ەكونوميكا • 14 شىلدە، 2020

سىرتقى ساۋدا قاشان ارتادى؟

36 رەت كورسەتىلدى

دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ بولجامىنشا، بيىل الەمدىك ساۋ­دا اينالىمى 13 پايىزدان 32 پايىزعا دەيىن قىسقارۋى، ءىجو 2،5 پايىزدان 8،8 پايىزعا دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن. ەكونوميستەر بۇدان ەكسپورتقا تاۋەلدى ەلدەر قاتتى زارداپ شەگەتىنىن ايتادى.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ساراپشى­لارىنىڭ باعالاۋىنا سايكەس، كوروناۆيرۋستىڭ سالدارىنان بيىلعى جانە كەلەر جىلدارداعى ەكونوميكالىق شىعىنداردىڭ جالپى كولەمى 12،5 ترلن دوللاردان اسادى. Finprom.kz پورتالىنىڭ حابارلاۋىنشا، بيىلعى ءتورت ايدا قازاقستاننىڭ ەكسپورتى 28،2 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇل بىلتىرعى ۇقساس كەزەڭمەن (28،7 ملرد دوللار) سالىستىرعاندا 1،7 پايىزعا از. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى كەرى ديناميكا 6 پايىزدىق مەجەگە دەيىن بارادى دەپ بولجاۋدا.

ING Bank-ءتىڭ ۆاليۋتالىق ستراتەگيا جونىن­دەگى باس ساراپشىسى كريس تەرنەر اقش-تاعى پرەزيدەنت سايلاۋىندا دەموكرات دجو بايدەن جەڭىسكە جەتسە، ساۋدا-ساتتىق ماسەلەسىندە «جىلىمىق» ورناۋى مۇمكىن دەپ سانايدى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، بۇل ساۋدا سوعىسىنان ونسىز دا قىسىم كورىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ ەكونوميكالارى قالپىنا كەلۋىنە وڭ ناتيجە بەرەدى.

 

تسيفرلى ساۋدانىڭ سەپتىگى ءتيدى

وسىدان ەكى اي بۇرىن قازاقستان ۇكىمەتى­نىڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ ءبىرىنشى توقساندا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 2019 جىلداعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 2،7 پايىزعا ارتىپ، 21 ملرد دوللاردى قۇراعانىن ايتقان-دى. ۆەدوم­ستۆو باسشىسىنىڭ سوزىنە سەنسەك، ەكسپورت كور­سەتكىشىنىڭ 4،2 پايىزعا ءوسىپ، يمپورتتىڭ 0،1 پايىزعا ازايعانى ساۋداداعى تەپە-تەڭ­دىككە جاقسى اسەر ەتتى. مينيستر مينەرالدى تىڭايتقىشتار، كۇنباعىس مايى جانە تاعى باسقا تاۋارلار بويىنشا ەكسپورت كولەمى ارتقانىن جەتكىزدى.

ب.سۇلتانوۆ پاندەميا شي­كى­زات ەمەس ەكسپورتتىڭ اينا­لىمداعى ۇلەسىن ارتتىرۋ جۇمىس­تارىن جىلدامداتۋ قاجەتتىلىگىن كورسە­تىپ، ناقتى ساباق بولعانىن مويىندادى. سونىمەن قوسا ەكس­پورتقا باعىتتالعان كاسىپ­ورىن­داردى قولداۋ شارالارى جانە ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ كولىك شى­­­عىن­­دارىن وتەۋ جۇمىستارى جالعاساتىنىن ايتتى. وسىعان بايلانىستى 7،7 ملرد تەڭگە ءبولى­نىپ، ونىڭ 215 ملن تەڭگە سوماسىنا 20 ءوتىنىم (مايلى تۇقىمدار، ۇن، كونديتەرلىك ونىمدەر جانە ارنايى كيىمدەردى قحر، رف جانە ەو ەلدەرىنە جەتكىزۋ) ماقۇلداندى.

ەكسپورتتاۋشىلاردى قول­داۋ ءۇشىن داعدارىسقا قارسى ور­تا­لىقتىڭ جۇمىسى قارقىن الىپ، ەكى اپتانىڭ ىشىندە 120-دان استام ءوتىنىش قاراستىرىلسا كەرەك. سون­داي-اق بەيىندى مينيسترلىكتەر مەن ۇيىمداردىڭ ساراپشىلارىن تار­تۋ باعىتىندا قولداۋ كور­سە­تىلگەنىن ايتتى جاۋاپتى ورگان جە­تەك­شىسى.

– 16 تاۋار پوزيتسياسى بويىنشا باسىمدىق بەرىلىپ، ولاردى جاڭا نارىقتاردا ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن تىڭ شەشىمدەر ازىرلەنەدى. جىل باسىنان بەرى Kazakh Export جەلىسى بويىنشا 39 وتاندىق ەكسپورتتاۋشىعا قولداۋ كورسەتىل­دى. ونىڭ 26-سى توتەنشە جاعداي كەزەڭىندە 6 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجاتقا ساقتاندىرۋ قولداۋىنا يە بولدى، – دەدى مينيستر.

جاۋاپتى مينيسترلىكتىڭ دەرە­گىنشە، قازاقستان تاۋارلارىنىڭ سىرتقى نارىقتا جىلدام تارا­لۋىنا ەلەكتروندى كوممەرتسيا سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. ب.سۇل­تا­نوۆ تسيفرلى ساۋدا الاڭدارىن ارتتىرۋ باعىتىندا «ينتەرنەت-ەكس­پورتتاۋشى مەك­­تەبى» باعدار­لاماسى ىسكە قوسىل­عانىن ايتتى. بۇعان قوسا Alibaba پلاتفورما­سى ارقىلى 50 قازاقستاندىق كاسىپ­ورىن ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋعا مۇم­­كىندىك الدى.

اتالعان مينيسترلىك 2025 جىل­عا قاراي تاۋارلار مەن قىز­مەت­تەردىڭ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتىن 41 ملرد دوللارعا دەيىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 24،7 ملرد دوللار كولەمىندە بولعان-دى.

 

شيكىزات ەمەس ەكسپورت كولەمى ماردىمسىز

Finprom.kz-ءتىڭ مالىمەتىنە سۇيەن­­سەك، وسى جىلدىڭ ءتورت ايىن­دا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋ­­دا اينا­لىمى 28،2 ملرد دوللار بولىپتى، بۇل بىلتىرعىمەن سا­لىس­تىرعاندا 1،7 پايىزعا از. تاۋار­لار يمپورتى 3،5 پايىزعا تو­مەندەپ، 9،8 ملرد دوللاردى قۇ­رادى.

وسى رەتتە وتاندىق تاۋارلار ەكسپورتى 0،7 پايىزعا قىسقارىپ، 18،4 ملرد دوللار كولەمىندە باي­قال­عانىن ايتا كەتكەن ورىندى. تۇتاستاي العاندا، بىلتىر ەكسپورت 5،3 پايىزعا، ياعني 57،7 ملرد دول­لارعا تومەندەگەنىن ەسكەرسەك، بيىل ەكسپورتپەن بىرگە سىرتقى ساۋ­دانىڭ جالپى كولەمىنىڭ ءوسۋ سەرپىنى كۇتىلگەن-ءدى. الايدا COVID-19 پان­دەمياسىنىڭ ءورشۋى مەن مۇناي نارى­­عىنداعى باعا سوعى­سى وتاندىق ساۋ­دا سەكتورىنا كەسىرىن تيگىزبەي قويمادى.

شيكىزات ەمەس ەكسپورتتى ىلگە­رى­لەتۋ مەن دامىتۋ باعىتىندا ەلىمىز بىرنەشە باعدارلامانى جۇ­زە­گە اسىرۋ ارقىلى ەكسپورتتىق ءونىم­دى وتكىزۋدىڭ جاڭا نارىق­تارىنا شى­عۋعا مۇمكىندىك الدى. ايتالىق العاش رەت بانگلادەشكە اسكەري جاب­دىقتار ساۋدالاندى. يتالياعا اك­كۋمۋلياتورلار جەتكىزىلىپ، بىرىك­كەن اراب امىر­لىكتەرىنە ءىرى كولەم­دەگى بال ءونىمى­نىڭ تاسىمالى جولعا قويىلدى.

ساۋدانىڭ بۇل سەگمەنتىن ور­كەندەتۋگە ءتيىستى مەملەكەتتىك باع­­دار­لامالار مەن دامۋ ينستي­تۋت­تارىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان سىرتقى نارىقتا قازاقستاننىڭ شي­كىزاتتىق قاۋقارى باسىم ەكەنى ءالى دە بايقالۋدا. قارجى پور­تا­لىنىڭ ساراپشىلارى ءتورت اي­دىڭ ناتيجەسى بويىنشا ەكس­پورت­تىڭ 77،5 پايىزى مينەرالدى ونىمدەرگە (14،2 ملرد دوللار) تيەسىلى ەكەنىن ناقتىلادى. ماسە­لەن، مەتالل مەن مەتالل بۇيىم­دار ساۋداسىنىڭ كولەمى 2،1 ملرد دول­لار بولدى.

 

تەڭىزشىلەر قايتسا، ساۋدا توقىرايدى

الەمدىك ساۋدا نارىعى جارتىلاي نەمەسە تولىق توقىراۋى مۇم­­كىن. سەبەبى جۇك كەمەلەرىندە ەڭبەك ەتەتىن تەڭىزشىلەردىڭ ەداۋىر بولىگى جۇمىستى توقتاتۋعا بەلدى بەكەم بۋىپ وتىرعان كورىنەدى. CNN-ءنىڭ مالىمەتىنشە، مۇنداي اق­­پاراتتى حالىقارالىق كولىك جۇ­مىس­­­شى­لارىنىڭ فەدەراتسياسى تارات­تى.

جۇمىسشىلارمەن كەلىسىم­شارت مەرزىمىن ۇزارتاتىن ۋاقىت 16 ماۋسىمدا ءوتىپ كەتتى. ەندى قاۋىمداستىق ەكيپاجدارعا ۇيلە­رىنە ورالۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىن­دىكتى قاراستىرىپ جاتىر.

كوروناۆيرۋستىق پاندەميا­نىڭ سالدارىنان 200 مىڭنان استام تەڭىزشى بىرنەشە ايدان بەرى ايلاقتارعا كىرە الماي جۇرگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ەگەر ولار كەمەدەن كەتۋگە بايلانىستى شەشىمنەن باس تارتپاسا، مۇنىڭ ارتى تاۋار تاسى­مالىنىڭ تەجەلۋىنە نەمەسە مۇلدەم توقتاپ قالۋىنا سوق­تىرۋى عاجاپ ەمەس. اسىرەسە بۇل ازىق-ت ۇلىك، وتىن جانە ءدارى-دار­مەك­تەردىڭ لوگيستيكاسىنا ۇلكەن سوققى بولارى انىق.

سالاداعى وسىنداي بەيبەرە­كەتسىز احۋال الەمدىك كولىك لوگيس­تيكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى كۇمانسىز. ويتكەنى بۇۇ-نىڭ ساۋ­دا جانە دامۋ جونىندەگى دۇنيە­جۇ­زىلىك كونفەرەنتسياسىنىڭ دەرەك­تەرىنە سايكەس، الەمدىك ساۋدادا تاۋارلاردىڭ 80 پايىزى سۋ جولدارىمەن جەتكىزىلەدى.

– كەيبىر تەڭىزشىلەر كەمە بور­تىندا ءبىر جىلدان ارتىق ۋاقى­تىن وتكىزۋگە ءماجبۇر. نەگە دەسەڭىز، الەم ەلدەرىنىڭ ۇكىمەت­تەرى كارانتيندى العا تارتىپ، جۇ­مىس­­­شىلارعا جاعالاۋعا شى­عۋ­عا تىيىم سالدى. سول سەبەپ­تى ولار­دىڭ كەمەلەردى ء«جۇزىپ جۇر­گەن تۇر­مەمەن» سالىستىرۋ­دان باسقا امالى جوق، – دەيدى فەدەراتسيانىڭ وكىلى دەيۆ حەين­دەل. ول ەڭبەك تۋرالى كونۆەن­تسيا­عا سايكەس، تە­ڭىز­­دە 11 اي عانا بولۋعا رۇقسات بەرىلگەنىن، الاي­­دا 15 ايدان بەرى قۇرلىقتى كور­­مە­گەن تەڭىزشىلەردىڭ بار ەكەنىن جەتكىزدى.

Maersk – كونتەينەرلەر تاسىمالىمەن اينالىساتىن الەمدەگى ەڭ ءىرى كومپانيا. اتالعان مونوپوليست 6،5 مىڭنان استام تەڭىزشىنىڭ 35 پايىزى اكۆاتوريادا كەلىسىم­شارتتا قاراستىرىلعاننان الدە­قاي­دا ۇزاق ۋاقىت بولعانىن حابارلادى. نارىقتاعى نەگىزگى قاتى­سۋشىلار الەم ۇكىمەتتەرىن سالا­داعى «گۋمانيتارلىق داعدارىس­پەن» كۇرەسۋگە دارمەنسىز دەپ ايىپ­تاپ وتىر. جوعارىداعى تاۋە­كەلدەردى ەسكەرگەن مەملەكەتتەر قازىر ازىق-ت ۇلىك قورىن جاساقتاپ، قاۋىپسىزدىك شارالارىنا ايرىقشا ءمان بەرۋدە.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اداسقان بالالار امان-ەسەن تابىلدى

ايماقتار • 07 تامىز، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار