قوعام • 22 مامىر، 2020

جاقسىلىققا جارشى، نامىسقا قامشى

494 رەت كورسەتىلدى

شىعارماشىلىققا بەيىم جاستاردى جانىنا جاقىن تارتىپ جۇرەدى.

ءوزىڭ جاقىن تانيتىن، جاقسى بىلەتىن ادام جايىندا تولعانۋ كۇردەلى ءارى وڭاي. وڭاي بولاتىنى، وزگەگە بەيمالىم سىرلارىن تىزبەلەپ شىعۋعا بولادى. كۇردەلى سوعاتىنى، سول ادامنىڭ باسقادان ءبىر قارىس جوعارى تۇراتىن بويىنداعى ارتىقشىلىعىن ايتا الدىم با، جوق پا دەپ ابدىرايسىڭ. ول كىسى حاقىندا ۇزاق اڭگىمە ايتۋعا بولادى. بويىنا دارىعان دارىنى مەن قانىنا بىتكەن تالانتىن تىزبەلەپ تاڭدى تاڭعا ۇرۋعا بولادى. بۇل كىسى – شىعارماشىلىققا بەيىم جاستاردى جانىنا جاقىن تارتىپ، ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ جۇرگەن، ادەبيەت پەن مادەنيەت جاناشىرى، ۇلاعاتتى ۇستاز، اقىن، سازگەر، فيلولوگ، عالىم مۇرات يمانجاپپار. بۇل كىسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن عۇمىر جولى مەن ەتكەن ەڭبەگىن ەلگە ايتۋ، جاستارعا جاناشىرلىق تانىتىپ، ونەرگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانىن كوپشىلىككە ايگىلەۋ ءبىر جاعى مىندەت بولسا، ەكىنشىدەن الدىن كورگەن بىزدەي شاكىرتتەرىنە پارىز.

باستالعان سەنەن العاش تىرشىلىگىم،

ورەمىن وزىڭە ارناپ جىر سۇلۋىن.

تاستاي سالعان تاياعىڭ تال بوپ ءوسىپ،

نۋ بوپ تۇر بۇل كۇندەرى ءبىر شىبىعىڭ – دەپ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا ولەڭ ورگەن، انىمەن تالاي جۇرەكتى سوعىسىنان جاڭىلدىرىپ، سازىمەن تەربەگەن بۇل ازامات 1960 جىلى باق قونىپ، قاسيەت دارىعان، ابىزدار مەن اقىنداردى بەسىگىندە تەربەتىپ، ون جەتى اقىن شىققان مەكەن بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ جارما اۋدانىنداعى ۇشبيىك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن.

مۇرات تىلەگەن ۇلىنىڭ بالا جاسىنان ولەڭ-جىرعا، سىرلى سوزگە قۇمارلىعى ەسەيە كەلە ادەبيەتكە دەگەن اۋەستىگىن ارتتىرىپ، قولىنا قالام الىپ، جۇرەك سىرىن اق قاعازعا كوشىرەتىن ادەتىنە اينالدى. قۇيماقۇلاقتىق قاسيەتى كىشكەنتاي كۇنىندە ەستىگەن اڭىز-ءاپسانا، وسى وڭىردەن شىققان اقىن-جىراۋلاردىڭ، باتىرلاردىڭ باسىنان كەشكەن ەرلىك وقيعالارى بالا مۇراتتى ەرەكشە ەلىكتىرىپ، قىزىقتىراتىن. مەكتەپ جاسىندا دا البىرتتىعى مەن العىرتىعى قوسا شاپقان جاس جەتكىنشەك ورتاسىنىڭ وزاتى، قاتارىنىڭ الدى بولىپ قالىپتاسۋعا اسەر ەتتى. جاستايىنان ونەرگە دەگەن بەيىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا ولەڭ، ءان شىعارا ءجۇرىپ ەلگە تانىلىپ، حالىق الدىندا قادىرى ارتتى.

مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن «ادەبيەتشى بولسام» دەگەن اسقاق ارماننىڭ جەتەگىندە سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىنە وقۋعا كەلىپ ءتۇستى. تالاي جىلدىق تاريحى تاسقا باسىلعان وقۋ ورنىندا ءبىلىم الا ءجۇرىپ، قوعامدىق ىستەرگە ارالاسىپ، ستۋدەنتتىك ءومىردىڭ قىزىعىنا باتىپ، مادەني-ادەبي كەشتەردىڭ وتكىزىلۋىنە مۇرىندىق بولىپ، كوپشىلىك شارالاردىڭ باسى-قاسىنان تابىلاتىن. ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ارقىلى ونەرلى ءھام ورەلى جاستاردى ءبىر اراعا ۇيىستىرىپ، ءبىر ارناعا توعىستىرىپ جالىنداعان جاستىق وتىنىڭ ارقاسىندا سىرلاستارىنىڭ سىنىنا ۇشىراماي، قاتارلاستارىنىڭ قوشەمەتىنە بولەنىپ، ۇلاعاتتى ۇستازدارىنىڭ باتاسىن الدى.

ينستيتۋت قابىرعاسىندا ونەرىن شىڭداپ، ءبىلىمىن بايىتىپ، تانىمىن تەرەڭدەتىپ، قازاق ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارىمەن قوسا شەتەلدىك شايىرلار مەن الەم ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن وقۋدان جالىققان جوق. حاكىم ابايدىڭ ىلىمىمەن سۋسىنداپ، ونىڭ قاراسوزدەرى مەن ولەڭدەرىن وزىنشە تالداپ، ءوزىنىڭ اقىل-پاراساتىنىڭ پايىمىنا سالدى. ابايدىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسى، اقىندىق ءداستۇرى، ونىڭ اقىندىق قۋاتى بارىنشا باۋراي ءتۇستى. اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ اقىن شاكىرتتەرىنىڭ شىعارمالارىنا اڭسارى اۋدى. كەڭىنەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الىپ، عىلىمي جولعا دايارلانادى. وقۋشى كەزدەن ولەڭ مەن جىرعا، جالپى شىعارماشىلىق الەمگە جاقىن جۇرسە دە، ستۋدەنتتىك شاعىنان باستاپ بويىنداعى كۇش-قۋاتىن، تاسىعان ىستىق قايراتىن جۇمساعىسى كەلگەندىكتەن عىلىمعا ءبىرجولا بەت بۇردى.

ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان كيەلى ولكەدەگى اقتامبەردى جىراۋ، اقتايلاق بي، سىبان رۋىنان شىققان ون جەتى اقىن، ابايدىڭ اقىندىق ونەر مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى ءارىپ تاڭىربەرگەن ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋگە، زەردەلەۋگە، ساناسىندا تۇتۋعا، ءبىراز ادامعا بەيماعلۇم بولعان تۇستارىن كوپشىلىككە تانىتۋ، جۇرتشىلىق ىشىندە ناسيحاتتاۋعا كۇش سالدى. بەلگىلى ادەبيەتشى، اسا كورنەكتى عالىم، ابايتانۋ عىلىمىنىڭ اسقان بىلگىرى، ءوزىنىڭ ۇستازى قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ء«ارىپ اقىننىڭ شىعارماشىلىعى» اتتى ديپلومدىق جۇمىسىن ۇزدىك قورعاپ شىقتى. بۇل جولى دا ورتاسىنا شيرىققان شىعارماشىلىق شابىتىمەن تانىلعان جاس دارىننىڭ ادەبيەت ولكەسىندە جۇلدىزى جارقىراپ، ابىرويى تاعى دا ءبىر مارتە اسقاقتاي تۇسكەنى ايتپاسا دا ايقىن ءسوز.

1982 جىلى سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن ارنايى جولدامامەن باياناۋىل اۋداندىق وقۋ بولىمىندە ينسپەكتورلىق قىزمەتكە ورنالاسادى. سودان سوڭ كومسومول، كاسىپوداق ۇيىمدارىندا، وبلىس مەكتەپتەرىندە ۇستازدىق، باسشىلىق قىزمەتتەرگە ارالاستى.

2006 جىلى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور اراپ ەسپەنبەتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «حالىق اقىنى ساپارعالي الىمبەتوۆتىڭ ادەبي مۇراسى» اتتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ، عىلىمي اتاق-دارەجەگە قول جەتكىزدى. سودان سوڭ ادەبيەتتانۋ عىلىمى سالاسىندا ءوز شاكىرتتەرىن دايىنداۋعا كىرىستى. عالىم ءارى ادەبيەتتانۋشى رەتىندە «ولەڭ گۇل»، «جىرمۇرا» اتتى شىعارمالار جيناعىنىڭ، «حالىق اقىنى ساپارعالي الىمبەتوۆ» اتتى عىلىمي مونوگرافيانىڭ، «انادان شىنشىل تۋعان ساپارعالي»، «حالىق اقىندارى مۇراسى»، «سەمەي ءوڭىرىنىڭ اقىن-جازۋشىلارى»، ء«ومىر وزەن»، «جارما اقىندارى» اتتى عىلىمي-ادىستەمەلىك، كوركەم جيناقتاردىڭ جانە مەكتەپ ۇستازدارى مەن جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان بىرنەشە وقۋ قۇرالدارىنىڭ اۆتورى اتاندى.

مادەنيەت پەن ونەردىڭ جاناشىرى مۇرات يمانجاپپارمەن تانىستىعىمىز 2008 جىلى باستالعان ەدى. قالامىزداعى جەرگىلىكتى تەلەارنانىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە وڭىرىمىزدەن شىققان بەلىگىلى ءانشى تالعات كەڭەسحانوۆتىڭ شىعارماشىلىق كەشىنە ارنايى حابار تۇسىرۋگە بارعاندا ءانشى اعامىزدىڭ جاقىن دوسى، تاۋداي تالانتىمەن مەنمۇندالاعان اعامىز الدىمىزدان شىعا كەلدى.

جاسىرماي قۋانىشىن، بار مۇڭىن دا،

بولىسكەن جاندار ەدىك بارلىعىن دا.

كەلەمىز داق تۇسىرمەي تۋ كوتەرىپ،

«دوستىق» دەپ اتالاتىن ارلى ۇعىمعا... – دەپ مۇرات اعامىز ءوزى جىرلاعانداي سەمەي جۇرتشىلىعىنا، ءوزىنىڭ جەرلەستەرىنە ەسەپتىك كونتسەرت بەرىپ، اننەن شاشۋ شاشقان تالعات اعامىزدىڭ قاسىنان تابىلىپ، شاشباۋىن كوتەردى. الاتاۋدىڭ بوكتەرى الماتىدان اعايىن-تۋىسىن اڭساپ جەتكەن انشىگە بارىنشا قولداۋ كورسەتۋگە تىرىستى. ونەرپاز دوسىنىڭ دارىنىن دارىپتەپ، ەل الدىندا ەلگەزەكتىك تانىتقان بۇل اعامىز سونداي مەيىربان، سونداي بيىك تۇلعالى جان بولىپ كورىنىپ ەدى. ءالى دە سول بيىگىنەن تۇسپەگەندەي كورىنەدى. سول كۇندەردەن باستالعان جاقىن تانىستىق پەن ىزگى سىيلاستىق اعا-باۋىر بولىپ ءبىر-ءبىرىمىزدى ىزدەيتىن كۇندەرگە ۇلاستى. جانىنا جاقىن تارتىپ سول كەزدەردەگى سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتتەرى قاتارىنا قوسىلۋىمىزعا اسەر ەتتى. جۇلدىزىمىزدىڭ جانىپ، جيىرما جاسىمىزدا تۇڭعىش كىتابىمىزدىڭ شىعۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. بۇدان بولەك اقىندىق دەيتىن ارلى ۇعىمدى جوعارى باعالايتىن مۇرات تىلەگەن ۇلى ۇستازىمىز سول جىلدارى الاش وعلاندارى تۋ تىككەن رۋحانياتىمىزدىڭ استاناسىنداعى بەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ جانىنان «شابىت» شىعارماشىل جاستار ۇيىمىن قۇرىپ، بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزگە كەڭىنەن تانىمال جاس اقىندار مەدەت دەمەجان، جۇلدىزاي ىسقاق، مەرەي قارت، ارمان شەريزات، جاسۇلان ماقاەۆ، ايتىسكەر اقىندار ەرلان داۋلەت ۇلى، اردابەك اقبابا ۇلى، سەرىك قۋانعان سىندى جاس جەتكىنشەكتەردىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە قول ۇشىن بەرىپ، قولداۋ كورسەتۋدەن ايانىپ قالمادى. جوعارىدا نىسپىسى اتالعان جاس ونەرپازداردىڭ العاش جىر جيناقتارى مەن كىتاپتارىنىڭ جارىق كورۋىنە كوپ كومەكتەستى. اعامىزدىڭ وسى ءبىر ارەكەتىنە كوز جىبەرىپ اعالىق دەگەن اڭعالدىق، اڭعالدىق دەگەن اعالىق شىعار دەپ تاڭىرقايسىڭ. ۇستاز بولىپ جول-جوبا نۇسقاۋ ءبىر باسقا، قاراماعىڭا الىپ قامقورلىق تانىتۋ مۇلدە باسقا اڭگىمە.

عىلىمداعى جولى مەن ومىرلىك باعىت-باعدارىن ايقىنداپ العاننان كەيىن مۇرات تىلەگەن ۇلى بەرتىن كەلە سەمەي قالاسىندا «ۇشبيىك» باسپاسىن اشىپ، وڭىرىمىزدەگى ونەرلى جانداردىڭ ءونىمدى ەڭبەكتەرىن ەل الدىندا تارازىعا تارتىپ، باسپا ءىسىن قولعا الدى. باسپا ىسىمەن اينالىسا ءجۇرىپ، جانىنا شاكىرتتەرىن جاقىن تارتىپ، ولاردى باسپا ىسىنە باۋلىپ، قيىنشىلىعى قايشىلاسقان، اۋىرتپالىعى باستان اساتىن، ەڭ الدىمەن ىسكەرلىكتى تالاپ ەتەتىن قىزمەتتىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرتۋگە تىرىستى. «ۇشبيىك» باسپا-ءۇيى جۇمىسىنىڭ قىزۋى اقىن اعامىزدىڭ شاكىرتتەرىنە شاراپاتىن تيگىزدى. نەگە دەسەڭىز جوعارىدا اتالعان اعامىزدىڭ اقىن شاكىرتەرىنىڭ تۇڭعىش كىتاپتارى وسىندا باسىلىپ، تابالدىرىعىنان ءتاي-ءتاي باسىپ شىعىپ، ايداي الەمگە جول تارتتى. ادامدىق قاسيەتى ارتىقشا بىتكەن وسى ءبىر ازاماتتىڭ باسپاسىنان تۇرمىستىڭ قيىنشىلىعى مەن قيىندىعى قاتار قىسىپ جۇرگەن مۇرات اعامىزدىڭ زامانداستارى دا «ۇشبيىك» باسپاسىن جاعالايتىن، ءبىزدىڭ ۇستاز قولىنان كەلگەن كومەگىن قومسىنباي، العىسىن تەڭگەگە تەڭگەرمەي، اساۋ دا ادۋىن جانداردىڭ جىلى لەبىزىنە كومىلەتىن.

كەيىنگى جىلدارى مۇرات يمانجاپپار اعامىز قازاقستان مەن موڭعوليا ەلى اراسىندا التىن كوپىر ورناتىپ، سول جاققا ءجيى باراتىن بولىپ ءجۇر. باراتىنى بەكەر ەمەس. ول جاقتاعى ونەر مەن ادەبيەتكە جانى قۇمار جاس جەتكىنشەكتەردى، ءبىزدىڭ قانداستارىمىزدىڭ اتامەكەنىندە ءبىلىم السا دەگەن قۇشتارلىقتان تۋعان وي بۇل. تاعى دا سول دارىندىلاردىڭ ارىنىن اسىرىپ، ەل الدىنا شىعىپ ونەر كورسەتۋىنە دانەكەر بولىپ ءجۇر. مۇرات اعامىزدىڭ سوناۋ قيىردان جەتەكتەپ، ەرتىپ كەلگەن شاكىرتتەرىنىڭ الدى بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزگە بەلگىلى ونەر يەلەرى بولىپ ۇلگەردى.

مۇرات اعامىزدىڭ ولەڭدەرىن پاراقتاپ وتىرىپ، اقىندىق دەگەن ادامدىق، ادامدىق دەگەن اقىندىق ەكەن عوي دەپ تانىم جەتەگىندە وي ەمەسىڭ. ولاي بولاتىن سەبەبى، اعامىزدىڭ جىر جولدارىندا ونىڭ قاراپايىمدىلىعى مەن ويىن اشىق ايتاتىنى اڭعارىلىپ تۇرادى. ۇستازدىق پەن عىلىمدى، ولەڭ مەن ونەردى قاتار الىپ ءجۇرىپ ورتاسىنا تانىلعان اقىنجاندى ازاماتتىڭ:

شاشقانىنداي جارىعىن جانعان وتتىڭ،

تابانىممەن جەر باسىپ، جالعان كەشتىم.

باياعى بابالارداي بولماسام دا،

مۇرالارىن كەلەدى جالعاپ وتكىم – دەگەنى ءوزىنىڭ ومىرلىك كرەدوسىن ايقىنداپ تۇرعانداي. ول تۋدىرعان تابيعات ليريكاسىندا دا توسىن مىنەز بەن وقشاۋ وي بايقالادى:

سالتىممەنەن سانامدى كۇزەتۋگە،

ساعان تارتىپ تۋعانمىن بىلەسىڭ بە؟

تولقىنى بار، اساۋلاۋ اعىسى بار،

قان ەمەس - ەرتىس اققان جۇرەگىمدە!

مۇرات تىلەگەن ۇلىنىڭ سەزىم ليريكاسى جاستىققا ءتان جىلىلىق سىيلايدى. ادام جاسى تولىسقانمەن سەزىم مەن ساعىنىش ءباز باياعى قالپىندا. جاستىق وتى جالىنداپ تۇرعان شاقتا تۋدىرعان، ءسوزى مەن ءانىن ءوزى شىعارىپ دۋمانعا تولى سول ءبىر كۇندەردىڭ ەلەسىندەي بولعان «اياۋلىم» ولەڭى دە وزىنشە ءبىر بولەك سىر تولعايدى.

ءۇمىت ۇزبەي، جانىم، كوپ ىزدەدىم ءوزىڭدى،

جىلدار بويى تالماي باسۋمەنەن ءتوزىمدى.

ەلەس بولىپ ءار كەز قيالىمدا شارىقتاپ،

ءجۇرۋشى ەدىڭ، ەركەم، تولقىتۋمەن سەزىمدى.

نەمەسە:

نۇر ەدىڭ جارىق بىلگەنگە،

گۇل ەدىڭ وسكەن كۇنگەيدە.

سول بيىگىڭدە قالا بەر،

كەزدەسپەي كەتكەن ءبىر بەينە...

بۇل اقىننىڭ باسىنان كەشىرگەن كۇيى، وزگەگە ۇقسامايتىن ءومىر جولى، ولەڭ جولى بولىپ عۇمىر كەشپەك. ولەڭىندەگى شىنايىلىق، بۇلقىنعان جۇرەك سەزىمى، ساعىنىش ءلاززاتى مۇرات يمانجاپپاردىڭ وزىنە لايىق قولتاڭباسى دەپ ۇققانىمىز ءلازىم. توعىز ءتۇرلى بىتكەن تالانتىڭىز تۇگەسىلمەسىن. تاسىعان كۇش قايراتىڭىز تولىسا بەرسىن. ءسىز ءاماندا جاقسىلاققا جارشى، نامىسقا قامشى بولىپ، ادالدىق پەن اڭعالدىق، اعالىق پەن دانالىقتىڭ ۇلگىسى بولىپ عۇمىر كەشەسىز.

 

قۋات قيىقباي

 

سەمەي

سوڭعى جاڭالىقتار

شىرقاۋ شىڭى شوقاننىڭ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار