قوعام • 03 تامىز، 2020

ۆاكتسينا «بايگەسى»: ءۇمىت پەن كۇدىك

55 رەت كورسەتىلدى

الەمدى اۋرەگە سالعان پاندەميانى توقتاتۋدىڭ ءبىر جولى – ۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا. اقپان ايىندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۆاكتسينا ازىرلەۋگە 18 ايدان كەم ەمەس ۋاقىت كەرەك دەپ بولجاعان ەدى. الايدا 17 ميلليوننان استام ادامعا جۇعىپ، 680 مىڭنان استام ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان ۆيرۋستى جەڭۋگە دەگەن ۇمتىلىس كۇتپەگەن جىلدامدىقپەن ءوربىدى. «ەمى تابىلدى، ۆاكتسينا دايىن» دەگەن ءسۇيىنشى حابارلار كوبەيدى.

سوڭعى سىناق كەزەڭى

سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا، الەم بويىنشا بارلىعى 160-تان استام ۆاكتسينا ازىرلەنۋدە، ونىڭ جيىرماعا جۋىعى كلينيكالىق تەستىلەۋ كەزەڭىندە. ۆاكتسينا دايىنداۋدىڭ وڭاي ەمەس ەكەنى انىق. الايدا دۇنيە ءجۇزىن تۇساۋلاعان پاندەميانىڭ سالدارى بارلىق ەل بيلىگىن اۋرەگە سالدى، ەكونوميكانى قۇلدىراتىپ، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا اۋىر جۇك ءتۇسىردى. جاعداي وسىلاي جالعاسپاسىن دەسەك، تەزىرەك ۆاكتسينا جاساپ شىعارۋ كەرەك. بۇل جارىسقا حالىقارالىق ۇيىم­دار، فارماتسەۆتيكالىق ءىرى كومپانيالار مەن ەل ۇكىمەتتەرى دە بىلەك سىبانا كىرىستى. قىرۋار قاراجات تا ءبولىنىپ جاتىر.

شىلدە ايىندا بىرنەشە زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ جاقسى ناتيجە كورسەتكەنى رەسمي جاريالاندى. مۇنداي ءسۇيىنشى حا­بار­دى جەتكىزگەندەر ۆاكتسينا جىل سو­ڭ­ىن­­دا دايىن بولىپ قالۋى ابدەن مۇم­كىن دەپ وتىر. بۇكىل الەم جۇرتى وسى كۇن­دى اسىعا كۇتەدى. قازىر سىناقتان ءوتىپ جات­قان ۆاكتسينالاردىڭ بارلىعىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتىلىپ وتىرعانى راس. دەسە دە سولار­دىڭ ىشىندە ۇزدىك ۇشەۋى باستى نازاردا.

ۇلىبريتانيانىڭ وكسفورد ۋنيۆەر­سي­تە­تىندە ازىرلەنىپ جاتقان ۆاكتسينانى بىلمەي­تىن ادام جوق. شىلدە ايىنىڭ سوڭىن­­دا عالىمدار ءبىرىنشى جانە ەكىن­شى سىناق كەزەڭىنىڭ ءساتتى وتكە­نىن ايتىپ، الدا سوڭ­عى كەزەڭگە وتە­تىنىن حابارلادى. 1077 ادامعا سا­لىنعان ۆاكتسينانىڭ اعزادا كو­رو­نا­ۆيرۋسپەن كۇرەسەتىن ان­تيدەنەلەرمەن بىرگە ت-جاسۋ­شا­لارىن تۇزگەنى انىق­تالىپتى.

جالپى، ۆاكتسينا شيمپانزەلەردە تۇماۋ بەلگىلەرىن تۋدىراتىن گە­نەتي­كالىق تۇرلەندىرىلگەن ۆيرۋس­تان جاسالعان. ادامعا سالعاندا ين­فەكتسيا تۋدىرماۋ جانە كورو­نا­ۆيرۋسقا ۇقساتۋ ماقساتىندا ونى زەرتتەۋشىلەر ابدەن وزگەرتكەن.

وسىعان دەيىن Covid-19 ىندەتىمەن كۇرەستە انتيدەنەلەردىڭ ماڭىزى تۋرالى كوپ ايتىلدى، الايدا بۇل يممۋندىق قورعانىستىڭ ءبىر بو­لى­گى عانا. تۇزىلگەن انتيدەنەلەر كو­رو­ناۆيرۋستىڭ سىرتقى بەتىنە جابى­سىپ، ونى بەيتاراپتاندىرسا، بۇل كۇرەستە ت-جاسۋشالار پايدا بولادى. ولار ادامنىڭ يممۋندىق جۇيەسىنە ۆيرۋس زاقىمداعان جاسۋشانى ءدال تاۋىپ، جويۋعا كومەكتەسەتىن قان­داعى لەيكوتسيتتىڭ ءبىر ءتۇرى. ءتيىم­دى ۆاكتسينالار وسى ەكەۋىنىڭ دە تۇزى­لۋىنە جاۋاپ بەرۋى كەرەك.

