قوعام • 16 ناۋرىز، 2020

كوروناۆيرۋسقا قارسى كۇرەس جالعاسۋدا

98 رەتكورسەتىلدى

بىلتىر جەلتوقساندا قىتايدان تارالا باستاعان ىندەت قازاقستانعا دا جەتتى. سوڭعى 2 كۇندە گەرمانيا، پولشا، رەسەيدەن كەلگەن 6 وتانداسىمىزدىڭ جاڭا ۆيرۋس جۇقتىرعانى انىقتالىپ، بۇگىندە 1090 ادام ستاتسيونارلىق كارانتيندە، تاعى 452 ادام ءۇي كارانتينىندە. الەمدى دۇرلىكتىرگەن ۆيرۋس سونشالىقتى قاۋىپتى مە؟

وكپەنىڭ قابىنۋىنا الىپ كەلەتىن COVID-19 ۆيرۋسى 145 374 ادامعا جۇعىپ، ولاردىڭ 71 712-ءسى دەرتتەن ايىق­تى. بۇل ءاربىر ەكىنشى ناۋقاستىڭ جازى­لىپ شىعاتىنىن بىلدىرەدى. ادام شىعىنى دا بولدى. قىتايدىڭ حۋبەي پروۆينتسياسىنان باستالعان ىندەت 5 429 ادامنىڭ ومىرمەن قوش­تا­سۋى­نا اكەلدى. ونىڭ ۇستىنە اقپارات قۇرالدارىنىڭ عالىمدار ءالى كۇنگە دەيىن ۆاكتسينا ويلاپ تاپپاعانى تۋرالى حابارى ەلدى دۇرلىكتىرىپ، الەم حالقىن دۇكەندەر مەن ءدارىحانالار سورە­لەرىن بوساتۋعا دەيىن الىپ باردى.

ساراپشىلار بۇگىندە كوروناۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى تۇماۋ جۇقتىر­عان­­دارعا قاراعاندا الدەقايدا از ەكە­­­نىن ايتادى. «بۇل ۆيرۋستىڭ ين­فەك­­­­تسيا­سى تۇ­ماۋعا قاراعاندا ءالسىز. دەگەن­­مەن كورو­ناۆيرۋس تۇماۋدان قاۋىپ­­سىز دە­گەن­دى بىلدىرمەيدى. كورونا­ۆيرۋس­­­تىڭ ناۋ­قاس­پەن تىكەلەي بايلانىس بول­عان­دا، سوي­لەس­كەندە، قول الىس­قاندا جۇعا­تى­نىن ەسكەر­گەن ءجون. ال تۇ­ماۋ ونداي تى­عىز باي­­لا­نىستى قاجەت ەت­پەيدى. ادەت­تە، ناۋ­­قاس­پەن ءبىر بول­­­مە­دە وتىرۋ جەت­­كى­­ل­ىكتى. سو­نى­مەن قاتار جاڭا دەرتكە شال­­­­دىق­­­قاندار ارا­سىن­دا بالا­لار­دىڭ جو­­­عىن ەسكەرگەن ءجون. كورو­نا­ۆي­رۋس­قا قا­­ت­ىس­­­تى دۇر­­لىگۋ نەگىزسىز دەمەي­مىن، الاي­­دا سون­­­­شا­­لىقتى دابىل قاعۋ­دىڭ قاجە­تى جوق»، دەيدى ساراپشى ەۆگە­ني تيماكوۆ.

ەڭ العاشىندا عالىمدار كورونا­ۆيرۋستى SARS ۆيرۋسىنا ۇق­سا­ت­تى. 2002 جىلى اتالعان ۆيرۋستى 8 096 ادام جۇقتىرىپ، 774 ادام كوز جۇمعان ەدى. بۇل كەزدە دە ۆيرۋس وكپە قابىنۋىنا الىپ كەلگەن-ءدى. ودان كەيىن 2012 جىلى MERS-CoV ۆي­رۋسى تارالىپ، سالدارىنان 27 ەل­دىڭ 858 ازاماتى قايتىس بولدى. ياعني كوروناۆيرۋس سالدارىنان قازا تاپ­قاندار ەسكى ىندەتتەرگە قارا­عان­دا الدەقايدا از. ايتسە دە، ۆيرۋس­پەن كۇرەسۋ، وعان قارسى ۆاكتسينا تابۋ – الەم كۇنتارتىبىندەگى باستى ما­سە­لەلەردىڭ ءبىرى. دۇنيەجۇزىلىك بانك COVID-19 ۆيرۋسىمەن كۇرەستە بىر­قاتار مەملەكەتتى قول­­دايتىنىن مالىم­دەدى. وسى­لايشا، 12 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە العاشقى ترانشىن بەلگىلەدى. بانك مالىمدەمەسىندە بۇل قاراجات الەۋمەتتىك جاع­دايى تومەن ازاماتتارعا العاشقى كومەك كور­سەتۋگە باعىتتالعانى تۋرا­لى ايتىل­عان. سونىمەن قاتار مەدي­تسينا قىز­مەتكەرلەرىن وقى­تۋ دا جوسپارلانعان. ادەتتە دۇنيە­جۇزىلىك بانك قاراجاتتى نەسيەگە بەرەتىن، الايدا بۇل جاعدايدا قاراجاتتى قايتارۋ جۇكتەلمەگەن.

دابىل قاعۋدىڭ نەگىزسىز ەكەنىنە تاعى ءبىر سەبەپ – ۆيرۋس تارالۋىنىڭ ازايۋى. وتكەن بەيسەنبىدە قىتاي گي­گيە­­­نا مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مەم­لە­­كەت­­تىك كوميتەتىنىڭ رەسمي وكىلى مي فەن ەلدە ۆيرۋستىڭ تارالۋى ايتار­لىق­­تاي باسەڭدەگەنىن مالىم­دەگەن ەدى. قحر كوش­باسشىسى سي تسزينپين 10 ناۋ­­رىزدا ىندەت وشاعى ۋحان قالا­سى­نا با­رىپ، رەسمي مالىم­دەمە جاسا­عان-دى. ونىڭ ايتۋىنشا، قىتاي ىندەت­تەن ايى­عىپ كەلەدى. ء«بىز بۇل قارا تۇنەكتەن قۇ­تى­لىپ جاتىرمىز دەسەك بولا­دى. ال­بەتتە، كۇرەس جالعاسۋدا، الاي­دا جە­ڭىس­تىڭ كۇنى جاقىن»، دەدى قىتاي­دىڭ باس­شىسى. ستاتيستيكاعا نازار سالساق، ناۋ­رىز ايىنا دەيىن ۆيرۋس جۇق­­تىر­عان قى­تاي­لىقتار سانى ءبىر كۇن­­دە جۇزدەن اسىپ تۇرعان، ال ناۋرىز­دىڭ العاش­قى كۇن­­دەرى ولاردىڭ سانى 10-20-عا جۋىقتادى.

ىرگەلەس جاتقان قىتايداعى ىندەت ەلىمىزگە ماسكەۋ، ۆارشاۆا، فرانك­فۋرت قالالارىنان ۇشىپ كەلگەن وتانداستارىمىز ار­قىلى كەلگەن. قازىردە ءتيىستى قۇرى­لىم­دار ولارمەن ءبىر رەيستە بولعان جولاۋشىلار­دى ىزدەپ، جاع­دايىن انىقتاپ جاتىر. باكۋ، سەۋل، گونكونگ باعىتىنداعى اۋە قاتىناسىنىڭ قىسقارىپ، بەي­جىڭ، ءۇرىمشى، پاريج، كۋالا-لۋمپۋر باعى­تىنداعى رەيستەر توقتاتىلدى. سونى­مەن قاتار وڭتۇستىك-شىعىس ازيادان كەلەتىن رەيستەرگە تەك قانا قازاقستان ازاماتتارى جىبەرىلەدى. مەدي­تسينا قىزمەتكەرلەرى ەل اۋماعى­نا كەلگەن ءاربىر جولاۋشىنىڭ قىزۋىن تەكسەرىپ، ۇشاقتى ەكى رەت زارارسىزداندىرادى. بۇعان دەيىن حابارلانعانداي، وڭتۇستىك كورەيادا شامامەن 35 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق بار. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ولاردى ىشىندە زاڭسىز جۇرگەندەر بارىن راستادى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءباس­پاسوز حاتشىسى ايبەك سمادياروۆ ولاردى ەۆاكۋا­تسيالاۋ ماسەلەسى قاراس­تىرىلماعانىن، الايدا ۆيرۋس جۇق­تىرعان جاعدايدا كومەك بەرىلۋى ءۇشىن سول جاقتاعى مەدي­تسينا­لىق ورتا­لىقتارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتقانىن مالىمدەدى.

ۆيرۋس جۇقتىرعاندار قاتا­رىن­دا ساياساتكەرلەر مەن ونەر جۇل­دىزدارى دا بار. كانادا پرەمەر-ءمينيسترى دجاستين تريۋ­دونىڭ ايەلى سوفي تريۋدو وسى قاتاردا. كانادا ۇكىمەت باسشىسى جۇبايىنىڭ ۇلىبريتانيا ساپارىنان كەيىن ءوزىن جايسىز سەزى­نىپ، كەيىن ۆيرۋس انىقتالعانىن مالىم­دەدى. سونىمەن قاتار وسى وقيعاعا قاتىستى كانادا حالقىنا جولداۋىن­دا ءوزىنىڭ دەنساۋلىعى جاقسى ەكەنىن، ال بۇل ۆيرۋستىڭ اسا قاۋىپتى ەمەسىن ايتتى. «ۆيرۋس باسقا ۆيرۋستار سياق­تى ادامنان ادامعا جۇعادى. دەگەن­مەن ءبىز قوعام الدىنداعى جاۋاپكەر­شىلى­گىمىزدى ۇمىتپاي، ۆيرۋستىڭ تارالۋىن توقتاتۋىمىز ءۇشىن بىرن­ەشە كۇن ۇيدەن شىقپاي، قالادان، ءتىپتى مەملەكەتتەن كەتپەۋىمىز كەرەك»، دەدى دجاستين تريۋدو.

ساياساتكەر ءسوزىنىڭ جانى بار. ويت­كەنى يتاليا دا كوروناۆيرۋس جۇقتىر­عاندار سانى بويىنشا الدا. سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ەلدە 21 157 ناۋقاس تىركەلگەن. قايتىس بولعاندار سانى – 1 441، دەرتتەن ايىققاندار – 1 966. بۇگىندە تۇگەلدەي قاۋىپتى ايماققا اينالعان يتاليادا ىندەت ەلدىڭ سولتۇستىگىندەگى كوندونو قالاسىندا باستالعان. لومبارديا دەپ اتالاتىن ايماق تۇرعىندارى بۇل جاعدايدى ەستىپ، وڭتۇستىككە جاپپاي كوشكەن. ۆيرۋس تۋرالى رەسمي اقپارات تاراعان العاشقى تاۋلىكتىڭ وزىندە 10 مىڭعا جۋىق يتالياندىق اتالعان ايماقتان قونىس اۋدارعان. يتاليا دارى­گەرلەرى حالىقتىڭ 23 پايىزى 65 جاس­تان ۇلكەن ادامدار ەكەنىن ەس­كەرگەن ءجون دەيدى. «يتاليا حالقىنىڭ ورتاشا جاسى – 47،3. بۇل ەلدە ەگدە جاستاعىلاردىڭ كوپ ەكەنىن كورسەتەدى. ال بۇل ۆيرۋس تا يممۋنيتەتى تومەن، ءالسىز ادامدارعا تەز جۇعادى. سونى­مەن بىرگە يتالياندىقتاردىڭ مادەنيەتى دە ۇلكەن ءرول وينايدى. ءبىزدىڭ حالىق كوپ بولىپ جۇرگەندى، كورگەن سايىن قول الىسقاندى جاقسى كورەدى»، دەيدى يتالياندىق پروفەسسور مارينا دەللا دجۋستا. بۇگىندە يتاليادا كاران­تين جاريالانعان. ساۋدا جاساۋعا، قارجىلىق وپەراتسيالارعا تىيىم سالىنعان. تەك ازىق-ت ۇلىك پەن ءدارى-دارمەك ساتىلىمىنا شەكتەۋ جوق.

يتاليانىڭ ۆەنەتو وبلى­سىنىڭ گۋبەرناتورى لۋكا دزايا مونيتورينگ ناتيجەسىمەن ءبولىسىپ، حالىقتى سابىرعا شاقىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، دەنساۋلىعى جاقسى ادامعا بۇل ۆيرۋس قاۋىپتى ەمەس. «كوروناۆيرۋس جۇق­تىرعان­داردىڭ 80 پايىزى وزدى­گىنەن جازىلىپ شىقتى. تەك 15 پايىز ادام عانا دارىگەرلەردىڭ كومەگىنە مۇقتاج بولعان، ال 5 پايىزىنا ستاتسيونارلىق ەم مىندەتتى بولدى. ۆيرۋستان كوز جۇم­عان 17 ادامنىڭ سوزىلمالى اۋرۋى بولعان. ياعني دەنى ساۋ ادامعا بۇل ۆيرۋستان قاۋىپ جوق. سوندىقتان نە­گىز­سىز اقپاراتقا سەنىپ، قورقۋدىڭ قا­جەتى جوق»، دەيدى ساياساتكەر.

سانداردى سويلەتەتىن بولساق، دۇنيە­جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى جىل سايىن تۇماۋ 650 مىڭ ادام­نىڭ ءومىرىن قياتىنىن ايتادى. ۆيرۋس­تىڭ وشاعى قىتاي­دا جىل سايىن 88،1 مىڭ ادام تۇ­ماۋدان كوز جۇ­مادى ەكەن. حالىق­ارالىق ستاتيس­تيكاعا سۇيەنسەك، بيىل 1 657 169 ادام راكتان كوز جۇمعان. 504 680 كىسى ىشىمدىك، 1 ملن-نان كوپ كىسى تەمەكى تارتۋ سالدارىنان باقيلىق بولعان. 2020 جىل باستالعالى تۇماۋدان 98 050 ادام قايتىس بولعان. جول اپاتى 272 382 ادامنىڭ ءومىرىن قيسا، وزىنە قول سالعاندار سانى – 216 379. زياندى ادەتتەر مەن جول اپاتىنان قازا تاپقاندار سانى ەداۋىر كوپ. ۆيرۋستى ادامزات حالقىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرگەن كەسەل رەتىندە قاراۋعا نەگىز جوق. دەگەنمەن «ساقتانساڭ –ساقتايدى» دەپ جۇرەتىن حالقىمىز بۇل جاعدايدا دا سول ەرەجەنى ۇمىتپاس.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار