رۋحانيات • 04 ءساۋىر، 2020

تسەنزۋراسىز اباي

312 رەتكورسەتىلدى

بيىل تويلاناتىن ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعى قارساڭىندا ءوتىپ جاتقان ءىس-شارالاردان بۇرىنعىلاردان باسقاشا پايىم مەن ءۇمىت كۇتىپ جۇرگەندەيمىز. 1995جىلعى الەمدىك دەڭگەيدە وتكەن ۇلى تويدىڭ كوپ جارشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان مەن، مىڭداپ ءۇي تىكسەك تە، ۇلى ءدۇبىر الامان وتكىزسەك تە، ول تويدان دا اسىرىپ، ابايدى مىڭ جەردەن ماقتاساق تا، ونى قايتىپ تىرىلتە الماسىمىزدى جاقسى بىلەمىن، ەل دە بىلەدى. اباي ءبىزدىڭ ماقتاعانىمىزعا ءتىپتى دە مۇقتاج ەمەس.

سول تويدان بەرى شيرەك عاسىر ءوتتى، دۇنيەگە تۇتاستاي ءبىر ۇرپاق كەلدى، ۋاقىت جاڭعىردى. ابايدىڭ تانىمى دەگەن ءبىر الەم، ونى تانۋ بارىمىزگە كەرەك سياقتى...  تانىمدا وزگەرىس بار ما؟ ول تانىم كىمگە كەرەك؟ ءبىز سياقتى، كەشەگى سوۆەتتىك شينەلدەن شىققان قاقپاستارعا ما؟ جوق، كەيىنگىلەرگە، جاستارعا، كەرەك بولسا، مەكتەپتەرگە... كەرەك سياقتى...

جاقىندا قالامىزداعى «داريعا-اي» جاستار تەاترى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي» تراگەدياسىنىڭ  جەلىسى بويىنشا قويعان «عاجايىپ تراگەدياسى» پسيحولوگيالىق دراماسىن تاماشالادىق. ء«ار كاللادا ءبىر قيال»، ۇلكەندى-كىشىلى، سان-ساپالاق سان ءتۇرلى ويلى كوپ كورەرمەن قانداي تۇسىنىكتەرمەن كەتتى ەكەن دەسەڭىزشى؟! اسىرەسە، سوۆەتتىك مەنتاليتەتتەگى اقساقالدار قاۋىمىن ايران-اسىر ەتىپ، سوققى بوپ تيمەسە نە قىلسىن؟!

ينستسەنيروۆكاسى دا (گاۋھار اداي)، رەجيسسۋراسى دا (تاعى دا گاۋھار اداي)، سۋرەتشى-كيىم ۇلگىسى دە (گۇلدانا جۇرقاباەۆا) ءبىز مۇلدە كۇتپەگەن تۇستان جارق ەتە تۇسكەنىن قايتەرسىڭ! ءتىپتى، باسىندا ابدىراپ قالدىق دەسەك تە بولادى. سونى، تىم سونى! بۇل، شىندىعىندا ساحنادا ابايدى قايتا سومداۋ ماسەلەسى دەر ەدىك. ىزدەنىس، الپارىسقان ىزدەنىس، ابايدى جاڭاشا ىزدەۋ...

ءبىز وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن، توكەن يبراگيموۆتىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە اباي تەاترىنىڭ «اباي» تراگەدياسىن كورگەن بولاتىنبىز، ءدال ۋاقىتىن ۇمىتىپپىن. بۇل ۇلى مۇحتاردىڭ قولىمەن جازىلىپ، 1954 جىلى ساحنالانعان دراما، ءۇتىر، نۇكتەسىنە دەيىن وزگەرىسسىز قويىلدى. ەكى ساعاتتان استام، الدە ەكى جارىم ساعات ءۇزىلىسسىز ءجۇردى دەيىك. بۇل – تسەنزۋرا تۇسىنداعى اباي بولاتىن. جار استىندا بۇعىپ وتىرعان سوۆەتتىك يدەولوگتار ءۇش مىڭ جىلقىسى بار، ءۇش قاتىنى بار، مۇحتار دارىپتەگەن ابايدىڭ قاي جەرىنەن ءمىن تاپساق دەپ جۇگىنىسىپ وتىرعاندا، ۇلى دراماتۋرگ قىلشىق ۇستاتپاي الىپ شىققان شىعارمادا باستى كەيىپكەردىڭ ىشكى پايىمى العى پلانعا شىقپاي قالعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس ەدى. بۇل سول كەزدەگى كورەرمەننىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرسا، قاناعاتتاندىرعان شىعار، بىراق، بۇگىنگى كورەرمەننىڭ سۇرانىسىنا ەش جارامايتىنى انىق ەندى...

ول سپەكتاكلدىڭ تالداۋىنا مەن قاتىسقام جوق، ۇيتكەنى توكەن اعاممەن ءىلىنىسىپ قالاتىنداي جاعدايىم بار ەدى.  ونىڭ الدىندا «دوسقاننىڭ «قۇنانبايى» دەگەن ماقالا جازىپ، ءبىراز «شاپاعاتتى» العىسىنا قارىق بولعانمىن...

ونەردە قوزعالىس پەن دامۋ ۇنەمى ءجۇرىپ وتىرۋ كەرەك. قازاق دراماتۋرگياسى ءوز قازانىندا سارقىلداپ قايناپ، تاۋسىلۋعا شاق قالعان ساتتە قاپاش-قۇپاش قولىن سەرمەپ، تىم بولماسا، اينالاسىنا الاق-جۇلاق قاراماي ما ەكەن؟ ونەردەگى جاھاندانۋدان قاشىپ، قاشانعى تاس بۇركەنۋىمىز كەرەك؟ ەۆروپا، ورىس، باتىس-شىعىس تەاترلارى قالاي وزگەرۋدە؟ بۇل جونىندە گورەلنيكوۆ دەگەن دانىشپانمەن سويلەسىپ كور، نە ايتار ەكەن؟

تەاتر – كينو ەمەس، ونىڭ سيمۆولدىق مۇمكىندىكتەرى وتە كوپ، ونى رەجيسسەر گاۋھار اداي اسا ءساتتى پايدالانعان دەپ ايتا الامىز. كەيىپكەرلەردىڭ كيىمى، قيمىل قوزعالىسى، قازان فورماسىنداعى داڭعارا، زامان-ءداۋىر ءريتىم ءدۇبىرى – بۇگىنگى كورەرمەن تالعامىنان ۇيلەس شىققان دەپ ويلايمىز.  كەيىپكەرلەردىڭ العاشقى ساتتەگى بەتتەرىنىڭ تۇمشالانۋى، دۇلەي كەيىپتەر، توبىر، حريستوستى دارعا اسقان، مۇحاممەتتى تۇيەنىڭ بوعىنا كومگەن، جاننا د-اركتى وتقا جاققان، اباي مەن ءبىرجاندى ساباعان، وتارشىلدىقتىڭ بيشىگىنە اينالعان توبىر، بيلەپ-توستەگەن، اقىرعان، وزانداعان، كۇش كورسەتكەن كوشكىندەي دۇرلىككەن... ولاردىڭ بىرتە-بىرتە كەزەڭىمەن اشىلۋى، جاساپ جاتقان وبرازدارىنىڭ بىرتىندەپ اشىلۋىنداي اسەر قالدىرادى.

اسىرەسە، اباي مەن ونىڭ جانى، بۇل الەم تەاترلارىندا ەجەلدەن قولدانىلىپ كەلە جاتقان، جالپى، الەمدىك ونەر ورىسىندە  بار ءادىس، رەجيسسەر وسى ءادىستى ەرەكشە ۇتىمدى پايدالانعان دەپ ايتا الامىز. ءوزى رەجيسسەر، ءارى شەبەر اكتريسا دەپ ايتايىق، گاۋھار اداي ويناعان «ابايدىڭ جانى» سونشاما نانىمدى، ءتىپتى ويناقى، ۇلى مۇحتار ەپوپەياسىنداعى بوزبالا ابايدىڭ قارقارالىداعى ازىلكەش، تاپقىر سۇيكىمدى كەيپىن، تالانتىن ەسكە تۇسىرگەندەي مە، قالاي، ايتەۋىر كەز كەلگەن تۆورچەستۆو ادامىنىڭ جاستىق شاعىن ەسكە تۇسىرگەندەي... باتىلدىق، شەشىمتالدىق، «قۋاتتى ويدان بوي قۇراپ، ەركەلەنىپ شىقسا ءسوز»-ءدىڭ ءوزىن ساحنادان كورگەندەي بولدىق.

ال، ساحناداعى اباي بەينەسىن ءبىز قالاي ەلەستەتەمىز؟ كەيىپكەر اۋزىن اشسا بولدى، «ارعىن، نايمان جيىلىپ تاڭىرقاعان سوزىنە» دانىشپاندى، سىرتقى بەينەسى يەگىن كوتەرە كوكجيەككە تەلمىرگەن، العا ۇمتىلعان پافوستىق تۇرپات! ونىڭ كيىز قالپاق، بورىك، تۇماق كيگەن قالپىن ەلەستەتۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس، بۇگىنگى كۇنى بۇكىل قازاقستان مولدالارى كيەتىن ۋنيفورمادا عانا كورۋگە داعدىلانعانبىز، بولماسا، ابايعا ۇقسامايدى دەگەن تۇسىنىك. سوندىقتان، قايسىبىر كورەرمەندەر ساحناداعى اباي وبرازىنىڭ قيمىل-قوزعالىسىنا، ءسوز ساپتاسىنا كوڭىلى ونشا تولماي،  تولىمدى شىقپادى-اۋ دەپ وكىنىش ءبىلدىرۋى دە مۇمكىن. ۇيتكەنى قاليبەك قۋانىشپاەۆتىڭ، بەكەن يماحانوۆتىڭ سومداعان ابايىنا كوز ۇيرەنگەن كورەرمەنبىز... ال، ەركەبۇلاننىڭ ابايى مەن ءۇشىن بيىك پافوسسىز، قاراپايىم دا، شىنايى اباي بولىپ كورىندى... ىشكى تولعانىس، جان دۇنيەسىندەگى تارتىس، اسىرەسە، ابايدى كوپ قايتالاپ وقىعان كورەرمەنگە جانىمەن دە، جۇرەگىمەن دە جاقىن اباي.

گاۋھار مەن ەركەبۇلاننىڭ جاساعان بەينەلەرى ءبىرىن ءبىرى تولىقتىرىپ تۇرعان تولىمدى بەينەلەر، ويناعان وبرازدارىن ءساتتى شىعارعان اكتەرلار رەتىندە تابىسقا جەتكەن دەپ ايتا الامىز. بۇلار سپەكتاكلدىڭ باستى وبرازدارى، ءتۇپ قازىقتارى!

«ىزا شىعار ىلىمنەن، قايعى شىعار بىلىمنەن. ىزا مەن قايعى قىسقان سوڭ، زار شىعادى تىلىمنەن» دەگەن ەكەن اباي.  ابايدىڭ وسى ولەڭىن تۇسىندىك دەيىك. بىراق، بۇگىن ءبىز  وسىعان ابايشا شىن قايعىرىپ وتىرمىز با؟  وسىنى جازىپ وتىرعان مەنىڭ ءوزىم وتىرىك بىلگىشسىپ، ءدىلمارسىپ وتىرعان جوقپىن با؟ ۆوپروس يز ۆوپروسوۆ!

ابايدىڭ «ولسەم ورنىم – قارا جەر سىز بولماي ما؟» دەگەن بار عۇمىرىنىڭ ەسەبىندەي ەرەكشە ولەڭى بار. بۇل ورىستىڭ دەرجاۆنىي اقىنى الەكساندر پۋشكيننىڭ « يا ۆوزدۆيگ سەبە پامياتنيك نەرۋكوتۆورنۋيۋ» دەگەن ولەڭىن بەس وراپ كەتەتىن شىعارما! نەسىمەن؟ شىنشىلدىعىمەن! «ماحاببات عاداۋاتپەن مايداسقان» ابايدىڭ قايران جۇرەگى جاقسىلىق پەن جاماندىق، ادامدىق پەن ز ۇلىمدىق، پاراسات پەن قىزعانىش قان-قاساپ بولىپ كۇندە شايناسقان عاراسات مايدانى، «قانى قارا اداممىن، جانى جارا» دەپ شىنىن ايتادى. «جاسىمدا البىرت ءوستىم ويدان جىراق، اشۋعا، ايلاعا دا جاقتىم شىراق» دەيدى تاعى دا!

مەن دانىشپان بەكەن يساباەۆپەن اباي تراگەدياسى تۋرالى، (ابايدىڭ سابالۋى) بىرنەشە حابار تۇسىرگەن اداممىن. بەكەن اعامىز ايتاتىن: ابايدىڭ سابالۋ تراگەدياسى ونىڭ جاس كۇنىندە بازارالى باستاتقان جىگىتەكتىڭ ون جەتى جىگىتىن سىبىرگە ايداتۋدان باستالعان ەدى دەيتىن (بۇل حابارلار «قازاقستان – سەمەي» تەلەستۋدياسىنىڭ قورىندا جانە مەنىڭ وزىمدە ساقتاۋلى).  ال «داريعا-اي» جاستار تەاترىنىڭ «عاجايىپ تراگەدياسىنداعى» جيرەنشە، ورازباي، كەرىم بەينەلەرى ء(ابدىراحمان الماس، راۋان بەيسەن ۇلى، ءادىلجان سەرىكقاليەۆ) دارا-دارا سومدالماسا دا، قاداري-حالىنشە تۇتاس شىققان ناعىز توبىردىڭ بەينەسى، سپەكتاكلدىڭ سوڭىنا قاراي دارالانۋعا بەت العان. ول توبىر بۇگىن دە بار، ۇرانداعان ۋرا-پاتيوتتار، پوپۋليستەر، قاتىباس بيلىك پەن ورىسقۇلدار، ايماقتىق-تايپالىق ويلاۋ شەڭبەرىنەن شىعا المايتىن ترايبوليستەر مەن اياقاستىنان اراپشىل بولىپ كەتكەن اراپقۇلدار. يت ۇيالاسىنان قورىقپايدى، بۇگىنگى جيرەنشەلەر، ورازبايلار، كەرىمدەر وزدەرىن تاني السا كورىم عوي...

ساحناداعى بيلەر، قيمىل-قوزعالىستار، اندەر، بارلىعىن تالداۋعا ورەم جەتە بەرمەيتىنىن ايتۋىم كەرەك. قالاي دا بولسىن، وزگەشە تۇرپاتتى، توسىن قۇبىلىستار. توسىن بولسا دا جۇرەككە جاقىن، سانالى ۇرپاق تۇسىنەتىندەي دارەجەدە.

سپەكتاكلدەگى سەلكەۋلىكتەر جايىندا تەاتر ماماندارى پىكىرلەرىن ايتا جاتار، ءوز پايىمىمدا، كورەرمەن رەتىندە، تۇتاس العاندا سپەكتاكل ءوز ماقساتىنا جەتكەن دەپ ويلايمىن.

«داريعا-اي» جاستار تەاترى ومىرگە جولداما العان ءاۋ-باستا ونىڭ ۇستازى، اناسى دەسە دە بولادى، ۇلكەن ونەرپاز داريعا تۇرانقۇلوۆا تۇردى. باتاگويى، القاۋشىسى، باعىت-باعدار بەرۋشىسى – توكەن يبراگيموۆ بولدى. ال ونىڭ باس رەجيسسەرى، كوركەمدىك جەتەكشىسى، ديرەكتورى بولعان اكپارالى ايتىباەۆتىڭ ءرولى ەرەكشە ەدى. بۇل جاڭا تۇرپاتتى تەاتر باسشىسى وسى تەاترمەن بىرگە تۋىپ، بىرگە ءورىلىپ، بىرگە عۇمىر كەشتى. ونىڭ ءستيلىن، جول-سوقپاعىن ايقىنداپ سىزىپ كەتكەن ەدى. تەاتردىڭ ءوز پودچەركى اكپارالى بولمىسىمەن ايقىندالادى. تەاتر سول كرەدوعا ادالدىعىن ءار قويىلىمىندا دالەلدەپ كەلە جاتىر. ول سونىسىمەن دە باسقا تەاترلاردان ەرەكشە ايشىقتى!

                                                                        

قۇسمىليا نۇر-قاسىمي

 

سەمەي

 

سوڭعى جاڭالىقتار

Covid-19: تاعى 3 ادام كوز جۇمدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

Covid-19: 184 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • كەشە

نۇكتە فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار