ-سىزۋى بولەك قىتايدان كوشىپ كەلگەن ق­ازاق­تار قونىستانۋدا. وڭىردە بوس قال­عان اۋىلدارعا ەل قونۋدا، مەكتەپتەرگە بالا تولا باستادى. مۇن­داي كەزدە اكىمدەر مەن اكىم­دىكتىڭ قىز­مەتكەرلەرى الىستان جەتكەن اعا­يى­ننىڭ ءۇنىن تىڭ­داپ، ۇيلەرىن ارا­لاپ، جەرگىلىكتى جەر­دىڭ تىنىس-تىر­شى­لىگىمەن تا­نىس­­­تىرىپ، ەرۋلىگىن جا­ساپ، تۇر­عى­لىقتى حالىقپەن ارالا­سىپ كەتۋ­لەرىنە بارىنشا ىقپال ەتىپ، ءوتىنىش-ارىزدارىن تىڭداۋعا تۋ­­­را كەلەدى. الايدا بەس ساۋساق بىر­­د­ەي ەمەس. سول اۋدان، اۋىلعا كە­ل­ىپ-كەتىپ جاتقانداردىڭ سانىنان، ولار­دىڭ نەمەن اينالىسىپ جۇر­گەنى­نەن، ىشكى كوشى-قون بويىنشا قو­نىس اۋدارعان وتباسىلاردىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىنان بەيحابار اكىمدەر دە بار.

جەرگىلىكتى بيلىك پەن قاراپا­يىم تۇر­عىنداردىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ ۇزىلۋىنە ەڭ الدىمەن اكىمدەردىڭ، باس­شىلاردىڭ نەمقۇرايدىلىعى، ەنجار­لىعى، تومەن بەلسەندىلىگى، ءالى دە بولسا ءبارى جاقسى دەپ جالعان اقپارات بەرۋدەن ارىلمايتىن جاعىم­سىز قاسيەتتەرى سەبەپ بولۋدا. اشىق سايا­ساتتى قولداعىلارى كەلمەي­تىن­دەرى، حالىق ۇنىنە قۇلاق اسۋعا اسىق­­پايتىندارى بايقالادى.

ايتپاقشى، باياناۋىلدىڭ مۇ­رىنتال اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرى 1 ملن تەڭگە قاراجات جيناپ، جۋىردا اۋىلدى ەكىگە ءبولىپ، اعىپ جاتقان وزەنگە كوپىر سالىپ الىپتى. اكىمدىكتىڭ قاتىسىنسىز...

 

پاۆلودار وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اشىقتىق – قوعام دامۋىنىڭ كەپىلى

ايماقتار • بۇگىن، 13:00

دوللار قايتا قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 12:18

قايران قالدىرعان قايىڭدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 11:56

ۇقساس جاڭالىقتار