جاقىندا جاريالانعان زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ۆاكتسينا ەگىلگەننەن كەيىن انتيدەنەلەر 28 كۇننەن كە­يىن، ت-جاسۋشالار 14 كۇننەن كەيىن پايدا بولاتىنى بەلگىلى بول­دى. ەندى الاڭداتاتىن ماسەلە – بۇل كوروناۆيرۋستان قورعانۋعا جەتكى­لىكتى مە؟ عالىمدار سىناققا قاتىسۋ­شى­لاردىڭ 90 پايىزىنا ۆاكتسينانى ءبىر رەت سالۋ جەتكىلىكتى بولعانىن ايتادى، ال قالعان 10 پايىزىنا 2 دوزا قاجەت بولعان.

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باس زەرتتەۋشىسى ءدال وسى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ازىر­لەنىپ جاتقان ۆاكتسينانى ۇزدىك دەپ مويىنداپ وتىر. كەلەسى – سوڭعى كەزەڭدە سىناق ۇلىبريتانيادا 10 مىڭنان استام ادامعا جۇرگىزىلەدى. ەلدە ۆيرۋس جۇقتىرعان ادامدار سانى جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان، ونى وزگە ەلدەردە دە بايقاپ كورۋدى جوسپارلاپ وتىر. ماسەلەن، اقش-تا 30 مىڭ، وڭتۇستىك افريكادا 2 مىڭ، برازيليادا 5 مىڭ ادام ۆاكتسينا الادى. ونىڭ تيىمدىلىگى جىل سوڭى­نا دەيىن بەلگىلى بولۋى مۇمكىن، دە­گەن­مەن باستاپقىدا ۆاكتسينا بارشاعا قولجەتىمدى بولمايدى.

جاقىندا ۇلىبريتانيا الدىن الا 100 ملن دوزا ۆاكتسيناعا تاپ­سى­رىس بەرىپ قويعانىن جاريا ەتتى. العاشقى كەزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە جانە ۆيرۋس جۇقتىرۋ ىقتيمالدىعى جوعا­رى جاسى ۇلكەن ادامدار مەن دەن­ساۋلىعى ناشار ناۋقاستارعا باسىم­دىق بەرىلمەك. بارلىعىن ەسكەرە كەلە، ۆاكتسيناعا كەلەسى جىلى قول جەتكىزەمىز-اۋ دەگەن قورىتىندىعا كەلەمىز. الدا ساراپشىلاردىڭ بول­جاۋى بويىنشا كۇزگى تولقىن مەن ەڭ سالقىن قىس مەرزىمىن قاۋىپسىزدىك شارا­لارىن بارىنشا ۇستانىپ امان-ەسەن وتكىزۋ ماقساتى تۇر. ازىر­گە قولىمىزدان كەلەتىنى – يممۋ­ني­تەتىمىزدى كوتەرىپ، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ.

 

ۆاكتسينولوگيادا تىڭ ءتاسىل

ۇلىبريتانيادان بولەك اقش جانە قىتاي ۆاكتسينالارى دا ۇقساس ناتيجە كورسەتىپ، كوپ ادامعا سىناق جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الىپ وتىر. Covid-19 ىندەتى ۆاكتسينولوگيا عىلىمىنا كوپتەگەن تىڭ جاڭالىق اكەلىپ، ونىڭ تەز ىلگەرىلەۋىنە سەپ بولدى. وسىعان دەيىن SARS ۆيرۋسىنا قارسى العاشقى ۆاكتسينا ۇلگىسى 20 ايدا، ەبولاعا قارسى 7 ايدا، زيكاعا قارسى 6 ايدا دايىن بولعان. دەگەنمەن ۆاكتسينا بار­شاعا قولجەتىمدى بولعانعا دەيىن اتقا­رىلاتىن جۇمىس شاش ەتەكتەن.

جالپى، ۆاكتسينا ويلاپ تاۋىپ، ونى شىعارعانعا دەيىن كوپ ۋاقىت كەرەك. الايدا قازىر بىزدە ىرعالىپ-جىرعالىپ جۇرەتىن ۋاقىت جوق. ۆاكتسينالار 100 پايىز ءتيىمدى بولۋعا مىندەتتى ەمەس. ساراپشىلار ولار 50 پايىز «جۇمىس ىستەسە»، سونىڭ ءوزى ەپيدەميانى توقتاتۋعا جەتەتىنىن ايتۋدا.

ەندى سالاداعى تىڭ جاڭالىق تۋ­رالى ايتار بولساق، جوعارىدا اتال­عان­داردان باسقا دا ۇمىتكەرلەر جاڭا ۆاك­تسينا ءتۇرىن سىناقتان وتكىزىپ جاتىر.

ءداستۇرلى ۆاكتسينالار ادەتتە ۆي­رۋس­تىڭ ءوزىن نەمەسە كىشكەنە بولىگىن ادامعا ەگەدى، وسىلايشا ءبىزدىڭ يم­مۋندىق جۇيە بەيتانىس زاتپەن كۇ­رەسۋگە كىرىسەدى. ال بۇل جاڭا گەنە­تيكالىق جولمەن وندىرىلگەن ۆاك­تسي­نادا ۆيرۋستىڭ ءوزى مۇلدەم جوق. ادام اعزاسىنا يممۋندىق جۇيە­نى كۇرەسكە شاقىراتىن شاعىن گەنە­تي­كالىق كودتار ەنگىزىلەدى. ۆاكتسي­نانىڭ مۇنداي ءتۇرى وسىعان دەيىن قولدانىسقا ەنگىزىلمەگەن.

وسى جولدى تاڭداعان ۇزدىك ۇمىتكەرلەر قاتارىندا امەريكالىق Moderna مەن Pfizer جانە نەمىستىڭ BioNTech كومپانيالارى بار. بۇل كوم­پانيالاردىڭ بىرلەسكەن جوبا­سىنىڭ جاڭا ءداۋىر ۆاكتسينالارىنىڭ ءداستۇرلى تۇرىمەن سالىستىرعاندا بىرقاتار ارتىقشىلىعى دا بار: ۆيرۋستى وسىرمەيتىن بولعاندىقتان ۋاقىت ۇنەمدەلەدى، باعاسى ارزان، ەڭ باستىسى، قاۋىپسىز. ويتكەنى جۇقپالى ۆيرۋس اعزاعا ەنبەيتىن بولعان سوڭ، جاعىمسىز اسەرى از بولادى.

شىلدەنىڭ سوڭعى كۇندەرى Mo­der­na كومپانياسى ءۇشىنشى سىناق كەزەڭىن باستاپ كەتتى. وندا اقش-تىڭ بارلىق ايماعىنان 30 مىڭ ادام­عا ۆاكتسينا سالىنادى. ادەتتە بۇل سوڭعى كەزەڭ ءتورت جىلعا دەيىن سوزى­لادى. جىل سوڭىنا دەيىن ءبىر ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن سىناق كور­سەتكىشتەرىن قاراشا ايىندا جيناپ، وڭدەي باستاۋ كوزدەلىپ وتىر.

ادەتتە ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتە­تىن بۇل پروتسەستىڭ جىلدام ورىن­دا­لۋىنا كەزەڭدەردىڭ ءبىر ۋاقىتتا ءوتىپ جاتۋى سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ماسە­لەنىڭ ەتيكالىق جاعىن كوتەرگەن عالىمدار تولىعىمەن زەرتتەل­مەگەن ەكپەنى بۇكىل ادامزاتقا بەرۋ اسا قورقىنىشتى ەكەنىن ايتىپ الاڭ­داۋدا. ماسەلەن، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە اسكەريلەردىڭ سارى قىزباعا قارسى العان ۆاكتسيناسى كەرى اسەر بەرگەن. مىڭداعان ادام سارى اۋرۋعا شالدىعىپ، كەيبىر جاعداي ولىمگە سەبەپ بولعان.

كەيىنىرەك 50-جىلدارى اقش-تا ساپاسىز ۆاكتسينا كەسىرىنەن 40 مىڭ ادامعا پوليوميەليت – ورتالىق جۇيكە جۇيەسىن زاقىمدايتىن جۇق­پالى اۋرۋ جۇعىپ، ول 200-گە جۋىق ادامنىڭ ولىمىنە الىپ كەلگەن. وسىلايشا يگى ءىستىڭ سوڭى ورنى تولماس وكىنىشكە الىپ كەلەتى­نىن تاجىريبەدە كورگەن بيلىك ۆاكتسي­نا­لارعا قويىلاتىن تالاپتى كۇشەيت­كەن. سوندىقتان قاۋىپسىزدىك پەن تيىم­دىلىك ماسەلەسىنە كەلگەندە ما­ڭىز­دى پروتسەستەرگە كوز جۇمىپ، كەي­بىرىن اتتاپ وتۋگە بولمايدى.

1

 

 كوبى كلينيكالىق سىناقتان سۇرىنەدى

قازىرگى ىندەتكە قارسى ۆاكتسينا­لاردىڭ جىلدام دايىندالۋىنا قاراپ، ساپاسىنا الاڭدايتىنىمىز ءسوزسىز. دەسە دە بۇل العاشقى ۆي­رۋس ەمەستىگىن قاپەردە ۇستايىق. وسىعان دەيىن 2003 جىلى SARS جانە 2012 جى­­لى MERS ۆيرۋستارى تۋدىر­عان ىن­دەت­تەر الەمدى جايلادى. ناتيجە­سىن­دە ۆي­رۋستى زەرتتەۋشىلەر كو­بەيىپ، عا­لىمدار ۆاكتسينا ويلاپ تابۋ­عا كى­رىسكەن.

وسىدان ەكى جىل بۇرىن وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە MERS ۆيرۋسىنا قارسى ۆاكتسينا ۇلگىسى كلينيكالىق تەستىلەۋگە جىبەرىلگەن. ال ءبىر جىل­دان كەيىن قازىرگى ۆيرۋس دۇنيە ءجۇزىن ابىگەرگە سالدى. وسىلايشا ۋنيۆەرسيتەت زەرتتەۋشىلەرى الدىڭعى ۆاك­تسينانى Covid-19 ۆاكتسيناسىنا وڭاي بەيىمدەپ جىبەرگەن. ءدال وسى نار­سە قازىر وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى ازىر­لەپ جاتقان ۆاكتسينانىڭ ۇز­دىك­تەر قاتارىندا بولۋىنىڭ باستى سەبەبى.

كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ۆاكتسينا سالاسىنا كوڭىل تەك ەپيدەميا كەزىندە عانا بولىنەتىنىن ايتادى. الەمدە قازىر كلينيكالىق سىناق كەزەڭىنە جەتكەن ۆاكتسينالار سانى كوپ ەمەس. ساراپشىلار كوپتەگەن ۇمىتكەرلەر ءدال وسى كەزەڭدە سۇرىنەتىنىن العا تار­تادى.

ادەتتە ەپيدەميا كەزىندە ادام­زات تىعىرىقتان شىعاتىن جول ىزدەپ، ۆاكتسينا وندىرىسىنە جان-جاق­تان قوماقتى قاراجات بولە باستاي­دى. ەپيدەميا باياۋلاپ، جاعداي تۇراقتالا باستاعاندا قارجى­لان­دىرۋ دا توقتايدى ەكەن. وسىلايشا اياق­سىز قالعان جۇمىس ەش ناتيجە بەر­مەيدى. ماسەلەن اقش-تىڭ بەيلور مەديتسينالىق كوللەدجى ازىرلە­گەن SARS ۆاكتسيناسى جاقسى نا­تي­جە بەرە باستاعاندا گرانت توق­تاپ قالعان. جەتەكشى زەرتتەۋشى پي­تەر حوتەز سول كەزدە كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانى ءارى قاراي دامىتا تۇسكەندە قازىر Covid-19 ىندەتىنە وڭاي تويتارىس بەرەر ەدىك دەيدى.

«اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە، اۋىر­مايتىن جول ىزدە» دەگەن ءسوز وسى كەزدە ويعا ورالىپ تۇر. ءار ەپيدەميادان كەيىن ەش ساباق المايتىن ۇكىمەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار جاڭا ىندەت الدىندا قاۋقارسىز قالادى.

جالپى، جۇقپالى اۋرۋدى توقتاتۋ ءۇشىن ادامزاتتىڭ كوپ بولىگى توپتىق يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋى كەرەك. وعان ىندەتتى جەڭىپ شىعۋ ارقىلى نەمەسە ۆاكتسينانىڭ كومەگىمەن عانا جەتە الامىز، شامامەن ادامزاتتىڭ 60-70 پايىزى ۆاكتسينا الۋى كەرەك بولادى. ددۇ ۇيعارىمى بويىنشا ۆاكتسينالاردىڭ العاشقى ميلليارد دوزاسى تومەن جانە ورتاشا تا­بىس­تى ەلدەرگە جونەلتىلەدى ەكەن. ۆاك­تسي­نانىڭ دايىن بولار كۇنى الىس ەمەس، ال ونىڭ قولجەتىمدى بولۋى ءتۇرلى ماسەلەلەردى تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن.

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىسقا قار ءتۇستى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار