اباي • 08 ءساۋىر، 2020

ابايدىڭ اينالاسىنا ادال بولساق...

298 رەتكورسەتىلدى

وسكەمەندىك ساكەن قاسەنوۆ دەگەن ازاماتتى وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان كەزىنەن بىلەمىز. ءبىر جاتاقحانادا تۇرىپ، ءبىر شاۋگىم شايدى ءبولىپ ىشكەن دەگەندەيىن سىيلاستىقتا بولعانى­مىز بار. جاقىندا وسى ازامات­تىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە، اتاپ ايتقان­دا ءوزىنىڭ facebook پاراقشاسىندا جازعانىن وقىپ، ويعا قالدىق.

«بيىلعى اتالىپ وتىلەتىن ۇلى اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175-جىلدىعىنا ارنالعان شارالار تىزىمىنە كىرمەي قالعان ءبىر شارۋا بار سەكىلدى. ول – ءوز زامانىندا اقىنعا زور ىقپالى بولعان ورىس دەموكراتى ەۆگەني پەتروۆيچ ميحاەليستىڭ زيراتىنىڭ جايى»، دەپ باستاپتى ساكەن دوس ءوزىنىڭ جازباسىن.

ودان ءارى اۆتور ميحاەليستىڭ ءومىرتاريحىنان ءبىرشاما اقپارات بەرەدى دە، ءوزىنىڭ ايتپاق ويىن بىلايشا تۇيىندەيدى:

«1905 جىلعى «سەميپا­لاتينسكي ليستوك» گازەتىندەگى «اباي كۋنانباەۆ» دەگەن ماقالا­سىندا ءاليحان بوكەيحانوۆ: «اباي ءوزىنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن ميحاەليستى ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەسكە الا وتىرىپ: «دۇنيەگە كوزىمدى اشقانعا ۇلكەن سەبەپكەر بولعان كىسى – ميحاەليس»، دەپ ءوزىنىڭ وعان بورىشتار ەكەندىگىن بىلدىرەدى»، دەيدى.

1882 جىلى ميحاەليس قىزمەت بابىمەن وسكەمەنگە اۋىسىپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جەرگىلىكتى قازبا بايلىق پەن اۋا رايىن زەرت­تەۋمەن شۇعىلداندى، گيدرو­گەولوگيالىق ماسەلەلەردى قاراس­تىردى. 1913 جىلى 2 جەلتوقساندا قايتىس بولعان. وسكەمەن قالا­سىندا جەرلەنگەن. زيراتى سوگرا كەنتىندە بولۋى كەرەك. اياۋلى ۇستازىمىز ق.بىتىباەۆا سولاي دەيتىن. وقۋشى كەزىمىزدە اپار­ماقشى دا بولدى. قالاي دا بارىلماي قالعان بولاتىن.

بيىلعى شارالار اياسىندا ە.پ.ميحاەليستىڭ زيراتىن تاۋىپ الىپ، كۇتۋ، جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزسە، دۇرىس ءىس بولار ەدى».

ساكەن مىرزا وتە ورىندى ماسەلەنى كوتەرىپ وتىر. البەتتە، ادامزاتتىڭ الىبى دەپ جۇرگەن ابايىمىزعا يگى ىقپال ەتكەن  ادامعا دەگەن قۇرمەت ونىڭ زيراتىن جوندەۋمەن عانا شەكتەلمەسە كەرەك-ءتى. تەرەڭىرەك قازىپ، كەڭىرەك قاۋزاساق دەگەن تىلەك تۋادى وسىندايدا. ياعني، ۇلىق اقىنىمىزدىڭ كوكىرەك كوزىنە ءىلىم-ءبىلىمنىڭ نۇرىن دارىتقان ۇستازدىڭ ۇلىقتالۋى جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزىلۋى ءتيىس. بۇل دەگەنىڭىز، ەۆگەني ميحاەليس ەسىمىنىڭ لايىقتى تۇردە قۇرمەتتەلۋى مەن ماڭگى ەستە ساقتالۋىنا قىزمەت ەتۋ – اباي قالدىرعان مول مۇرانىڭ قىزىعىن كورىپ جۇرگەن بىزدەر ءۇشىن ۇلكەن سىن دەگەن ءسوز.

تاياۋدا قازىرگى قازاق بۋرجۋا­زياسىنىڭ بىرەگەي وكىلى، قاراعان­دىداعى ءNاtige دەپ اتالاتىن قابىر­عالى كاسىپورىننىڭ قۇرىل­تايشىسى ەرلان اشىممەن سۇحبات بارىسىندا جوعارىدا ايتىلعان اڭگىمەمەن ساباقتاس ويدى قۇلاعى­مىز شالعان. ء«بىز، – دەگەن سوندا ەرلان مىرزا، – ادولف يانۋش­كەۆيچتىڭ قادىرىن بىلمەي ءجۇرمىز. ءبىز وعان ابايداي عۇلاماعا عۇمىر سىيلاعان قۇنانبايدىڭ بولمىسىن حاتقا ءتۇسىرىپ كەتكەنى ءۇشىن دە سىي-قۇرمەتپەن قاراۋىمىز كەرەك. قاراعاندىداعى اتاۋلارىن اۋىزبەن ايتۋدىڭ ءوزى ۇيات كوپ كوشەلەردىڭ ءبىرىن نەگە وسى يانۋش­كەۆيچتىڭ ەسىمىمەن اتاماسقا؟».

قارادان شىعىپ حان بولعان قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ اقىل-پاراساتىنا، دىلمارلىعىنا ءتانتى بولعان ادولف يانۋشكەۆيچ ءوزىنىڭ كۇندەلىگىندە: «…ونىڭ الدى ەرتەلى-كەش ادامنان بوساعان ەمەس. قىر قازاقتارى اقىل-كەڭەس سۇراپ، ارىز ايتىپ تولاسسىز كەلىپ جاتادى. ونىڭ باسى دالانىڭ كۇللى زاڭ-جورالعىلارىن جازىپ العان ماشينا سياقتى، تاڭ اتقاننان تۇندە كوزى ۇيقىعا كەتكەنگە دەيىن توقتاۋسىز سويلەۋمەن بولادى…»، دەپ جازباپ پا ەدى؟ بۇل دەگەنىڭىز تاريحى اۋىزشا تاراعان ءبىزدىڭ حالىق ءۇشىن قۇندى قۇجات ەمەس پە؟!

شىنىندا دا، قۇنانبايداي دالانىڭ دارا تۇلعاسىن عانا ەمەس، سول زامانداعى قازاق قوعامىنىڭ بەت-بەينەسىن تاسقا قاشاپ جاز­عانداي حاتقا ءتۇسىرىپ كەتكەن پولياك حالقىنىڭ اقىنجاندى ۇلى، رەۆوليۋتسيونەر، ساياحاتشى ادولف يانۋشكەۆيچ قۇرمەتتىڭ قاندايىنا بولسىن لايىقتى.

قۇنانباي دەمەكشى، قاراعاندىلىق ەتنوگراف-جازۋشى تورەحان مايباس تاعى سول facebook پاراقشاسىندا مىناداي پىكىر قالدىرىپتى.

«ابايدى سەمەيدىڭ اياسىنان شىعارماي-اق قويدىق قوي.

سەمەيدىڭ əۋەجايىن اباي اتىمەن اتاپتى. بəرەكەلدى دەلىك.

وسى قۋانىشتى حابارعا جانىم سەمىرە قويعان جوق. ەلىمىزدە əۋەجايى بار باسقا قالالار جوق پا؟ الماتىنىڭ əۋەجايى سۇرانىپ تۇر ەدى عوي.

ال سەمەي əۋەجايىن اتاۋ كەرەك بولسا قۇنانباي دايىن تۇر ەمەس پە ەدى؟!

رەسەيدە ۆولوديا اتىنداعى شəرىلەر جەتەدى. ۋليانوۆسك دەگەن قالا دا بار.

كەلەر جولى دا شاتىس­پايىقشى.

قۇنان­بايعا دا ءبىر اتاۋدى قيايىق­شى»، دەپ تولعايدى قالامگەر.

ويدى وي قۋادى. قۇنانباي دەمەكشى، بىلتىر قارقارالى قالاسىندا سول كەزدەگى اۋدان اكىمى حالەل ماقسۇتوۆ قۇنانباي قاجى مەن بالا ابايعا ەسكەرتكىش سوقتىرعاندا، رۋحىمىزدىڭ سەلت ەتىپ باس كوتەرگەنى راس ەدى. قالاسىنا پاتشانىڭ ءزارلى زامانىنىڭ وزىندە مەشىت سالدىرتىپ، حالقىنىڭ ساناسىنا يماندىلىقتىڭ ءدانىن سىڭىرگەن قاجىنى قارقارالى جۇرتى ارادا 1،5 عاسىردان استام ۋاقىت وتكەندە توبەسىنە كوتەردى. بۇل – ءيسى قازاق بالاسىنىڭ اداسىپ ءجۇرىپ تاپقان تالايلى شىندىعى ەدى.

ورىس حالقى ادامزاتتىڭ اقىنى الەكساندر پۋشكينگە قاتىسى بار قانداي دا ءبىر جادىگەردى مايدا-شۇيدەلىگىنە قاراماي قۇرمەتتىڭ تورىنە شىعارادى. سول سەبەپتى دە، پۋشكيننىڭ ءسابي كەزىندەگى كۇتۋشىسى، ودان كەيىنگى مۇعالىمى، ات ايداۋشىسى بىزگە تانىس، جاقىن جانە الەمگە ايگىلى. بىزگە دە ءدال وسىنداي ىقتياتتىلىق كەرەك-اۋ.

ابايدىڭ تەرەڭىنە سۇڭگىپ، بولمىسىن تانىعان سايىن تۇكتى دە بىلمەيتىنىمىزدى ۇعا تۇسەتىنىمىز زاڭدى. ويتكەنى، تاپقانىمىزدان بولەك تىعۋلى جاتقان قازىنا قانشاما دەگەن وي ءبىزدى وسىنداي كۇيگە تۇسۋگە يتەرمەلەپ وتىرادى، ءتىپتى ءماجبۇر ەتەدى.

اڭگىمەنى تۇيىندەر بولساق، ابايداي الىبىمىزدىڭ اينالا­سىنداعى حاكىمگە شىناشاقتاي دا بولسا شاراپاتى تيگەن جاندارعا دەگەن قۇرمەت پەن ءىلتيپات ءىرى جانە كەسەك بولۋى كەرەك. ايتا بەرسە، تىزە تۇسسە بۇل ءتىزىم سوزىلا بەرۋى مۇمكىن: يانۋشكەۆيچ، ميحاەليس... ابايدىڭ العاش جيناعىن شىعارۋ جولىندا تاتاردىڭ قازانىنا قيلى ساپار شەككەن كاكىتايعا قول ۇشىن بەرگەن قامقور جاندار، ءابىش-ءابدىراحماننىڭ پەتەر­بورداعى ميحايلوۆ ارتيل­لەريا ۋچيليششەسىندە وقىعان كەزىندە نيەتتەس-تىلەكتەس بولعان­دار مەن دوس-جاران. وسى جانە وزگە ۇلتتىڭ بىزگە ءالى دە بولسا بەيمالىم وكىلدەرىنىڭ ءومىرتاريحىن زەرتتەپ، حالىققا تانىتۋ، ولاردىڭ ارقايسىنا ەڭبەگىنە قاراي ەسكەرتكىش سوعىپ، ەسىمدەرىن بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن ۇلىقتاۋ – ابايتانۋ عىلىمىنا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەستىڭ ءبىر پاراسى بولار ەدى. بيىلعى مەرەيتويدا وسىعان باسا ءمان بەرىلسە ەكەن دەپ تىلەيسىڭ. «تاۋلاردى الاسارتپاي، دالانى اسقاقتاتايىق»، دەگەن وسىنداي-اق بولار.

 

قاراعاندى وبلىسى

ەسكەرتۋ: facebook پاراق­شا­لارىنداعى جازبالاردىڭ ورفوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرى ساقتالدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تاعى 37 ادام Covid-199 جۇقتىرعان

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:20

الاشتىڭ ارداقتىسى ۇلىقتالدى

رۋحانيات • بۇگىن، 10:02

تاپا-تالتۇستەگى توتەنشە جاعداي

ايماقتار • بۇگىن، 08:55

ەرتىستىڭ سۋى ەگىستىككە پايدالى

ايماقتار • بۇگىن، 08:40

ۇقساس جاڭالىقتار