ەكولوگيا • 16 شىلدە، 2020

قالدىق نەگە قاجەتسىز؟

55 رەت كورسەتىلدى

بىلتىر قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى بويىنشا قازاقستان الەمدىك رەيتينگتە 109 ەلدىڭ اراسىنان 25-ورىندا تۇراقتادى. بۇل – دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى مەملەكەتتەر مەن قالالار تۋرالى دەرەكقور جيناقتالاتىن Numbeo پورتالىندا جاريالانعان مالىمەت. كەلىسپەۋگە امالىمىز جوق. جىل سايىن ەلىمىزدە 5 ملن توننادان ارتىق قاتتى تۇرمىستىق قالدىق جينالادى. 2019 جىلى سونىڭ 15%-ى عانا قايتا وڭدەلدى. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاۋاپتى مينيسترلىكتىڭ جۇمىسىن سىنعا الىپ، ەكولوگيالىق كونيۋنك­تۋرانى رەتتەۋدى تاپسىرعانىنىڭ ءبىر سەبەبى سوعان بايلانىستى.

baikal24.ru

 

125 ملن توننا قالدىق بار

ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتى­رى­سىندا مەملەكەت باسشىسى: «جىل سايىن 5 ملن توننادان استام قاتتى تۇرمىستىق قال­دىق جينالادى. ەلىمىز بويىن­شا ونىڭ قايتا وڭدەۋ ۇلەسى تەك 15%-دى عانا قۇرايدى. بۇل جەت­كىلىكسىز. ۇكىمەتكە Waste to energy (قالدىقتان قۋات الۋ) تەح­نولوگياسىن ەنگىزۋ ءۇشىن زاڭنا­مالىق بازانى جانە قولايلى ينۆەستيتسيالىق جاعدايلاردى جەدەل قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىنداعى بەيبەرەكەت قوقىس ورىندارىنا بايلانىستى پروبلەمالار شەشىلمەي كەلەدى. ءبىر رەتتىك رەيدتەردىڭ، سالىنعان ايىپپۇلداردىڭ جانە ەكولوگيالىق ايلىقتاردىڭ بۇ­عان بەرەتىن اسەرى از. ەكولوگيا مي­نيسترلىگى تاراپىنان جۇيەلى جۇمىس ۇيىمداستىرىلۋى قاجەت»، دەدى. قازاقستاندا تۇرمىستىق قال­دىقتى جيناۋدا ءالى دە ورتاق مادەنيەتتىڭ قالىپتاسپاعانىن، سونداي-اق قايتا وڭدەۋ ماسەلەسىنە ءجىتى ءمان بەرىلمەي كەلە جاتقانىن دا تىلگە تيەك ەتتى.

ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق لاند­شافتى جىلدان-جىلعا جاق­سارىپ كەلەدى دەۋگە اۋىز بارمايتىنى راس. ايتالىق قوقىس توگۋگە ارنالعان 3 مىڭنان اس­تام پوليگوننىڭ 83%-ى ءتيىستى تالاپقا ساي كەلمەيدى. قازىر بۇل جەرلەردە 125 ملن تونناداي قات­تى تۇرمىستىق قالدىق جاتىر.

كوممۋنالدى قالدىقتاردىڭ ءوسىمى جىلدان-جىلعا 5%-عا ۇل­عايۋدا. سالالىق مينيسترلىكتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، بىلتىر 94 ەلدى مەكەندە قالدىقتى بولەك جيناۋ ورىندارى جاسالىپ، قايتا وڭدەۋ سالاسىنا 218 كاسىپورىن تارتىلدى. وڭدەلگەن شيكىزاتتان 20-دان اسا ءونىم ءتۇرى شىعارىلادى.

جالپى، قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتى وڭدەۋ ماسەلەسىنىڭ كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىنا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. 2017 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا وڭدەلگەن قتق-نىڭ ۇلەسى 9%-دى قۇراسا، ارادا ءۇش جىل وتكەننەن كەيىن، ياعني بيىل بۇل كورسەتكىش 15%-عا جەتتى. ءۇش جىلداعى ءوسىم – 6%. بۇدان ديناميكالىق سەرپىندى بايقاۋ قيىن، ارينە.

«قازاقستان حالقىنىڭ 70%-دان استامى قالدىقتاردى شىعارۋ جانە جيناۋ قىزمەتتەرىمەن قام­تىلعان. بىزدەگى پوليگوندار­دىڭ قۋاتى تولىعىمەن تاۋسىلدى دەسەك تە بولادى. ولاردىڭ دەنى ەكولوگيالىق جانە سانيتار­لىق تالاپتارعا ساي ەمەس. اي­ماقتاردا قوقىستى وڭدەۋگە قا­جەتتى ينفراقۇرىلىم جوقتىڭ قاسى. 2016 جىلى ەنگىزىلگەن روپ بىرىڭعاي وپەراتورى ارقىلى قتق وڭدەۋدىڭ كولەمىن 6 ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك الدىق. الايدا بۇل مۇلدە جەتكىلىكسىز. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق، دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 30%-دان اسادى»، دەگەن بولاتىن سالالىق ۆەدومستۆونىڭ ەسەپتىك كەزدەسۋىندە ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ.

جاۋاپتى ورگان باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، قايتا وڭدەۋدىڭ وڭ نا­تي­جەلەرى ماڭعىستاۋ، الماتى وب­لىستارىمەن قاتار شىمكەنت ش­اھارىندا بايقالعان. كەرىسىنشە قالىس كەلە جاتقانداردىڭ كوشىن شىعىس قازاقستان، اقمولا جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى باس­تاپ تۇر.

 

 10 مىڭعا جۋىق زاڭسىز پوليگون انىقتالدى

سالا وكىلدەرى زاڭسىز قوقىس پوليگوندارىنىڭ دا جىل ساناپ كوبەيىپ بارا جاتقانىنا الاڭ­داۋلى. ماسەلەن، بىلتىر عارىشتان جۇرگىزىلگەن باقىلاۋ­دىڭ ناتيجەسىندە 10 مىڭعا تاقاۋ زاڭسىز پوليگون ورىندارى انىق­تالدى.

«مينيسترلىك تاراپىنان بۇل قالدىقتاردى جويۋ بويىنشا اكىمدىكتەرمەن بىرگە ارنايى كەستە قۇرىلىپ، شامامەن 30% نەمەسە 400 مىڭ توننا كولەمىندە قالدىق جويىلدى. بۇل – نۇر-سۇلتان قا­لاسى مەن اقتوبە وبلىسىنىڭ جىل­دىق نورماسى. اتالعان پروب­لەمانى جۇيەلى تۇردە جويۋ ءۇشىن جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستە قوقىستى شىعاراتىن كولىكتەرگە GPS قۇرىلعىسىن مىندەتتى تۇردە ورناتۋ تالابى قاراستىرىلىپ وتىر»، دەيدى م.مىرزاعاليەۆ.

وسى رەتتە مينيسترلىك مۇنداي اۋقىمدى كولەمدەگى قالدىقتى قالاي قىسقارتپاق دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى؟ بۇگىندە ەلىمىز بويىنشا قوقىس شىعارۋدىڭ ورتاشا ءتاريفى ءبىر ادامعا ەسەپتەگەندە شامامەن 200 تەڭگە كولە­مىندە بەلگىلەنگەن. ال ونىڭ وزىن­دىك قۇنى بىرنەشە ەسە جوعارى دەيدى ەكولوگتار. ساراپشىلار ءتاريفتىڭ قۇنىن كوتەرۋ ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشپەيتىنىن ايتادى. بۇل ورايدا مينيسترلىك ەۋروپا­لىق تاجىريبەنى ەسكەرىپ، Waste to energy تەتىگىن ەنگىزۋدى ءجون دەپ تاپتى.

اتالعان تەحنولوگيانىڭ نەگى­زىن­دە قوقىستان ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىلىپ، ونى ورتاق جەلىگە ساتۋ قاراستىرىلماق. وسىلايشا قوقىس وڭدەۋ سالاسىنىڭ ينۆەستي­تسيا­لىق تارتىمدىلىعى ارتىپ، بۇل سەگمەنتكە جەكە ينۆەستيتسيا­لار تارتىلادى دەپ كۇتىلۋدە. نا­تيجەسىندە قورشاعان ورتاداعى زيان­دى قالدىق كولەمى ازايا تۇسەدى.

 

وپەراتوردى كىم قاداعالايدى؟

ماسەلەنىڭ بارلىعى وسىمەن شەشىلە قويسا جاقسى، اري­نە. ايتسە دە بىرىڭعاي روپ وپەرا­تورىنىڭ قىزمەتىنە قاتىستى سۇراق از ەمەس. ەلىمىزدە قايتا وڭ­دەۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتكىسى كەلە­تىن كاسىپورىندار جوق ەمەس، بار. بىراق ىسكەرلىك ورتا­دا­عى ازا­ماتتاردىڭ پىكىرىنە قۇ­لاق تۇرسەك، روپ بۇل سالانى اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇدىرى­عىندا ۇستاپ تۇرعان مونوپوليسكە اينالعان.

ماسەلەن، رايحان سماعۇلوۆا جولداسى ەكەۋى رەتسيكلينگپەن اينالىساتىن باس شاھارداعى كاسىپورىننىڭ ءبىرىن 2016 جىلدان بەرى شيكىزاتپەن قامتىپ كەلگەن بولاتىن. الايدا ورتاق ديسپەتچەر شيكىزاتتىڭ باعاسىن تىم ارزانعا باعالايتىندىقتان بۇل كاسىپتى تاستاۋعا تۋرا كەلگەنىن ايتادى ىسكەر ازاماتشا.

«نەگە بۇل سالادا ءبىر عانا وپەراتور بولۋى كەرەك؟ كاسىپكەر رەتىندە ءبىز مۇنى تۇسىنە المايمىز. نارىق زامانى بولعان سوڭ، باسەكەلەستىك ەركىن ءارى ءادىل بولۋعا ءتيىس. مىسالى، ءبىز جارامسىز كولىك دوڭگەلەكتەرىن جانە باسقا دا قاتتى قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن كومپانياعا وتكىزىپ كەلدىك. الايدا شيكىزات 35-40 تەڭگەگە باعالانسا، روپ ونىڭ 10 تەڭگەسىن وزىنە قالدىرادى. 5 تەڭگەسى بىزگە تولەنسە، قالعان اقشا لوگيستيكالىق ۇيىمعا بەرىلەدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان تۇسىنىك­سىز تۇستار از ەمەس. اجەپتاۋىر شى­عىنعا باتتىق. سول سەبەپتى بۇل ءىستى تاستاۋدان باسقا امالىمىز قالمادى»، دەدى كاسىپكەر.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسە­بىنشە، 2050 جىلعا قاراي الەمدەگى تۇرمىستىق قالدىقتىڭ كولەمى 70%-عا ءوسىپ، 3،4 ملرد تونناعا جەتەدى. بۇل دەگەنىڭىز كەلەشەكتە جەر پلانەتاسىنىڭ ۇلكەن قوقىس پوليگونىنا اينالۋعا شاق قالعانىن بىلدىرسە كەرەك. وكىنىشكە قاراي، جەر-انانىڭ قوقىسقا كومىلىپ بارا جاتقانىنا قازاقستاننىڭ دا قوسىپ جاتقان ۇلەسى از ەمەس.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار