رۋحانيات • 26 ناۋرىز، 2020

قارمىسوۆتىڭ قايتالانباس كەيىپكەرلەرى

29 رەتكورسەتىلدى

27 ناۋرىز حالىقارالىق تەاتر كۇنى. وسىعان وراي، گازەتىمىزدىڭ وقىرماندارى ءۇشىن قازاق ساحنا ونەرىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى كامال قارمىسوۆتىڭ اكتەرلىك ونەرى تۋراسىنداعى شىعارماشىلىق كەسكىندەمەنى نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.  

1926 جىلدىڭ 13 قاڭتارىندا قىزىلوردادا اشىلعان العاشقى قازاق تەاترى 1928 جىلى الماتىعا قونىس اۋدارادى. ونەر شاڭىراعىنىڭ ىرگەسىن قالاعان «جەتى اقساقال» – قاليبەك قۋانىشباەۆ،  سەركە قوجامقۇلوۆ، ەلۋباي ومىرزاقوۆ، قاپان بادىروۆ، امىرە قاشاۋباەۆ، يسا بايزاقوۆ، قۇرمانبەك جانداربەكوۆ اقساقالداردىڭ  ساحنادا سالعان سونى سوقپاعىن جالعاي ونەرگە جاڭا لەپ كەلىپ قوسىلدى. 1931 جىلعى حالىق باسىنا كۇن تۋعان قيىن-قىستاۋ اشارشىلىق، «بالاپان باسى، تۇرىمتاي تۇسى» ۋاقىتپەن تۇسپا-تۇس كەلگەن بۇل بۋىننىڭ قازاق ونەرى تاريحىنا قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز. قامكوڭىل ەلدىڭ جانىنا جۇبانىش بولدى. قاجىماي، تالماي جۇرتتى ونەرىمەن سۋسىنداتتى. دالا ءدارىسىن تىڭداپ، حالىق اكادەمياسىنان وتكەن سول توپتىڭ ىشىندە قازاق ونەرىنىڭ قارا نارى كامال قارمىسوۆ تا بار ەدى.

تەاتر

قانات قاعۋ...

الماتى وبلىسىنىڭ بەرىكتاس دەيتىن اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن بولاشاق اكتەر اكە-شەشەسىنەن ەرتە  ايىرىلىپ، 5 جاسىنان باستاپ تۇرمىس تاۋقىمەتىن كوپ تارتادى.  سيىر باعىپ، ءشوپ شاۋىپ شاۋىپ، وتار قويدىڭ سوڭىندا ءجۇرىپ، ءومىردىڭ بارلىق قيىندىعىن كورگەن. ۇلكەن اپكەسى بۇبىكەيدىڭ قولىندا تاربيەلەنىپ، سول كىسىنىڭ ۇيعارۋىمەن مەكتەپ جاسىنا كەلگەن شاعىندا ينتەرنات تابالدىرىعىن اتتايدى.  بۇل جەردە قازاق ونەرىنىڭ اڭىز تۇلعالارى – كۇلاش بايسەيىتوۆا، سەيفوللا تەلعاراەۆ ۇشەۋى قاتار وقيدى. تۇيدەي قۇرداس ءۇش دوس پارتالاس بولىپ قانا قويماي، مەكتەپتىڭ كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە دە بىرگە قاتىسىپ، ۇلى ونەر ساپارىنىڭ العاشقى باسپالداعىن اتتايدى. بەلگىلى قوعام قايراتكەرى دىنمۇحامەد قوناەۆتى دا بالا كامال، كۇلاشتار اۋناپ وسكەن بەرىكتاستىڭ كيەلى توپىراعى باپتاپ ۇشىرعان ەدى...

بالداۋرەن شاعىنان تاتقان قيىنشىلىقتىڭ كەرمەك ءدامى ونەرگە قۇشتار جەتكىنشەكتىڭ ساحناعا  دەگەن ماحابباتىنا نوقاتتاي داق تۇسىرە المادى. شىناشاقتايىنان ونەر-ءبىلىم، ءان سالۋعا قۇمار بولىپ ەر جەتكەن بالا كامال سول كەزدىڭ وزىندە-اق ونەردى ءومىرىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگىنە اينالدىرعان-دى.  بولاشاق ساحنا مايتالمانىن 1931 جىلى ريد­دەردەگى جۇمىسشى جاستار تەاترىنا قىزمەتكە جىبەرەدى.  دارا دارىنىمەن ەرەكشە كوزگە تۇسكەن بوزبالا ارناۋلى ءبىلىمى بولماسا دا، وسى ساپارىنان كەيىن بىردەن قازىرگى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنا قابىلدانادى. بۇل ساحنادا ارتىق-كەمى جوق 60 جىل ەڭبەك ەتتى. تەاتردا سومداعان 160-قا جۋىق ءرولى، ۇلتتىق كينەماتوگرافيا تاريحىنىڭ التىن قورىندا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالعان 20-عا تارتا ءفيلممى دە شەجىرەلى جىلداردان سىر شەرتەدى، شەبەرلىككە شىڭدايدى.

زۇلمات جىلداردىڭ ناۋبەتىنەن كەيىن جاڭا عانا ەڭسەسى كوتەرىلىپ، بويىن جازا باستاعان قىر جۇرتشىلىعىنا قۋات، دەمەۋ بولارلىق ءان، كۇي سىيلاۋ مىندەتى جۇكتەلگەندىكتەن دە، العاشقى تەاتر ترۋپپاسى قيىن كەزەڭدەردى ەڭسەرە ءجۇرىپ، اۋىلدارعا ءجيى-ءجيى ات باسىن بۇرادى. جارالى جانداردىڭ جانىنا ونەرىمەن جۇبانىش بولادى. ول ۋاقىتتا ويىن قوياتىن جەر دەگەن جوق، سپەكتاكلدەر قوي قورانىڭ ىشىندە قويىلادى ەكەن. كورەرمەن دە كوپ ەمەس، ءار اۋىلدا 4-5 ءۇي عانا وتىرادى. بىردە  كونتسەرت بەرىپ جاتقاندا «ويباي، كەلىپ قالدى» – دەپ، قويىلىم كورۋگە كەلگەن جۇرت تۇرا قاشىپتى. سويتسە، باندىلار  كورشى اۋىلدى توناپ جاتىر ەكەن. مۇنىڭ بارلىعى – قيىنشىلىعى مەن قاۋپى باسىم ساحنا سىنى  اكتەردىڭ بولاشاقتا مىقتى، شىڭدالعان شەبەر بولىپ قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانى داۋسىز.

 تەاتر

اۋەزوۆتەن شەكسپيرگە دەيىن

ءومىردىڭ، ونەردىڭ وسىنداي ۇلكەن مەكتەبىنەن وتكەن العاشقى ساحنا شەبەرلەرىنىڭ ىشىندە كامال قارمىسوۆ ەسىمى ءوز ارتىقشىلىعىمەن دارا، وقشاۋ. كامال قارمىسوۆ – قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ دۇلدۇلدەرى: مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دە، عابيت مۇسiرەپوۆتiڭ دە، ءسابيت مۇقانوۆتىڭ دا نازارىندا بولعان اكتەر. «ايمان – شولپانداعى» – جاراس، «اقان سەرi – اقتوقتىداعى» – سەردالى،  «شوقان ءۋاليحانوۆ» سپەكتاكلiندەگi گاسفورت بەينەسى تىنىمسىز اكتەردىڭ ۇزدىكسىز ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا جاڭا بيىككە كوتەرىلدى. باتىس سiبiردi بيلەۋشى ورىس  شوۆينيسiنiڭ بەينەسiن بارىنشا نانىمدى دا شەبەر  اشقان ساحناگەردىڭ ويىنىن كورىپ، پەسا اۆتورى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ەرەكشە ءتانتi بولعانى بار ەكەن. 

كامال قارمىسوۆتىڭ ساحناداعى عالامات اياق الىسى كلاسسيكالىق مۇرالاردا ايرىقشا كوزگە تۇسەدى. جانتىقتان بولەك م.اۋەزوۆ پەن ل.سوبولەۆتىڭ «ابايىنداعى» – كەرىم، م.اۋەزوۆ پەن ءا.ابىشەۆتىڭ «نامىس گۆاردياسىنداعى» –تولەگەن توقتاروۆ، و.بوكەيدىڭ «ق ۇلىنىم، مەنىڭ» دراماسىنداعى – قاراجان، ءا.تاجىباەۆتىڭ «مايراسىنداعى» – ءدۇربىت بەينەلەرى ءوز الدىنا ءبىر توبە. سونداي-اق  ساحناگەر ورىس جانە شەتەل كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىندا دا كوپ وينادى. اتاپ ايتساق، م.گوركيدىڭ «شىڭىراۋ تۇبىندەسىندە» – بارون، ن.ۆ. گوگولدىڭ «رەۆيزورىندا» – حلەستاكوۆ، ۋ.شەكسپيردىڭ «وتەللوسىندا» – ياگو، «اساۋعا تۇساۋىندا» – ترانيو، ج.مولەردىڭ «ساراڭىندا» – گارپوگون سىندى تابيعاتى سان قيلى تاعدىرلار قارمىسوۆ قولتاڭباسىندا ۇلتتىق تەاتر تاريحىندا ءوز ورنەگىمەن، دارالىعىمەن ماڭگىلىككە تاڭبالانعان.  ايگىلى اكتەر تەاترعا عانا ەمەس، كينو ونەرىنە دە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. «اباي انىندەگى» – وسپان، «ماحاببات داستانىنداعى» – جانتىق، «دالا قىزىنداعى» – ءامىرحان بەينەلەرى سوزىمىزگە دالەل. اسىرەسە، 1957 جىلى شاكەن ايمانوۆ تاسپالاعان ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» فيلمىندەگى كامال قارمىسوۆ كەيىپتەيتىن سيقىرشى ءرولى  كورەرمەنىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەيجاي قالدىرمايدى.

«تەاتردا رەجيسسەر ويىن ءسوز مىسقىلىنان تۇسىنەتىن، ستول باسىنداعى رەپيتيتسيانىڭ وزىندە-اق، بولاشاق وبرازدى ءبىر-ەكى ينتوناتسيالىق مىنەزدەمەمەن ايقىنداپ تاستاپ، ءبىر-ەكى عانا سىرت قيمىلىمەن گەرويىنىڭ پورترەتىنەن ەلەس بەرىپ كەتەتىن اكتەرلەر بولادى. ولار رەجيسسەر قيالىنداعى ءالى كومەسكى وبرازدى كوپ تولعاپ جاتپاي-اق اسا ءبىر سەزگىشتىكپەن العىر حۋدوجنيكتەرگە ءتان كەسەك سىلتەسپەن، ءبىر-ەكى شتيحتار ارقىلى بەينەلەي بىلەدى. ءبىزدىڭ تەاتردا مۇنداي اكتەرلەردى «قامشى سالدىرمايدى-اۋ، سابازىڭ» دەيدى. سول «قامشى سالدىرمايتىن» جۇيرىكتىڭ ءبىرى – كامال قارمىسوۆ. ول قانداي رولدە ويناماسىن، گەرويىنىڭ ىشكى دۇنيەسىنە، مىنەز-قۇلقىنا لايىق سىرت كەسىنىنىن تابۋعا كوپ كوڭىل بولەتىن اكتەر». بەلگىلى تەاتر سىنشىسى قاجىقۇمار قۋاندىقوۆ اعامىزدىڭ كامال قارمىسوۆ قارىمىنا بەرگەن وسى باعاسىنىڭ ءوزى-اق تالاي دۇنيەنى اڭعارتىپ تۇرعانداي. ال پروفەسسور اشىربەك سىعاي ونەرپاز ونەگەسى حاقىندا بىلاي دەيدى: «كامال اعامىزدىڭ اكتەرلىك ىزدەنىسى وزگەشە ءھام ونەگەلى. ۇلگى تۇتارلىق جاعى باسىم. ول كىسى بەينە بىتكەننىڭ ءبۇتىن بولمىسىن ەڭ اۋەلى سىرتقى بەلگىلەردەن قامداستىراتىن. مىنەز-ق ۇلىقتاعى ەرەكشە تۇستاردى ءدال ۇستايتىن. ءجۇرىس-تۇرىس، قاس-قاباق قوزعالىستارى، تۇلعا يىلىمدەرى، دەنە يكەمدىلىكتەرى قاتاڭ ەسكەرىلىپ بارىپ، ارقالى اكتەر ىشكى جان-دۇنيەنىڭ يىرىمدەرىنە استە-استە جىلۋ تاراتىپ، بىرتە-بىرتە ساۋلە دارىتاتىن. كەيىپكەرلەرىنىڭ ىشكى الەمىنە سىرتقى ءپىشىن ارقىلى كەلەتىن. ونەردىڭ ءوز تىلىمەن ايتساق، قاھارمان حاراكتەرلەرىن پلاستيكالىق قيمىل -قوزعالىستارىمەن ايشىقتاۋعا شەبەر-ءتىن. ءرولدىڭ سىرت جوبالارىن ىڭعايلاپ الىپ، بىرتىندەپ تەگەرشىكتەردى ءدوپ باسۋعا ويىساتىن».

جانتىقتىڭ جۇلدىزى

ساحنادا سانداعان كۇردەلى وبرازدى شەبەرلىك شىڭىندا جارقىراتا  كورسەتكەن اكتەردىڭ، اسىرەسە، عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋىنداعى» جانتىق ءرولىنىڭ جۇلدىزى بيىك. ونەرتانۋ مامانى اشىربەك سىعايدىڭ سوزىمەن ايتقاندا،  بەينەنىڭ شىنايى شىققاندىعى سونشالىق، كامال قارمىسوۆ كەيىپتەگەن جانتىقتىڭ قولىنا ءتىپتى شەكسپيردىڭ ياگوسى دا سۋ قۇيا المايتىنداي اسەرگە بولەيدى.  

«بەس تال ساقالى ەبەدەيسىز شوشايىپ، تىريعان ارىق سۇلدەلى،  ءجۇزى قان-سولدەن جۇرداي، كوردەن شىققان ارۋاقتاي، تابىتتان تۇرىپ كەتكەن ولىكتەي قۋارعان كامكەڭنىڭ جانتىعىن ۇمىتا المان. ەشكىم دە ۇمىتا الماق ەمەس. اينالاسىنداعىلارىن اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان وسىناۋ ىسقاياق جاندى قۋلىق پەن سۇمدىقتىڭ،  مىڭ سان ايلا مەن امالدىڭ «اكادەمياسىن» تاۋىسقان جانتىقتى ارتيست ورىنداۋىندا بەينە ءبىر كوزبوياۋشىداي قابىلداعانىمىز راس. ساحناداعى جەڭىل ءجۇرىستى، جىلمىسقى ءسوزدى قۋ جانتىقتىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن كورگەندە كورەرمەننىڭ توبە شاشى تىك تۇرار ەدى. قاقپاقىلدىڭ تاسىنداي قاعىپ-سىلكىپ، جانتەكەڭ ءار ماقامعا سالعاندا قارابايىڭىز بەن قودارىڭىز، وعان قوزىڭىز قوسىلا سەڭدەي سوعىلىسىپ، ساندالباي سەندەلىسكە تۇسەر ەدى» – دەيدى تەاتر سىنشىسى.

جانتىق رولىنە دەيىن ۇزاق جىلدار بويى قوزىنىڭ بەينەسىن كەيىپتەپ كەلگەن اكتەردىڭ ادال، اڭعال قوزىدان زىميان، اككى قودارعا اۋىسۋىن كەزىندە كورەرمەندەر ساتىقىندىق دەپ قابىلداپ: « قوزى سياقتى جانى سونشالىق تازا ادامنان جانتىقتاي قارا جۇرەكتى جاۋىزعا اينالۋعا قالاي عانا ءداتىڭىز باردى؟ – دەپ ارنايى حات جازىپتى. ءۇشبۋ حاتتىڭ ماتىنىمەن تانىسىپ شىققان ساحناگەر: «بۇل حاتتى العاننان كەيىن كوڭىلىم ورنىنا ءتۇستى. دەمەك، مەن قولىمنان كەلگەنشە، دۇرىس ىستەدىم. ەگەر كورەرەمەندەر تاراپىنان باسقالاي سەزىم بولسا، ول ساتسىزدىك بولىپ تابىلار ەدى»  – دەپتى  سوندا.

قايتالانباس حلەستاكوۆ

اكتەر ساتيرالىق رولدەردىڭ ايرىقشا شەبەرى بولعان. ساحنا مايتالمانى قانداي بەينەنى كەيىپتەمەسىن، ەڭ اۋەلى كەيىپكەردىڭ ىشكى دۇنيەسىنە، مىنەز-قۇلقىنا لايىق سىرت كەسكىنىن تابۋعا كوپ كوڭىل بولگەن. اسىرەسە، ورىس جازۋشىسى ن.ۆ.گوگولدىڭ ايگىلى «رەۆيزورىنداعى»  حلەستاكوۆ ءرولى ك.قارمىسوۆتىڭ سومداۋىندا قايتالانباس بەينە تۋدىردى. رەسەي استاناسىندا وتكەن قازاقستان تەاتر ونكۇندىگىندە ماسكەۋلىك سىنشىلار ءبىراۋىزدان كامال قارمىسوۆتى «كەڭەستىك ساحنانىڭ ەڭ ۇزدىك حلەستاكوۆى» دەپ تانىپتى.  

قازاق حلەستاكوۆتى جازباي تانۋدا ۇلى سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كورەگەندىگىن ايتپاي كەتۋىمىز ادىلەتسىز. حلەستاكوۆ ءرولىنىڭ كامال قارمىسوۆقا قالاي بۇيىرعاندىعى جونىندە جازۋشى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ ەستە­لى­گىندە جاقسى جازىلادى: «ادەتتە مۇحتار اۋە­زوۆ پەسالارعا جاساعان اۋدارماسىن دوس­­­تارىنىڭ تالقىسىنا سالىپ وتىراتىن. مۇن­داي وقيعالارعا جازۋشىلارمەن بىرگە ارتيستەر مەن رەجيسسەرلەر دە قاتىساتىن ەدى. ما­عان دا بىردە تاماشا  اۋدارىلعان «رەۆيزور» سپەكتاكلىن تالقىلاۋعا قاتىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

كوز الدىمنان مىنا ءبىر ستسەنا ءالى كۇنگە دەيىن كەتپەيدى. پەسانى تالقىلاۋ اياقتال­عان­نان كەيىن شاكەن ايمانوۆ ورنىنان اتىپ تۇرىپ، حلەستاكوۆتى ءوزى وينايتىن­دىعىن مالىمدەدى. بىراق  مۇحتار جۇمساق داۋىسپەن جانە تالاپتى تۇردە بۇل ءرولدى كامال قارمىسوۆ ويناۋعا ءتيىستى دەدى. ويتكەنى، گوگولدىڭ حلەستاكوۆى قاتقان قايىستاي ارىقتۇعىن دەدى.

ايتتى – ءبىتتى. وسىلايشا قازاق ساحنا­سىن­داعى حلەستاكوۆتى كامال قارمىسوۆ سومدادى. بۇل حاراكتەرلىك رولدەردى وينايتىن تالانتتى اكتەردىڭ تاماشا بەينەلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى» – دەيدى جازۋشى.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. 1936جىلدىڭ 20 قازانىندا وتكەن سپەكتاكل پرەمەراسىنان كەيىن «رەۆيزور» جايلى، ونداعى حلەستاكوۆتى شەبەر ويناۋشى ك.قارمىسوۆتىڭ تالانتى حاقىندا ماقالالار گازەتتىڭ بەتىن بەرمەي، تولاسسىز جاريالانادى. ءتىپتى، ريتمان فەتيسوۆ ەسىمدى جۋرناليست «قازاقتاردىڭ ىشىندەگى ورىس» دەپ جازادى. سەبەبى ساحناگەردىڭ سىرقى بولمىسى، ءتۇر-تۇرپاتى ورىستارعا كوبىرەك كەلەتىن. گريم جاساعاندا تىپتەن اۋماي كەتەتىن كورىنەدى.

جالپى، «رەۆيزور» كومەدياسى – قازاق تەاترىنىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالاردى مەڭگەرۋدەگى شىرقاۋ بيىگى. مۇندا پاتشالى رەسەيدىڭ ءىرىپ-شىرىگەن قوعامدىق قۇرىلىسىنىڭ كوپ سىرىنىڭ بەتى اشىلادى. ۇكىمەت اپپاراتىنداعى شەنەۋنىكتەردىڭ پاسىق ءومىرى، دورەكى قىلمىستارى، ارامزالىق نەبىر سۇمدىقتارى اشكەرەلەنەدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اۋدارماسىمەن رەجيسەر يليا بوروۆتىڭ رەجيسسەرلىگىندە  كورەرمەنگە جول تارتقان قويىلىم قازاق ساحناسىنداعى ۇلكەن وقيعاعا اينالادى.

ەرەكشە ياگو

كامال قارمىسوۆتىڭ ساحناداعى كەلەسى شوقتىقتى وبرازدارىنىڭ ءبىرى – شەكسپيردىڭ «وتەللوسىنداعى» ياگو ءرولى.

وتكەن عاسىردىڭ 40-شى جىلدارىنىڭ باسىندا باتىس كلاسسيكاسىنان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اۋدارماسىمەن ۋ.شەكسپيردىڭ «وتەللو» قويىلىمى قازاق كورەرمەنى نازارىنا ۇسىنىلادى. ساحنا مامانى م.سوكولوۆسكيدىڭ رەجيسسەرلىگىمەن قويىلعان بۇل قويىلىم قازاق تەاترىنىڭ شىعارماشىلىق ءوسۋ جولىندا ەلەۋلى ورىن الادى. سپەكتاكلدىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – تراگەديا ەكى بولەك اكتەرلەر قۇرامىمەن دايىندالادى. ءبىرىنشى قۇرامدا وتەللونى ەلۋباي ومىرزاقوۆ، ياگونى سەرالى قوجامقۇلوۆ، برابانتسيونى قاليبەك قۋانىشباەۆ، دەزدەمونانى نازەكەت يپماعامبەتوۆا ويناسا، ەكىنشى قۇرامدا قاپان بادىروۆ –  وتەللو، كامال قارمىسوۆ – ياگو، ايشا ابدۋللينا –دەزدەمونا كەيپىندە ساحناعا شىعادى. ءبىر قويىلىم بولعانىنا قاراماستان، «وتەللوعا» ەكى قۇرام ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن ەكى ءتۇرلى قىرىنان كەلەدى. ساقتالعان دەرەكتەر ەكىنشى قۇرام جۇمىسىنىڭ دۇرىس ساحنالىق شەشىم تاۋىپ، ءساتتى ويىن ۇلگىسىن كورسەتكەنىن ايتادى. مۇندا كامال قارمىسوۆ تەك قويىلىمداعى ءرولىن شەبەر ويناپ قانا قويماي، ساحنادا ءتۇرلى تاپقىرلىعى مەن العىرلىعىن دا تانىتادى. اسىرەسە، اكتەردىڭ ايرىقشا قاسيەتى – ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ عاجاپتىعى كوپتەگەن تىعىرىقتان ابىرويمەن الىپ شىعادى. كامال قارمىسوۆ ساحنادا ءوزىنىڭ عانا ەمەس، سەرىكتەستەرىنىڭ دە ءرولىن جاتقا بىلگەن.  «وتەللونىڭ» العاشقى قويىلعان جىلدارىندا قاپان بادىروۆ ەكەۋى ءبىرى – وتەللو، ەكىنشىسى – ياگو بولىپ سەرىكتەسىپ وينايدى. سونداي ءبىر كەزەكتى سپەكتاكل ۇستىندە وتەللو–قاپان ءسوزىن ۇمىتىپ قالادى. بۇل جونىندە عاسىر جاساعان عۇلاما اكتريسا حابيبا ەلەبەكوۆا اپامىز بىلاي دەپ ەسكە الادى: «قاپان كۇشتى اكتەر بولاتىن. ياگو– كامالدى توبەسىنە كوتەرىپ الىپ، ءسوزىن ايتىپ كەلە جاتىپ، ءبىر ۋاقىتتا رەپليكاسى ويىنان سارت شىعادى. نە ىستەرىن بىلمەي، ساحنانى ادەيى اينالىپ جۇرگەن قۇساپ، كورەرمەننەن الىسىراق كەتىپ كامالدان: «مەنىڭ ءسوزىم قالاي؟» دەگەندە، كامال ايتىپ جىبەرەدى. ءسويتىپ، اكتەرلەردىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگىنىڭ، كامالدىڭ العىرلىعىنىڭ ارقاسىندا سپەكتاكل ءساتتى وتەدى. قويىلىمدى تاماشالاپ وتىرعان مۇحاڭ ويىن بىتكەن سوڭ كەلىپ: ء«اي، قاپان، سەنىڭ ساحنانى اينالىپ جۇرگەنىڭ – تابىلعان شەشىم ەكەن. اكتەرلەردىڭ بارلىعى سپەكتاكلدىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ورنىنان قوزعالمايدى، ديناميكا بولماۋشى ەدى. مىنا ارەكەتىڭ تاپقىرلىق بولعان ەكەن. بۇدان بىلاي وسىلاي ەتسەڭ جاقسى بولادى» – دەگەن ەكەن. كامال اعامىزدىڭ بۇل تاپقىرلىعى 1936 جىلعى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ ونكۇندىگىندەگى   بەكەجاندى سومداعان  قۇرمانبەك جانداربەكوۆتىڭ داۋسى جەتپەيتىنىن دەر شاعىندا تۇسىنە قويىپ، ويىن ورتاسىندا ك ۇلىپ جىبەرىپ تىعىرىقتان شىققان تاپقىر ارەكەتىن ەسكە سالادى. جالپى، اكتەر ءۇشىن تاپقىرلىق، تەز ويلاي الۋشىلىق اسا قاجەت قاسيەتتەردىڭ ءبىرى. ساحنا دەر شاقتىق ونەر بولعاندىقتان، كوپشىلىكتىڭ الدىندا قانداي كەلەڭسىز وقيعا بولىپ قالسا دا، ىم-جىمىن بىلدىرمەي تىگىسىن جاتقىزىپ ءارى قاراي ويناپ كەتۋ – اكتەر شەبەرلىگىنىڭ ەڭ ۇرىمتال تۇستارىنىڭ ءبىرى. وسى ءبىر قاسيەتى ارقىلى دا اكتەردىڭ شەبەرلىگىن تانۋعا بولادى. بۇگىندە، وكىنىشكە قاراي، ونەر ماماندارىنىڭ كوپشىلىگى دايىن ءماتىندى زۋىلداتىپ جاتتاپ الۋعا اۋەس. ساحناداعى ساتتىك قولايسىزدىقتاردا تاپقىرلىق تانىتۋدى بىلاي قويعاندا، ءسوز استارىنا ءۇڭىلىپ، ماعىناسىنا بويلايتىندارى دا نەكەن-ساياق. جۇرەكتىڭ كوزىنەن وتكىزىپ ايتۋ جەتىسپەيتىندەي كورىنەدى. بۇل – سپەكتاكلدەردىڭ ءالسىز شىعۋىنا ءوز سالقىنىن تيگىزبەي قويمايدى.

اساۋعا تۇساۋ...

شەكسپيردىڭ «اساۋعا تۇساۋ» كومەدياسىنداعى كامال قارمىسوۆ سومدايتىن ترانيو بەينەسى اسا ۇلكەن ءرول ەمەس. بىراق اكتەر ءوزىندىڭ ىشىكى تەرەڭ ساۋلەسىمەن، فيلوسوفيلىق كەڭ تولعانىستارىمەن كەيىپكەرىن  قويىلىمىنىڭ باستى تىرەگىنە اينالدىرادى. پايعامبار جاسىنا كەلگەنشە ساحنادا ترانيو بولىپ ءسانتۇرلى قيمىل جاساپ، شاپشاڭدىعىنان تانباعان اكتەردىڭ  بۇل دا وزگەلەردەن وقشاۋ دارالانار ارتىقشىلىعى. 60 جىلدىق مەرەيتويىندا ويناعان ترانيوسى كورەرەمەنىن تامسانتپاي، تاڭعالدىرماي قويمادى. وسى ءرولىن ويناۋ ۇستىندە نەشە ءتۇرلى شەڭبەر جاساپ، دوڭگەلەنىپ، توبەسىمەن تۇرىپ، شىر كوبەلەك اينالعان ساحناگەردىڭ اسەم دە اسەرلى پلاستيكالىق قيمىلدارى، تسيرك ارتىسىنە ءتان ونەرى حلەستاكوۆتان كەيىن تاعى ءبىر مارتە تاڭداي قاقتىرعان ەدى.

«ماسكەۋلىك تەاتر ماماندارى ءبارى بىردەي تاڭدانىسىپ: «ياپىر-اۋ، الپىسقا كەلگەن كىسىنىڭ مىنا قوزعالىسىندا نە سىر، قانداي سيقىر بار؟ عاجاپ قوي! عالامات ەمەس پە؟ – دەپ، – ەستەرى كەتە تاڭ قالعانى وتىرىك ەمەس، ونى ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىدىك» – دەپ پىكىر بىلدىرگەن تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعايدىڭ ويى، اكتەردىڭ شەبەرلىگى حاقىنداعى پىكىرى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى، اكتريسا حابيبا ەلەبەكوۆانىڭ ەستەلىگىندە بىلايشا جالعاسادى:

«قويىلىمدا كەيىپكەرلەردىڭ اتقا ءمىنىپ شاباتىن تۇسى بار. ءبىر-ءبىر تاياقتى ات قىلىپ ۇستاپ الىپ شاكەن مەن حاديشا اتپەن شاپقانداي كەيىپ جاساسا، كامال ەسەكتىڭ ءجۇرىسىن سالادى. قيمىلىنىڭ شىنايى شىققاندىعى سونشالىق، زالدا كۇلمەگەن ادام قالمادى. شەك-سىلەلەرى قاتا  قىرىن-توپان كۇلكىنىڭ استىندا قالدى. سونداي قىزىق كورىنىس بولۋشى ەدى. جالپى، كامال شەبەر اكتەر بولاتىن. قولىنان كەلمەيتىن نارسەسى بولمايتىن. جاعىمدى دا، جاعىمسىز دا رولدەردى شەگىنە جەتكىزىپ ويناۋشى ەدى».   

ۇلى سۋرەتكەر م.اۋەزوۆ اۋدارعان بۇل كومەديانى 1943 جىلدىڭ 16 قازانىندا ماسكەۋدىڭ ا.ۆ.لۋناچارسكي اتىنداعى تەاتر ونەرى ينستيتۋتىنىڭ تاجىريبەلى مۇعالىمدەرى و.ي.پىجوۆا مەن ب.ۆ.بيبيكوۆ قويادى. شەكسپير كومەدياسىنىڭ پەرنەسىن ءدوپ باسىپ، وتكىر دە اساۋ كاتارينا رولىنە حاديشا بوكەەۆانى، اقىلدى دا وزىق ويلى پەترۋچچيو بەينەسىنە شاكەن ايمانوۆتى،  پەترۋچچيونىڭ ەلگەزەك، قايعى-ۋايىمدى بىلمەيتىن ادال جاندى قىزمەتكەرى گرۋميو  مەن الىپ-ۇشپا قاعىلەز ترانيو بەينەلەرىنە سەيفوللا تەلعاراەۆ پەن كامال قارمىسوۆتىڭ ءدوپ تاڭدالىپ الۋى دا قويىلىمنىڭ ءساتتى ساحنالانۋىنىڭ باستى جەڭىسى بولعانى انىق. سپەكتاكلدىڭ تابىسقا جەتۋى اۋەلى جاقسى دراماتۋرگ پەن ۇشقىر رەجيسسەرگە، ودان كەيىن تالانتتى اكتەرگە بايلانىستى. وسى تۇرعىدان، وسى ولشەممەن كەلگەندە كامال قارمىسوۆتىڭ ساحنادا سالعان سونى سوقپاعى وكشەسىن باسىپ، ءىزىن جالعاعان ونەرپازدارعا عۇمىرلىق تاعىلىم. پروفەسسور اشىربەك سىعايدىڭ سوزىمەن تۇيىندەر بولساق، كلاسسيكالىق اۋدارما قويىلىمدارداعى ياگو، گارپاگون، حلەستاكوۆ بەينەلەرىنىڭ قازاق كورەمەنىنە ەتەنە تانىس بولىپ، جانعا جىلى ۇشىراۋىنىڭ نەگىزگى قۇدىرەتى – كامال قارمىسوۆ ونەرىنىڭ شىرقاۋ بيىگى دەپ قارالعانى ءجون.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ىستىق تاماق تاراتتى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار