رۋحانيات • 11 تامىز، 2020

تايجان مۇراسى توزبايدى

39 رەت كورسەتىلدى

ۇلىتاۋدىڭ ۇلانى، ارتىنا ءان-جىردان ولمەس مۇرا قالدىرعان ونەر ساڭلاعى تايجان قالماعامبەت ۇلىنىڭ دومبىراسى مەن قوبىزى جەزقازعان تاريحي-ارحەولوگيالىق مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر. باعا جەتپەس جادىگەرلەردى ونەرپازدىڭ 140 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «ورەسى بيىك ونەر يەسى» اتتى ەكسپوزيتسيانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا اقىننىڭ نەمەرەسى تاپسىرعان ەكەن.

اقىندىق، سازگەرلىك ءارى ورىنداۋ­شىلىق قاسيەتتەر قاتار دارىعان ونەر­­پاز زامانىندا دومبىرادا شەبەر ويناعان، قوبىزدى دا قۇيقىلجىتقان. ال سىرناي تارتۋدى كوكشەدەگى ناعاشى جۇرتىنا بارعاندا ۇيرەنگەن ەكەن. ياعني تايجان اقىننىڭ اناسى مەيىز ۇكىلى ىبىرايدىڭ تۋعان اپاسى بولعان. اكەسى قالماعامبەت ەلگە سىيلى، ءدىني ساۋات­ى بار، اۋىلدا بالا وقىتقان بەدەلدى كىسى ەكەن.

«تايجاننىڭ نايزاعايداي جارقىل­داپ شىققان ءساتى – 1934 جىلى الماتى­دا وتكەن كوركەمونەرپازداردىڭ رەس­پۋب­ليكالىق سلەتى. ونەرىنىڭ شارىق­تاعان شاعى – ماسكەۋدە وتكەن قازاق­­ستاننىڭ العاشقى ونكۇندىگى. وعان ۇل­كەن تەاترداعى سالتاناتتىڭ شى­مىل­دىعىن اشۋ باقىتى بۇيىردى. جىر الىبى جامبىل باستاعان ءبىر توپ اقيىق اقىننىڭ اراسىنان تاڭداۋ تايجانعا ءتۇستى. كوپتەگەن ولەڭى ورىس­شاعا اۋدا­رى­­لىپ، «پراۆدا» مەن «يزۆەس­تياعا» با­سىلدى»، دەپ جازادى ولكە تا­ريحىن تەرەڭ بى­لەتىن ارىپتەسىمىز الىبەك ءابدىراش.

تايجان اقىن 1937 جىلى جازىقسىز جالانىڭ قۇربانى بولىپ، «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلىپ كەتكەننەن كەيىن، ەل اراسىندا ونىڭ ەسىمىن ەسكە الىپ، ءانىن ايتۋ بىلاي تۇرسىن، جۇرت قولىنا دومبىرا، قوبىز، سىرناي ۇستاۋعا قورىققان. كەيىندە، اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ­گە ولكەتانۋشى سۇتەمگەن بۇكىروۆ دەن قويىپ، 1984 جىلى «وي اعىسى» اتتى شاعىن جيناق شىعارادى. ودان كەيىن تايجاننىڭ زايىبى ولمەسەكتىڭ ءىنىسى مۇقاننىڭ بالاسى ومىربەك مۇ­قانوۆ 2000 جىلى اقىن ءومىربايانى مەن شىعارماشىلىعىن كەڭ قامتىپ زەرتتەگەن «تالايدى تاڭداندىرعان تايجان اقىن» اتتى ەڭبەگىن وقىرمانعا ۇسىندى. اقىننىڭ تۋعانىنا 135 جىل تولۋىنا وراي العاشقى جيناققا بىرقاتار تىڭ تۋىندى قوسىپ، «دالا داۋىلپازى اقىن تايجان» دەگەن تۋىندىسىن ەل يگىلىگىنە جاراتتى.

تايجان پوەزياسىن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ ىسىنە ۇلەس قوسقانداردىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى كاكىمبەك سالىقوۆ بولدى. قايراتكەر تۇلعا 2004 جىلى جارىققا شىققان «ساق-ساق كۇلسىن سىرنايىم» جيناعىندا تايجان تۋىندىلارىن كەڭىنەن قامتىدى. سول جىلى «اقىن تايجان» اتتى ليريكالىق پوەماسى ەنگىزىلگەن «اقىن تايجان» اتتى ەكىنشى جيناعى جارىق كوردى.

ال جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ شاكىرتى، جەزتاڭداي ءانشى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى عالىم مۇحامەدين بولسا، تايجان اقىننىڭ ۇمىتىلا باستاعان اندەرىنىڭ باسىن قۇراستىردى. ساپارعالي بورانباەۆ پەن تىلەۋعازى بەيسەنبەكتىڭ كومەگىنە سۇيەنىپ، نوتاسى دا تاڭبالاندى. وتىز جىلداي ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە ونەرپاز تۇلعانىڭ ۇمىت بولعان ون ءبىر ءانى «التىن كەسە» جيناعىنا ەندى. بۇل اندەردىڭ نوتاسى ءتۇسىرىلىپ، ءۇنتاسپاسىنىڭ دا شىعا­رىلعانىن ايتا كەتكەن ءلازىم.

 

قاراعاندى وبلىسى،

جەزقازعان قالاسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەل گازەتىنىڭ جاڭا جوباسى

وقيعا • بۇگىن، 08:05

ءبىلىم – باستى قۇندىلىق

ايماقتار • بۇگىن، 07:40

ءاسانالى جانە «اي مەن ايشا»

تانىم • بۇگىن، 07:26

حاتتار، حاتتار...

تانىم • بۇگىن، 07:08

«قاراقشىلىق» قارەكەتى

تانىم • بۇگىن، 06:56

قۇمىرسقالار قالاشىعى

وقيعا • بۇگىن، 06:45

كاسىپورىنداردىڭ تيىمدىلىگى ارتادى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:33

جۇمىسپەن قامتۋ – باستى مىندەت

ساياسات • بۇگىن، 06:28

ابدىراماي العا ۇمتىلعاندار

ايماقتار • بۇگىن، 06:16

ەل دامۋىنا سەرپىن بەرەدى

پىكىر • بۇگىن، 06:06

كوسوبۋتسكيدىڭ قارسىلاسى كىم؟

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 06:00

شىعىسقا قار ءتۇستى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار