ايماقتار • 05 اقپان، 2020

اۋىلداعى انالار قالاعا قاشانعى سالپاقتايدى؟

89 رەتكورسەتىلدى

«جۇرگىزىلگەن تالداۋعا سايكەس انا­لارىمىزدىڭ 80 پايىزى سابيلەرىن وسكەمەن جانە سەمەيدەگى مەديتسينالىق ورتا­لىقتاردا دۇنيەگە اكەلەدى. ياعني، وبلىس ورتالىعىنا كەلۋ ءۇشىن ولار جۇكتى بولا تۇرا 700-800 شاقىرىم جول­دى ەڭسەرۋگە ءماجبۇر».

جاقىندا وب­لىس اكىمدىگىندە وتكەن جيىندا ءوڭىر باسشىسى دانيال احمەتوۆ وسى ماسە­لەنى كوتەرىپ، وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنا ءوڭىردىڭ شە­كارا ماڭىندا ورنالاسقان اۋدان­دارىندا ءىى دەڭگەيدەگى مەدي­تسينالىق مەكەمەلەردى اشۋ ءۇشىن جاڭا مەحانيزم ازىرلەۋدى تاپ­سىرعان-دى. ء«بىر اي مەرزىمدە كومەك كورسەتۋ قۇرىلىمىن وزگەر­تۋ جونىندە ۇسىنىس دايىن­داي­دى. بۇل ەڭ ءبىرىنشى انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ جۇيە­سىنە قاتىستى»، دەدى د.احمە­توۆ. دەمەك، اۋداندارداعى اۋرۋ­­حانالاردىڭ جاعدايى بۇ­رىن­­­عىدان جاقسارادى، دەڭگەيى كوتە­­رىلەدى، جاڭادان پەرزەنتحانالار اشىلادى، بارى قايتادان جاڭعىرتىلادى.

وسكەمەن مەن سەمەيگە ءبىر اي بۇرىن بارادى

راسىندا، وبلىس اكىمىنىڭ ءوزى ايتقان­داي وڭىردەگى اياعى اۋىر انالاردىڭ كوپشىلىگى بوسانۋ ءۇشىن جولدىڭ قيىن­دىعىنا، جەردىڭ شالعايلىعىنا قاراماس­تان وسكەمەن مەن سەمەيگە بارادى. ولار دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى ءبىر اي نەمەسە جارتى اي بۇرىن بارۋعا ءماجبۇر.

وسى تۇستا ەرەكشە ەسكەرەر ءبىر دۇنيە، ءوڭىر باسشىسى اتاپ وتكەندەي تەك شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردىڭ مەديتسينالىق مە­كەمەلەرىن عانا ەمەس، بۇرىن ءوز الدىنا اۋدان بولىپ، كەيىن جا­بىلعان ابىرالى، شۇبار­تاۋ سەكىلدى وڭىرلەردەگى اۋرۋحا­نا­لاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ دا نازاردان تىس قالماعانى ءجون دەپ ويلايمىز. ويتكەنى بۇل اي­ماقتار دا وبلىس ورتالىعىنان، ۇل­كەن قالالاردان شالعايدا جا­تىر.

دانيال احمەتوۆتىڭ «شەكارا ما­ڭىندا ورنالاسقان اۋدانداردا ءىى دەڭ­گەيدەگى مەديتسينالىق مەكەمەلەردى اشۋ ءۇشىن جاڭا مەحانيزم ازىرلەۋدى تاپسىردىم»، دەگەن سوزىنەن كەيىن وبلىستىڭ شەكارالىق ايماعى مەن بۇرىن اۋدان ورتالىقتارى بولعان ەلدى مەكەندەردەگى اۋرۋحانالارداعى پەرزەنتحانالاردىڭ بۇگىنگى جاعدايىن، ونداعى ماسەلەلەردى بىلۋگە تىرىستىق.

اۋەلى وبلىس ورتالىعى وسكەمەننەن شامامەن 400 شاقىرىمداي قاشىقتا ورنالاسقان بۇرىنعى مارقاكول اۋدا­نىنىڭ ورتالىعى – مارقاكول اۋى­لىنداعى اۋرۋحانا قىزمەتكەرلەرىنە حابارلاستىق. مۇنداعى پەرزەنتحانا ءبولىمى 2012 جىلى جابىلعان ەكەن. سوندىقتان بۇل وڭىردەگى انالاردىڭ ءبارى نارەستەلەرىن ومىرگە اكەلۋ ءۇشىن وس­كەمەنگە بارادى. «نەگىزى بىزدە پەر­زەنتحانانىڭ ورنى دايىن تۇر. تەك مەدي­تسينالىق قۇرىلعىلار مەن ماماندار كەرەك. ەگەر پەرزەنتحانا اشىلاتىن بولسا، جاڭا تۋعان سابيلەردى قارايتىن نەو­ناتولوگ پەن اكۋشەرلەر قاجەت بولادى. مارقاكول وڭىرىنە 10 ورىندىق پەرزەنتحانا جەتەدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بۇل ايماقتا تۋ كورسەتكىشى تىم جوعارى ەمەس»، دەگەن مارقاكول اۋىلدىق اۋرۋحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلنار تامەنوۆا وسى ءوڭىر بويىنشا 2018 جىلى – 118، 2019 جىلى 120 ءسابي دۇنيەگە كەلگەنىن جەت­كىزدى. سونىمەن قاتار ول شالعايداعى اۋرۋحاناعا انەستەزيولوگ جانە حيرۋرگ سەكىلدى مامانداردىڭ قاجەتتىگىن ايتتى. «ازىرگە ءبىر حيرۋرگ كۇرشىمنەن كەلىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر»، دەيدى ول.

«كەلىپ جاتقان كىسى جوق، كەتىپ جاتقان كىسى كوپ»

مارقاكولمەن ىرگەلەس ورنالاسقان كاتونقاراعاي اۋدانىندا دا دەمو­گرافيالىق جاعداي كوڭىل كون­شىتپەيدى. كاتونقاراعاي اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى ارقابەك قادىرباەۆپەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەنىمىزدە، جىلىنا 100-ءدىڭ توڭىرەگىندە عانا (2017 جىل – 124، 2018 جىل – 128، 2019 جىل – 104) ءسابي ومىرگە كەلەتىنىن بىلدىك. بۇل – تەك بۇرىنعى كاتونقاراعاي اۋدانى اۋماعىنداعى ەلدى مەكەندەردەگى كور­سەتكىش. «وسى جەردە جۇمىس ىستەگەنىمە 40 جىلعا جۋىقتاپ قالدى. ءالى ەسىمدە، 1984-1985 جىلدارى تەك كاتونقاراعاي جاعىندا 700-800 ايەل بوساناتىن. قازىر ءبىر جىلدا 100-110 ايەل بوسانسا، ونىڭ 70 پايىزى قالاعا بارادى. جا­سىراتىنى جوق، اۋداندا بوسانۋ جاسىنداعى ايەلدەر جوقتىڭ قاسى. ءولىم مەن تۋ كورسەتكىشتەرى شامالاس. كەلىپ جاتقان كىسى جوق، كەتىپ جاتقان كىسى كوپ. ەڭ باستى ماسەلە – حالىق سانىنىڭ ازايۋى. كەيدە ويلايسىڭ، ەگەر حالىق بولماسا مەديتسينالىق پۋنكت، قۇرىلعىلار قاجەت پە دەپ»، دەيدى باس دارىگەر.

دەسەك تە، اۋداندا جىل سايىن حالىق سانىنىڭ ازايىپ جاتقانىنا قاراماستان، كاتونقاراعاي اۋىلىندا 5 توسەكتىك پەرزەنتحانا بار ەكەن. وپەراتسيالىق بلوك پەن بوساناتىن بولمە دە جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. «اۋرۋحاناعا قانداي ماماندار كەرەك؟» دەگەن سۇراعىمىزعا باس دارىگەر «رەنتگەنولوگ، نەۆروپاتولوگ جانە كوز دارىگەرى كەرەك»، دەدى.

وسكەمەن مەن سەمەيدەن تىم شال­­عايدا (شامامەن 600 شاقىرىم) ور­نالاسقان، بۇرىن ءوز الدىنا اۋدان بول­عان ماقانشىدا دەموگرافيالىق جاع­داي ءبىر­شاما ءتاۋىر. ماقانشى اۋدان­دىق №2 اۋرۋحاناسى باس دا­رىگەرىنىڭ ەمدەۋ ءىسى بويىنشا ورىنباسارى لاۋرا تۇرا­روۆانىڭ ايتۋىنشا، انالاردىڭ كوبى قالاعا سالپاقتاماي، اۋىل­دا بوسانا­دى ەكەن. «توعىز ورىندىق پەرزەنتحانا بو­لىم­شەمىز بار. ءبىز تەك دەنساۋلىعىندا اقاۋى بار ايەلدەردى اياگوز بەن سەمەيگە جىبەرەمىز. جالپى العاندا، تەك ماقانشى وڭىرىندە ء(ۇرجار جاعىن قوسپاعاندا) جىلىنا 500-گە جۋىق ءسابي ومىرگە كەلسە، سونىڭ 400-دەيى ماقانشىنىڭ وزىندە  دۇنيە ەسىگىن اشادى. ماقانشى وڭىرىندە حالىق تىعىز ورنالاسقان. سوندىقتان بىزگە جاڭا پەرزەنتحانا كەرەك. قازىرگى بولىمشەنىڭ ءىشى تارلاۋ»، دەيدى ول.

ماقانشى سەكىلدى بۇرىن جەكە اۋدان بولعان، قازىر تارباعاتاي اۋدانى قارا­ماعىنداعى اقجار وڭىرىندە دە شاعىن پەرزەنتحانا جۇمىس ىستەيدى. «دەن­ساۋ­­­­لىقتارىندا اسقىنۋلارى بولماسا، انا­لاردى اقجاردىڭ وزىندە بوساندىرا بەرەمىز. 12 توسەكتىك پەرزەنتحانا بو­لىم­شەمىز بار. اقجار ءوڭىرى بو­يىنشا 2019 جىلى 250 ءسابي دۇنيەگە كەلدى»، دەيدى تارباعاتاي اۋدانارالىق اۋرۋحاناسى پەرزەنتحانا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى باۋىرجان مىرزابەكوۆ.

سونىمەن قاتار ول پەرزەنتحانا بولىم­شەسىنە نارەستەلەرگە قاجەت تىنىس الۋ اپپاراتتى، مونيتور، كتر سەكىل­دى قۇرىلعىلاردىڭ قاجەت ەكەندىگىن جەتكىزدى.

 ابىرالى مەن شۇبارتاۋدا بىردە-ءبىر پەرزەنتحانا جۇمىس ىستەمەيدى

شەكارالىق ايماقتارداعى پەرزەنت­حا­نالاردىڭ جاعدايىنا از-كەم شولۋ جاسادىق. ال بۇرىن ءوز الدىنا اۋدان بولعان، بۇگىندە ءبىرى سەمەي قالاسىنا، ءبىرى اياگوز اۋدانىنا قارايتىن ابىرا­لى جانە شۇبارتاۋ وڭىرلەرىندەگى دەمو­گرافيالىق جاعداي قالاي؟ بىردەن اي­تايىق، بۇگىندە ابىرالىدا دا، شۇ­بارتاۋدا دا بىردە-ءبىر پەرزەنتحانا جۇ­مىس ىستەمەيدى. ماسەلەن، بۇرىنعى ابىرالى اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قاي­نار اۋىلىنداعى شاعىن اۋرۋحانادا بوساناتىن ايەلدەرگە ارنالعان ءبىر عانا توسەك بار ەكەن. «مۇنىڭ ءوزى شۇ­عىل جاع­دايدا بوساناتىن انالارعا لايىق­تالعان. نەگىزى اياعى اۋىر ايەلدەردى 15 كۇن بۇرىن قالاعا جىبەرەمىز. بۇرىن قاي­ناردا 10 ورىندىق پەرزەنتحانا بول­عان. كەيىننەن قىسقارتىلدى. قايتا اشىلسا جاقسى-اق بولار ەدى»، دەيدى ابىرالى اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى اكىمباي شاقانتاەۆ.

ابىرالى – سان جىل سەمەي پوليگو­نىنىڭ زاردابىن تارتقان ايماق. ءالى دە يادرولىق سىناقتىڭ زارداپ-زيانى جويىل­عان جوق. «پەرزەنتحانا دا قاجەت قوي. بىراق ابىرالىعا قازىرگى جاعدايدا ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىقتارىن زەرت­تەپ، كومەك كورسەتەتىن وڭالتۋ ورتا­لىعى اسا قاجەت. ەڭ بولماعاندا، 10 ورىن­دىق ورتالىق سالىنسا، پوليگوننان زارداپ شەككەن تۇرعىندارعا ۇلكەن كومەك بولار ەدى ءارى جاڭا جۇمىس ورىندارى اشى­لاتىن ەدى»، دەيدى باس دارىگەر.

بۇرىن ءوز الدىنا اۋدان بولعان، بۇگىندە اياگوز اۋدانىنا قارايتىن شۇ­بار­تاۋ وڭىرىندە دە وسى كەپ. پەرزەنت­حا­نا دەگەنىڭىز اتىمەن جوق. بۇل اي­ماق­تىڭ انالارى بوسانۋ ءۇشىن 300 شا­قىرىم (اياگوز)، 500 شاقىرىم (سەمەي) جول جۇرۋگە ءماجبۇر. جول دەمەكشى، شۇبار­تاۋدىڭ وي-شۇڭقىرى كوپ جولدارى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. «شۇبارتاۋدىڭ انالارى نەگىزىنەن اياگوز قالاسىندا بوسانادى. بارشاتاس اۋىلىنداعى امبۋلاتوريادا ءبىر اكۋشەر بار»، دەيدى بارشاتاس (بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى) اۋىلىنداعى دارىگەرلىك امبۋلاتوريانىڭ مەڭگەرۋشىسى ءادىل ونەرباەۆ.

ءتۇيىن

ءبىز بۇل ماقالامىزدا نەگىزىنەن شە­كارالىق ايماقتاعى جانە بۇرىن ءوز ال­دىنا اۋدان بولعان، قازىر جاي عانا ەلدى مەكەن ساناتىنداعى وڭىرلەردەگى دەموگرافيالىق احۋالعا، ونداعى پەرزەنت­حانالاردىڭ جاعدايىنا از-كەم ۇڭىلۋگە تىرىستىق. ويتكەنى  بۇل ايماقتار وبلىس ورتالىعىنان، وسكەمەن، سەمەي قا­لا­لارىنان شالعايدا جاتىر. وزدەرىن قامكوڭىل سەزىنەتىنى دە سودان بولسا كەرەك. وبلىس باسشىلىعى اۋداندارداعى مەديتسينالىق مەكەمەلەردى ءىى دەڭگەيگە كوشىرۋدى قولعا الاتىن بولسا، ءبىز ءسوز ەتكەن اۋىلداردى دا نازاردان تىس قالدىر­مايدى دەپ سەنەمىز.

 1

شىعىس قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلدىك نىشاندار تاريحى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار