ادەبيەت • 09 مامىر، 2020

ادام قولىمەن جاسالعان قاسىرەت جانە بەيكۇنا ءھام بەلگىسىز تاعدىرلار

189 رەت كورسەتىلدى

دۇنيەدە بولعان ءاربىر قۇبىلىس كەيدە ادامزات بالاسىنىڭ كوزقاراسىن وزگەرتىپ، ءتىپتى تاعدىرىن دا باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. بىراق، كوزگە كورىنىپ، كوڭىلگە سەزىلمەيتىن عارىشتان، عايىپتان بولەك، جەر بەتىندەگى بارشا قۇبىلىستىڭ ادامزات تاعدىرىنا تىكەلەي قاتىسى بار. قارا جەردەگى قۇبىلىس اتاۋلى قۇدايدىڭ قۇدىرەتىن تانىتقانىمەن، ادامزاتتىڭ دا تاعدىرىندا تاڭبالانعان نە قاسىرەت، نە قاسيەت بولىپ قالادى ەكەن. اق پەن قارانىڭ، ەرلىك پەن ەزدىكتىڭ، ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ مايدانى ادامنىڭ تاعدىرىندا ەجەلدەن جاساپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ تاعدىرىندا دا ىقىلىمنان وزىمەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان تاريحي شىندىعى بار.

ەستە جوق ەسكى زاماندارداعى ەل مەن جەر ءۇشىن شايقاس، كۇلتەگىن، تونىكوك ەسكەرتكىشتەرىندەگى ەرلىك داستاندارى، بەلگىسىز بالبال تاستارداعى شەجىرە، بەرىسى ۇلى اۋىز ادەبيەتىمىزدە سۋرەتتەلگەن ۋاقيعالاردىڭ ءبارى دە تامىرىمىزدا تۇنىپ قالعان ءتۇرلى قۇبىلىستاردىڭ جيىنتىعى. كونە ەرتەگىلەردە دە، باتىرلار جىرىندا دا جاۋگەرشىلىك زامان، اقىرى ءتۇرلى تەپەرىشتى كورىپ مۇراتىنا جەتكەن حالىق تۋرالى ايتىلادى. «قوبىلاندى باتىر» جىرىندا بابالار ەرلىگى، ولاردىڭ جاۋمەن شايقاسى «قانجارمەنەن قارماستى، سەمسەرمەنەن سەرمەستى» دەگەن جولدارمەن سۋرەتتەلىپ، ولىسپەي-بەرىسپەيتىن مىنەزدى اڭعارتادى. «وتاردا جاتقان جىلقىمنىڭ، وتارىن بۇزعان كىم ەدىڭ؟ ورىستە جاتقان جىلقىمنىڭ، ءورىسىن بۇزعان كىم ەدىڭ؟» دەپ اتا جاۋىنا شۇيلىككەن قايسارلىقتى كورسەتەدى. ۇلى تاريحىمىزدا ەل ءۇشىن، جەر ءۇشىن، بوستاندىق ءۇشىن قاساپ قىرعىن از بولعان جوق. ءاربىر كەزەڭنىڭ ءوز قۇرباندارىمەن قاتار، شەجىرەشىلەرى دە بار. الىمساقتان قازاقتىڭ بولمىسىندا ەجەلدەن بار ەرلىك پەن ورلىكتىڭ ءوز كەزەڭىندە باس كوتەرىپ وتىرعانىن تاريحتان بىلەمىز...

داۋىرلەردى دە، عاسىرلاردى دا ءوزىنىڭ كەيىپكەرلەرى جاسايدى. وكىنىشكە قاراي، كەيبىر الماعايىپ كەزەڭدەردە كوبىنىڭ تاعدىرلارى تانىلماعان، ەرلىگى ەلەنبەگەن كۇيىندە قالادى. ىلگەرىدە ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان ارداگەر قاريا تۋرالى جازباق بولىپ، ۇيىنە بارعانمىن. ارينە، جۇرەكتە شەمەن بولىپ قاتقان شەردى قوزعاۋ وڭاي ەمەس، ايتسە دە كەيىپكەردىڭ بولمىسىن اشۋ ءۇشىن سۇحباتتاسۋ كەرەك. الگى قاريا اسكەرگە الىنعان ءساتىن ايتا بەرە، جىلادى. ارى قاراي كوپكە دەيىن ەشتەڭە ايتا المادى. تەك «قانشاما بەلگىسىز تاعدىرلار ءوتتى. كوبى جات جەردە باقيلىق بولدى. سوعىس ادامدارعا نە ۇيرەتپەدى دەيسىڭ»، دەدى الگى كىسى. شىنىندا دا سوعىس ادامدارعا مەيىرىمدىلىكپەن قاتار، قاتالدىقتى دا ۇيرەتكەن ەكەن. ايگىلى قاسىم امانجولوۆ «كۇركىرەپ كۇندەي ءوتتى عوي سوعىس» دەمەپ پە ەدى. قان كەشىپ، سوعىستىڭ ورتاسىندا بولعان بۋىنمەن قاتار، ودان كەيىنگىلەردىڭ دە تاعدىرىنا سالقىنىن تيگىزگەن سوعىس – بۇل دا ادامنىڭ ءوز قولىمەن جاسالعان قاسىرەتتى قۇبىلىس ەدى. البەتتە، قازاقتىڭ ءسوز ونەرىندە سوعىستىڭ شەجىرەسى جاسالدى، جازىلدى. سىرباي ماۋلەنوۆ «كەتەرىمدە جىلامادىم، ءوز قاتارىم كوپ بولعاسىن. كەلگەنىمدە ەگىلىپ شىدامادىم، سونىڭ كوبى جوق بولعاسىن» دەپ ەدى عوي. قاسىرەت پەن قايعىنى، كەك پەن ىزانى بۇدان ارتىق قالاي بەرۋگە بولادى. كەيدە جاۋ سول بەلگىسىز كەيىپكەرلەردىڭ كوز جاسىنا تۇنشىققان كۇيى باس كوتەرە الماي بەزىپ كەتكەندەي كورىنەدى. جازۋشى كەمەل توقاەۆ «سولدات سوعىسقا كەتتى» شىعارماسىندا دا سوعىستىڭ قاسىرەتىن مۇحامەد دەگەن كەيىپكەرى ارقىلى بەرەدى. ول ون سەگىز جاسىندا مايدانعا كەتكەن ورىمدەي جاس جىگىت. جالعىز قالعان تۇل جەتىم ەدى. الايدا، ونىڭ قانشا قاسىرەت كورسە دە ەلىنە، جەرىنە دەگەن ماحابباتى سونبەيدى. مايداندا جاۋ ۇشاعىن اتىپ تۇسىرگەن جاۋىنگەر مەيىرمانوۆتىڭ ەرلىگىن پايدالانىپ كەتكىسى كەلگەندەردىڭ ارەكەتىنە قارسى تۇرىپ، شىن ەردى تانىعان مۇحامەدتەر، دەمين سياقتى قاراپايىم جاۋىنگەرگە جاناشىرلىق تانىتقان مۇحامەدتەر – رۋحى بيىك قازاق جىگىتتەرىنىڭ كوركەم بەينەسى ەدى. جالپى، بۇل بۋىن مايدان دالاسىندا بولىپ، قالامىن قارۋعا ايىرباستاعان بۋىن بولدى. ءابۋ سارسەنباەۆ، باۋىرجان مومىش ۇلى، قاسىم قايسەنوۆ، تاحاۋي احتانوۆ، جۇبان مولداعاليەۆ جانە وزگە دە كوپتەگەن قالام قايراتكەرلەرى كوزىمەن كورگەن، باسىنان كەشىرگەن سوعىس قاسىرەتىن شىعارمالارىندا شەجىرەلەدى. بىراق، بالالىعى سوعىس كەزىنە تاپ كەلگەن بۋىن دا قاسىرەتتى از تارتقان جوق. بۇلار دا ادام قولىمەن جاسالعان قاسىرەتتى قۇبىلىستىڭ قۇرباندارى ەدى. اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ «قايران جەڭگەم» دەگەن ولەڭىندە:

قارتايىپ قالىپسىڭ-اۋ، قايران جەڭگەم!

قايعىعا مويىماۋشى ەڭ. قايدان كەلگەن؟!

ساعىنىپ ءجۇرسىڭ بە الدە، قادىرلىم-اي،

باياعى جاستىعىڭدى مايداندا ولگەن؟.. – دەپ جىرلايتىن ەدى عوي. اقىن «بالا شاقتان – بولاشاققا» ء(ومىرداستان) داستانىنىڭ «بەسىك بالاعىنداعى جىلان» تاراۋىندا ءوزىنىڭ جانە سول كەزدەگى كۇللى قازاق بالاسىنىڭ تاعدىرىنا تاپ بولعان سۋىق كورىنىستى جىلان كەيپىندە سۋرەتتەيدى. «...ورالىپ قاراشۇبار جىلان جاتىر، باس جاقتا، تال بەسىكتىڭ بالاعىندا» دەگەنىندە دە ءسابي جۇرەككە جاسالعان شابۋىل، بەيكۇنا جاراتىلىستىڭ الدەنەدەن تىكسىنۋى بار.

مەن سوعىستى كورگەنىم جوق، كورگىم دە جوق، كورمەدىم،

سوعىس وينىن وينايتىنمىن، (بالالاردىڭ ەرمەگى).

قارۋ الىپ، قان مايداندا، قاس جاۋىما تونبەدىم،

كوردىم، بىراق، جەسىرلەردىڭ، جەتىمدەردىڭ ەڭىرەۋىن.

تالاي تاعدىردىڭ كوز جاسى، كوكىرەكتە قاتقان قايعى-شەرى، ماڭگى تارقامايتىن قاسىرەتى تۇر مۇندا. ادامعا سوعىس ۇيرەتكەن مەيىرىمدىلىك تە، قاتالدىق تا بار. وزگە ارناعا كىلت بۇرىلعان تاعدىرلار، شەردىڭ شىڭىراۋىندا تۇنشىققان سەزىمدەر جانىڭدى سىزداتادى. مۇنداعى بارلىق شىعارمانىڭ نەگىزگى وزەگى – ادامنىڭ قاسىرەت كۇيىن جىرلاۋ بولاتىن. «سەن مەنى تانىماي قالدىڭ با، نەگە ۇندەمەيسىڭ، ماقسۇت؟ ول ءتىل قاتپادى. بوساعادا تۇردى دا قويدى.

  – ءبىر-ءبىرىمىزدى كورمەگەلى وتىز جىلعا جۋىق بولدى، ماقسۇت. سەن سوعىسقا كەتكەندە مەن جيىرما سەگىزدە ەدىم عوي.

ول ۇندەمەدى.

  – قارتايدىم، ماقسۇت. ال سەن ءدال وسىدان وتىز جىل بۇرىنعى قالپىڭدا قالىپسىڭ». (شەرحان مۇرتازا. «41-جىلعى كەلىنشەك»). مايداندا جارىن جوعالتقان حاديشانىڭ قاسىرەتى بۇل. مىڭداعان بەلگىسىز ماقسۇتتار جات جەردە توپىراق جاستانىپ، ماڭگى جاس كۇيىندە قالدى. مىڭداعان حاديشالار ءۇمىت ساۋلەسىنە كوزىن قارىقتىرىپ، جۇرەگىن قاسىرەتكە قاماپ كۇن كەشتى. بۇلاردىڭ وبالى ادام قولىمەن جاسالعان قۇبىلىسقا بولسا دا، ولاردىڭ تاعدىرىنداعى قايعى تاڭباسى وزدەرىنىڭ سۇيەگىمەن بىرگە كەتكەنى دە قاسىرەت ەمەي نە؟ جەسىر حاديشانى تابالاعان اقشاي سياقتىلاردىڭ تاباسى دا سوعىستىڭ ءوزى ۇيرەتكەن قاتىگەزدىك ەدى. جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ «ماڭدايىن وق تەسكەن كاسكا تۋرالى جىر» دەگەن ولەڭىندە دە بەلگىسىز تاعدىردىڭ ەگەسى تۋرالى تولعانادى.

مايدان دەسە ورالاسىڭ سەن ەسكە:

ەر بەينەسى، ال، ەلەستە، ەلەستە!

...سول ءبىر جىلى موسكۆانىڭ تۇبىندە

مەنىڭ اكەم كيگەن ماسكا ەمەس پە؟! – دەيدى اقىن. ادام قولىمەن ادامعا جاسالعان قيانات قۇرباندىعىنىڭ قاسىرەتناماسى، بەلگىسىز تاعدىردىڭ يەسىن جوقتاعان ازالى ولەڭ. بىرەۋدىڭ اكەسى، بىرەۋدىڭ ەرى، بىرەۋدىڭ پەرزەنتى – ءبارىبىر ادامنىڭ بالاسى. توگىلگەن قان – قارا داق، ءومىر بويى قاسىرەت كۇيى بولىپ بوزداپ تۇرادى.

سوعىس – ءبىر كورگەن جاقىنىڭدى ەكىنشى رەت كورمەي قالۋ قاۋپىن قويۋلاتقان قۇبىلىس ەدى. بالكىم، ونى سوڭعى رەت كورىپ تۇرعان شىعارمىن دەگەن ويدىڭ دا العا انتالاپ شىعاتىن ءساتى بولاتىن. ادامداردى مەيىرىمگە شولدەتۋ ارقىلى ءوز بويىنداعى مەيىرىمدى وياتقان ۋاقىتتىڭ كورىنىسى. سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جابايى الما» پوۆەسىندە ادامنىڭ وسى قاسيەتى ەرەكشە سۋرەتتەلەدى. «قاراقانشىقتىڭ اناسى قىران بۇركىت پەن قۇماي تازىدان تۋعان جەلقۇيىن تۇيعىن ەكەن، كەزىندە بۇل توڭىرەكتە جورتقان ءتورت اياقتى اڭنان اڭ قويماپتى، قولتىعىندا قاناتى بولعان كورىنەدى، ال ودان تۋعان قاراقانشىق تا سوعىسقا دەيىن اتاعى جەر جارعان تازى ەكەن; يەسى باسەن سوعىسقا اتتانىپ، ايەلى جايدار كورشى اۋدانداعى توركىندەرىنە كوشىپ كەتكەن سوڭ، قاراقانشىق دالادا قاڭعىپ قالىپ قويعان; جايدار وزىمەن بىرگە اكەتپەك بوپ قانشاما اۋرەگە تۇسكەنىمەن قاراقانشىق جات جەرگە باسپاي قويىپتى، ءتىپتى ءبىر جولى جايدار ادەيىلەپ ىزدەپ كەپ، قاڭعىپ جۇرگەن قاراقانشىقتى شاقىرىپ اپ، الدىنا ىستىق تاماق قۇيىپ، موينىنان قۇشاقتاي وتىرىپ جىلاپ، كادىمگى اداممەن سويلەسكەندەي وعان: «مۇنىڭ نە، كوكىناي-اۋ، مەنەن نەگە قاشاسىڭ؟ نە جامانشىلىعىمدى كوردىڭ؟ الدە كوشكەنىمە قارسىمىسىڭ؟ باسەنىم امان-ەسەن قايتقان سوڭ، ءالى-اق قايتىپ كەلەمىز عوي بۇل جاققا. وعان دەيىن ءبىر جەردە بولايىق تا»، – دەپ نازىن ايتىپتى، ءسويتىپ، جىپپەن بايلاپ جەتەكتەپ اكەتىپتى; بىراق بىرەر ايدان كەيىن قاراقانشىق ۇيرەنگەن جەرىنە قايتا قاشىپ كەلگەن ەكەن...»، دەپ جازۋشى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ادامنىڭ ادامعا عانا ەمەس، ايۋانعا دا مەيىرىمىن كورسەتەتىنىن جازادى. تەك جايدار عانا ەمەس، يەسىنىڭ ءيىسىن، تۋعان توپىراعىن قيماعان قاراقانشىقتىڭ دا قاسىرەت كۇيىن ورنەكتەيدى. « – فاشيست دەگەندى كوردىم، – دەدى ىرىسبەك. – ءبىر وفيتسەرى قولعا ءتۇسىپ، سونى، مىنا، تاپ ءسىز وتىرعانداي جەردەن كۇزەتىپ تۇردىم. وڭدەرىندە قان-ءسول دەگەن بولمايدى ەكەن.

– ە، كىسى ولتىرەتىن ادامنىڭ ءتۇرى سونداي بولادى عوي». (سايىن مۇراتبەكوۆ. «جابايى الما»). جالپى، ادامنىڭ وي-ساناسىندا جاماندىقتىڭ سيمۆولى ءارتۇرلى بەينەدە بولۋى مۇمكىن. بىراق، سوعىس كەزەڭىندەگى بارلىق ادامنىڭ ويىنداعى تاجالدىڭ سيمۆولى – ول فاشيستەر ەدى. ابدەن قاسىرەت شەگىپ، شەر جۇتقان ەلدىڭ كوزىندەگى قۇبىجىق تا، جاماندىق تا سول.

سوعىس سياقتى قۇبىلىستار ادامنىڭ بويىنداعى كەكتى دە جاراتادى. ادامنىڭ بولمىسىندا قاسىرەت كۇيىمەن قاتار ورىلگەن كەك پەن قاتالدىقتىڭ ءجونى باسقا. ءوزى وتكەلى جوق وزەندە تۇرسا دا اتا جاۋىن كەشىرمەيتىن مىنەزدى ادامنىڭ ادامعا جاساعان قياناتى جاسايتىن سياقتى كورىنەدى. جەسىردىڭ زارى جەتىمنىڭ جۇرەگىنە قۇيىلىپ، ونىڭ ومىرلىك كەك پەن قاتالدىققا اينالاتىنى سودان بولار.

ءبىر سوعىستىڭ اياعى، ءبىر سوعىستىڭ باسىنا

جالعاستى دا

كوكەمىز

اق تۇسپەگەن شاشىنا

كەتتى اتتانىپ مايدانعا،

ۇيىڭدەگى ۇرەيدەن

كەسكىلەسكەن قىلىشپەن

سوعىس ءوزى تىنىش دەپ.

بارا جاتتى ول ارىقتىڭ بويىن بويلاپ اياڭداپ،

يىعىندا تۇيىنشەك،

ويىندا جوق ايانباق.

نايزا شانشىپ،

نەمەسە،

ءبىر قونجيتىپ شەكەدەن

تۇتقىندا دەپ ءفاشيستى

جالىندىم مەن كوكەمە.

باتسىن دەسەڭ جانىنا

تەپكىلەگىن ىشىنەن.

قانىن اعىز ساۋلاتىپ

اق نايزانىڭ ۇشىمەن... (ولجاس سۇلەيمەنوۆ. «اتامەكەن» ولەڭىنەن. قادىر مىرزاليەۆ اۋدارماسى). بۇل – ءبىر عانا ادامنىڭ ەمەس، ءبۇتىن ءبىر ۇرپاقتىڭ سوعىس وياتقان كەگى مەن قاتالدىعى ەدى. جاۋگەرشىلىك، جاۋدىڭ قاھارىنا قارسى قايرات كورسەتۋ قازاقتىڭ بولمىسىندا بۇرىننان بار. بىراق، ادىلەتسىزدىك پەن ز ۇلىمدىققا توزبەيتىن تاعدىرلى ۇلتتىڭ تامىرىندا تۋلاپ جاتقان تولقىندار ەدى بۇل. بەلگىسىز تاعدىرلاردىڭ بۇلاقتاي بولىپ اتقىلاعان كوز جاسى، ولاردىڭ كەۋدەسىن كەرنەگەن كەك، بولمىسىن وزگەگە باستىرعىسى كەلمەيتىن تارپاڭدىق... ءبارى دە ۋاقىتتىڭ ءاربىر قۇبىلىسى شىڭداعان شىندىقتار ەدى. وتەجان نۇرعاليەۆتىڭ «سوعىستىڭ سوڭعى جازى» ولەڭدەر كىتابىندا دا ءتۇرلى تاعدىرلار تۋرالى تولعانىستار كوپ. ءتاجىباي، جاقيا، شوقات، ايمولدا، جولاي، كوشەر، سايتپەك سياقتى كەيىپكەرلەردىڭ بارىنە دە سوعىستىڭ سالقىنى تيگەن. بىرەۋى جەتىم، بىرەۋى ەسەر، بىرەۋى شاتاق. ولاردىڭ دا كەۋدەسىندە قايناعان كەك، تارقامايتىن ىزا بار. تۇتاس كىتاپتى قامتىعان شاعىن اۋىلداعى كەيىپكەرلەردىڭ (اقىننىڭ سوعىسپەن تۇسپا-تۇس كەلگەن بالالىق شاعىنىڭ بايانى) مىنەز-قۇلقى دا، تاعدىرى دا ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. اقىن سول ءبىر قاسىرەتتى كەزەڭدە تاعدىرلارى ءتۇرلى ارناعا بۇرىلعان بوزداقتاردىڭ الاڭسىز كۇنىن، قايعىسىز ءساتىن جوقتايدى.

...ء«ومىر بويى جەتىم باقتى بۇل ماڭداي،

ءومىر بويى وتىن شاپتى بۇل ماڭداي...»

وسىلاي دەپ ءوز ماڭدايىن ءوزى ۇردى،

بارلىق پالە سول ماڭدايدا تۇرعانداي.

 

...قۇيتتاي ايتقان سول ارادا جىر قانداي! – 

كەمپىر ايتقان سول ارادا جىر قانداي! –  

مەن ماڭدايعا ۇرەيلەنە قارادىم

«سوعىس» دەيتىن ءسوز جازۋلى تۇرعانداي!

 

مەن ماڭدايعا، ماڭداي ماعان قارادى،

سەكىلدى بوپ قان مايداننىڭ الابى.

بالعا ءتيىپ شودىرايعان ىسىگى...

سوعىستا ولگەن اكەمدى ەسكە سالادى... (وتەجان نۇرعاليەۆ. «ماڭداي» ولەڭىنەن). ءوز تاعدىرىنان ءوزى تىكسىنىپ، وعان كۇمانمەن قارايتىن سەكەمشىل جۇرەكتىڭ سەزىمى بۇل. سوزىلمالى ساعىنىش، ايىعا المايتىن اڭساۋ، بۇل دا ءبىر-بىرىنە ۇقسايتىن دەرت ەدى. ءتۇرلى تاعدىر يەلەرى قۇدايعا عانا ايان، كوبى پەندەگە بەلگىسىز. سوعىسقا كەتكەن پەرزەنتى جەكسەندى ساعىنعان انانىڭ كۇيى، «بالام مەنىڭ ولگەن جوق» دەپ زارلاعان انانىڭ قاسىرەتى دە ساي-سۇيەكتى سىرقىراتادى.

«فاشيست نەمە كوك ەسەكتەن قۇلاعىر،

اكەڭ كەلمەي، بىزدەي بولىپ جىلاعىر...» –

...امان كەلگەن سولداتتاردىڭ جىرىنداي،

سول جىلداردىڭ اڭگىمەسى بۇ دا ءبىر!.. كەك، قاتالدىق، ءارى-بەرىدەن سوڭ قارعىس. اۋىلدا جۇرگەن بالالاردىڭ وزدەرى تىرشىلىكتە ءتۇر-ءوڭىن دە كورمەگەن فاشيزمگە قارعىسى. ادام قيالىنان تۋىنداعان ءتۇرلى بەينەدەگى قۇبىجىقتار.

مۇحتار ماعاۋيننىڭ ء«بىر اتانىڭ بالالارى» حيكاياتىنىڭ الدىندا جازۋشىنىڭ اتىنان باياندالعان مىناداي كىرىسپە بار: «ون سەگىزدەن ءتىرى قالعان ۇشەۋ تۋرالى ورىس ءانى كوپكە ءمالىم. تاريحىن ەستىگەن جۇرتتىڭ ءبارى كوزىنە جاس الادى. مەن بار بالاسىنان سوعىستا ايىرىلعان كەمپىر-شالدىڭ ۇيىنەن 1942 جىلى كوكتەمدە تۇسىرىلگەن سۋرەت كوردىم. اسكەرگە الىنعان اۋىل جاستارى. قاساپ قىرعىننان الپىس جەتىنىڭ ۇشەۋى عانا امان قايتىپتى...» قارا جەردىڭ قويناۋىندا شاشىلىپ جاتقان تالاي تاعدىرلاردىڭ تىرشىلىكتە قانداي كىناسى، نەندەي ايىبى بار ەدى دەيسىڭ. مۇحتار ماعاۋيننىڭ اتالعان شىعارماسىندا ەسەپشى داۋرەنبەك پەن احمەتتىڭ زيگفريد بالا ءۇشىن شەكىسىپ قالعانى تۋرالى وقيعا بار. بۇل زيگفريد ۆولفگانگ ۆاگنەر دە سوعىستىڭ قۇربانى. نەمىس بولسا دا ءسابي عوي. تاعدىردىڭ جازۋىمەن اۋىلعا كەلگەن بالانى احمەت قاريانىڭ باۋىرىنا باسىپ، وزىنە پەرزەنت قىلىپ اسىراپ الۋى قازاقى مەيىرىمدىلىكتى كورسەتەدى. ويتكەنى، سوعىس كەزىندە ءاربىر ادامنىڭ تاعدىرىنىڭ باعا جەتپەس قىمبات ەكەنىنە ءبىر-ءبىرىنىڭ كوزى جەتەدى. «جىلى قىمتاۋلى توسەكتە جاتقان، ەت جەلىنىپ بىتپەي-اق ۇيقىعا كەتكەن زيگفريد ۆاگنەر ەرتەڭىنە تاڭەرتەڭ زەكەن احمەت ۇلى بەگىمبەتوۆ بولىپ وياندى» دەيدى جازۋشى. الايدا، داۋرەنبەكتەردىڭ كەۋدەسىندە قاتىپ قالعان قاندى كەك بار ەكەن. ەندى ءوزىنىڭ كەگىن زيگفريد بالادان الىپ، بارلىق قاتالدىعىن سوعان كورسەتكىسى كەلەدى. بالانى ەگىنگە مالدى قاستاندىقپەن ءتۇسىردى دەگەن جەلەۋمەن ونى ۇرماقشى دا بولعانى وسى كەكتىڭ كورىنىسى عوي. ء«سوز تابا الماي، تاڭدايىن قاعىپ، باسىن شايقاي بەردى. «نەمىستىڭ اتى نەمىس، – دەدى بەل الا باستاعان داۋرەنبەك. – وسىنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سوعىستى شىعارعان كىم؟ سەنىڭ ءۇش ۇلىڭدى بىردەي جالماعان كىم؟» «بالالارىمنىڭ اتىن ارام اۋزىڭمەن بىلعاما»، – دەدى احاڭ. داۋسىن كوتەرمەسە دە ىزبارمەن ايتتى. بىراق بۇل كەزدە داۋرەنبەك كۇشەيىپ العان ەدى. «نەمىستىڭ اتى نەمىس، – دەدى باستاپقى سوزدەرىن قايتالاپ. – سەن ولاردى بىلمەيسىڭ. مەن بىلەم. مىنا كوزىممەن كوردىم. ەكى جىل وت كەشىپ، سوعىسقا كىرگەندە، قاتەرگە باس تىگىپ قان توككەندە اۋىلدا الدىمنان نەمىس شىقسىن دەپ ءجۇردى دەيمىسىڭ. جوق، كونبەيمىن بۇعان. كونبەيمىن! جانە جول بەرمەيمىن! اپارىپ قايتا وتكىز. كوزىن قۇرت. ايتپەسە سەن دە جاۋسىڭ. حالىق جاۋىسىڭ!..» احاڭ قالشىلداپ كەتتى». ءبىر-بىرىنە كەرەعار ءومىر، سونداي بولمىس. بالا بولسا دا ودان كەك العىسى كەلگەن داۋرەنبەكتى دە تۇسىنۋگە بولاتىن شىعار. سەبەبى، كەۋدەدەگى شەمەن، كوكىرەكتەگى شەر، كوڭىلدەگى كەك ادام تابيعاتىندا ماڭگىلىك تاڭبا بولىپ قالىپ قويادى. كەكتىڭ كەكپەن، قاتالدىقتىڭ قاتالدىقپەن جۋىلاتىنى سودان بولار.

دۋلات يسابەكوۆ ء«بىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» پوۆەسىندە «قىرقىنشى جىلدارى بالا بولعان جوق. باسقا جەرلەردە بولسا بولعان شىعار، ءبىزدىڭ اۋىلدا بولعان ەمەس. ءبارى ەرتە ەسەيدى. ولاردىڭ جىلاعان داۋىستارى سيرەك ەستىلدى. قيىندىققا، جوقشىلىققا ىشتەن كونىپ تۋىلدى»، دەيدى. بالالىق شاعى بولماعان سولاردىڭ ءبارى دە ءبىر-ءبىر تاعدىردىڭ يەلەرى ەدى. بىراق، سوعىستىڭ سالقىنى قايسىسىن قاي ارناعا بۇرىپ جىبەردى، ونى كىم ءبىلسىن. سول سياقتى قيىندىقتاعى ساعىنىشتىڭ دا قايتالانبايتىن ءسات ەكەنىن كورەمىز. «...ءبارىمىز گۇلجامال وتىرعان جاققا قارادىق. ول بەتىن باسىپ جىلاپ وتىر ەكەن. كوز جاسىن كورىپ مۇعالىم دە ساسقالاقتاپ قالدى. «نەگە جىلايسىڭ؟» – دەپ سۇراعان جوق، ول كەزدە ەشكىمنەن بۇلاي سۇرامايتىن. سەيدۋ ونىڭ قاسىنا بارىپ ارقاسىنان قاقتى. جۇپ-جۇمساق مەيىرىمدى ۇنمەن: «نە بولدى، گۇلجامال؟» – دەدى.

  – كوكەمنەن حات جوق. ءۇش اي بولدى...

 ارقادان قاققان مۇعالىمنىڭ مەيىرىمدى قولى ساعىنىشتان ەزىلىپ تۇرعان بالا جۇرەكتى ەرىتىپ جىبەردى. ەرىگەن بەتتە ساۋ ەتىپ جاس بوپ توگىلدى». جالپى، سوعىستىڭ زاردابى، ادامدار ءوز قولىمەن ءبىر-بىرىنە جاساعان قياناتتىڭ قاسىرەتى، بەلگىسىز كەيىپكەرلەردىڭ تاعدىرى – شىندىعى ولمەيتىن شەجىرە. گۇلجامال سياقتى تالاي بالانىڭ بەيكۇنا كوز جاسى تاعدىردىڭ ءتۇرلى جازۋلارىن بالكىم وزگەرتكەن دە بولار. ماڭگىلىك جالعىزدىقتىڭ بەينەسى، سارقىلمايتىن كوز جاسى، تارقامايتىن كەكتىڭ ءبارى دە تاعدىردىڭ شەرلى كۇيى، ازالى ءانى...

 

جامبىل وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

باس قالا تاريحى قامتىلعان كورمە

رۋحانيات • بۇگىن، 13:36

260 ناۋقاس رەانيماتسيادا جاتىر

قازاقستان • بۇگىن، 11:50

شەكارادا شەكتەۋ بار

قازاقستان • بۇگىن، 11:13

سويلە، سۋرەت!

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

الەم بىرىنشىلىگى بيىل وتەدى

كۇرەس • بۇگىن، 07:15

جاھانعا جۇرتىن تانىتقان

ەلباسى • بۇگىن، 07:10

تاعى دا ۋاقىتشا توقتاتىلدى

سپورت • بۇگىن، 07:07

تەكەلىدە تۋتۇعىر ورنادى

ايماقتار • بۇگىن، 07:00

قالعىمايتىن قالا

وقيعا • بۇگىن، 06:58

الماتىدا ىندەت ءورشىپ تۇر

ايماقتار • بۇگىن، 06:50

قارقارالى قۋانىش قۇشاعىندا

ايماقتار • بۇگىن، 06:48

كۋبريننىڭ ۇيىندەگى كورمە

ونەر • بۇگىن، 06:46

ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ استاناسى

ءبىلىم • بۇگىن، 06:45

رەكوردتار كىتابىنا كۇيمەن كىردى

رۋحانيات • بۇگىن، 06:40

يتاليادا ونەر كورسەتەدى

سپورت • بۇگىن، 06:40

الىپساتارلار قاتاڭ جازالانادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:30

تەلەفون ارقىلى سويلەستى

ەلباسى • بۇگىن، 06:20

ۇبت-2020 مارەسىنە جەتتى

ءبىلىم • بۇگىن، 06:15

ەلباسى اشقان اكادەميا

ونەر • بۇگىن، 06:12

ەلوردادا قۇرىلىس ەكپىندى

ايماقتار • بۇگىن، 06:12

باس قولباسشى

ەلباسى • بۇگىن، 06:05

استانا پروتسەسى

ساياسات • بۇگىن، 06:02

ۇقساس جاڭالىقتار