100 • 21 قاراشا، 2019

قازاق اتاۋىن قايتارىپ، ەگەمەندىكتى سۇيىنشىلەگەن...

173 رەتكورسەتىلدى

بايتاق دالامىزدىڭ باي مۇراسىن تۇگەندەپ، تامىر-تاريحىن تارازىلاپ، وتكەنى مەن ونەگەسىن بولاشاق ۇرپاقتىڭ بويىنا سىڭىرۋدە ءباسپاسوزدىڭ الار ورنى ايرىقشا. اسىرەسە، تاعىلىمى مەن تارالىمى، سانى مەن ساپاسى قاتار قارىشتاعان، بۇگىنگى تاڭدا ءوزىنىڭ عاسىرلىق بەلەسىنە كوتەرىلىپ وتىرعان، ەلباسى وردالى «وتانىمىزدىڭ باس باسىلىمى» دەپ باعا بەرگەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءمانى زور، مارتەبەسى ءاماندا جوعارى. بۇل ورايدا كەشە عانا ءبىزدى قابىلداپ، «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بۇگىنگى بيىگىن جوعارى باعالاعان ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «وتكىر دە وزەكتى، ساپالى ءارى ساليقالى، تارتىمدى ماتەريالدارى ارقىلى باسىلىم قازاق ءباسپاسوزىنىڭ كوشىن باس­تاپ تۇر» دەپ اتاپ وتكەنىن دە ايتۋ ءلازىم.

ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان قازاق اتاۋىن حالىققا قايتارۋعا ايرىقشا ۇلەس قوسىپ، ەلدىك رۋحتى ەڭسەلى ەتۋ جولىندا ەسەلى ەڭبەك ەتكەن، ازاتتىقتىڭ ارايلى تاڭىندا ەگەمەندىكتى سۇيىنشىلەگەن قاستەرلى باسىلىم. سوندىقتان «ەگەمەننىڭ» مەرەيلى مەجەسى – قازاق ءباسپاسوزى مەن ۇلت ءۇنجارياسىنىڭ مارتەبەسى.

ءجۇز جىلدىق – قاتارداعى قاراپايىم مەرەيتوي ەمەس، بۇل ءبىر عاسىرلىق ءجۇرىپ وتكەن جولىڭا قايتا قارايتىن، تاريحىڭا تاعزىم جاساپ، تاعىلىم الاتىن، جاڭا داۋىرگە بەت تۇزەيتىن مەجە. سوندىقتان ءبىز دە گازەتتىڭ 100 جىلدىق مەرەيلى بەلەسىن قيلى كەزەڭدەگى قيىندىقتاردى قايىسپاي كوتەرگەن اعا ۇرپاققا تاعزىمدى ۇشتاستىرا وتىرىپ، اتاپ ءوتۋدى ماقسات ەتتىك. ويتكەنى بۇل گازەتتە ءار جىلدارى قىزمەت ەتكەن حالقىمىزدىڭ رۋحاني كوسەمدەرى، الاش قايراتكەرلەرى ءىس جۇزىندە قازاققا، قازاقتىڭ ەل بولىپ ەڭسەسىن تىكتەۋىنە قىزمەت ەتتى. بۇل رەتتە ءدال وسى گازەت مەملەكەتىمىزگە ۇلت اتاۋ­ىن قايتارۋعا تىكەلەي سەبەپكەر بولعانىن دا بولە-جارا ايرىقشا اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. بۇل بۇگىنگى ەگەمەندىكتەردىڭ عانا ەمەس، بارشا حالقىمىزدىڭ، كەيىنگى جاس ۇرپاقتىڭ جادىندا ماڭگى جاڭعىرىپ تۇرۋى ءتيىس تاريحي دەرەك. ال «ۇشقىننان» باستالعان «ەگەمەننىڭ» جىلناماسىندا حالەل ەسەنباەۆ، بەرنياز كۇلەەۆ، ءتاميمدار سافيەۆتەن باستاپ، سماعۇل سادۋاقاسوۆ، ساكەن سەيفۋللين، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، بەيىمبەت مايلين، تۇرار رىسقۇلوۆ، ءىلياس جانسۇگىروۆ، مۇحتار اۋە­زوۆ، شەرحان مۇرتازا، ءابىش كەكىل­باي ۇلى سىندى وزگە دە كوپتەگەن تۇلعانىڭ ەسىمدەرى بار جانە ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ دا قازاق ءۇشىن اتقارعان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.

كەشەگى «ەڭبەك تۋى»، «ەڭبەك­شىل قازاق» بولشەۆيكتىك پارتيانىڭ قان-قاساپتى قاتاڭ باقىلاۋىنا، سۇرقيا ساياساتىنا قاراماستان، ەلدىكتىڭ ءسوزىن ايتۋدان جاڭىلمادى. باعىتىنان جاڭىل­دىرماعان دا سول جوعا­رى­دا اتى اتالعان، اتالماعان ۇلتى­مىزدىڭ ۇلىق ۇلدارى بولاتىن. سونىسى ءۇشىن دە ولار قۋعىن­دالدى، اتىلدى، ايداۋعا ءتۇستى.

سول سۇرگىننىڭ سۇراپىل تاري­حىنا قاراپ وتىرساق، قىز­مەتكەرلەرى ەڭ كوپ قۋعىندالعان، باسشىلارى اتۋ جازاسىنا كوپ كەسىلگەن مەكەمە دە وسى رەداكتسيا ەكەن. ۇلتى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگۋدىڭ، حالقى ءۇشىن قۇربان بولۋدىڭ بۇدان اسقان قاسيەتتى ءھام قاسىرەتتى ۇلگىسى جوق، ءسىرا. سوندىقتان ولارعا تاعزىم ەتۋ – بۇگىنگى ۇرپاققا پارىز. 

ء جۇز جىلدىقتىڭ العاشقى تاعىلىمدى ءىس-شاراسى قاسيەتتى سەمەي جەرىنە – اباي ەلىنە بارىپ، حاكىم رۋحىنا تاعزىم ەتۋدەن باستالدى. سەمەي الاش رۋحىمەن دە قالىڭ قازاققا قاستەرلى مەكەن. وسىلايشا ءتۇرلى شارالار تۇندىگىن ءتۇرىپ، بەرەكەلى باستامالار باستاۋ الدى.

بارشاعا ءمالىم، ساكەن سەي­فۋل­لين، بەيىمبەت مايلين جانە ءىلياس جانسۇگىروۆ، تۇرار رىس­قۇلوۆ، سۇلتانبەك قوجانوۆ گازەت «ەڭ­بەكشىل قازاق»، «ەڭبەك­شى قازاق» بولىپ اتالعان كەزىندە جۇمىس ىستەگەن، باسشىلىق جاسا­عان، اۆ­تورى بولعان تۇلعالار. سوندىق­تان بيىل وسى تۇلعا­لاردىڭ وڭىر­لەردە اتاپ وتىلگەن 125 جىلدىق ءىس-شارالارىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىمەن ۇشتاستىرىپ، قارا­عاندىدا س.سەيفۋلليننىڭ، قوس­تانايدا ب.ءمايليننىڭ جانە تال­دى­قورعاندا ءى.جانسۇگىروۆتىڭ رۋحى­نا تاعزىم جاسالدى. شىمكەنت­تە تۇرار رىسقۇلوۆ پەن سۇلتان­بەك قوجانوۆقا ارنالعان تاعى­لىم­دى ءىس-شارالار جوعارى د­ەڭ­گەيدە ءوتتى. سونىمەن بىرگە «ۇش­قىن­نىڭ» العاشقى رەداكتور-شىعا­رۋ­شىلارى حالەل ەسەنباەۆ، ءتاميم­دار سافيەۆتەردىڭ تۋعان جەرى – بوكەي ورداسىنا ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپ، جەرگىلىكتى وقىرماندارمەن، زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى.

الماتىدا قالا اكىمدىگىنىڭ قول­داۋىمەن «ەگەمەن قازاقستان» گازە­تىنىڭ رەداكتسياسى 1987-1999 جىل­دارى قونىس تەپكەن تاريحي عي­ماراتقا ورناتىلعان ەسكەرتكىش تاق­تا، قۇران باعىشتاپ بەرىلگەن اس تا ومىردەن وزعان اعا بۋىنعا جاسالعان تاعزىم شارالارىنىڭ قاتارىنان.

وسى ورايدا ءجۇز جىلدىقتىڭ ءىس-شارالارىن «ۇشقىن» ال­عاش جا­رىق كورگەن، قازاق ەلىنە اس­تانا بولعان ورىنبور قالا­سىندا اياقتاۋدى مۇرات ەتىپ وتىرعانىمىزدى دا ايتا كەتۋدىڭ ءجونى كەلىپ وتىر.  قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا ارنايى دەلەگاتسيامىز رەسەيدىڭ ورىنبور قالاسىنا اتتانادى. ماقسات – «ۇشقىن» رەداكتسياسى وتىرعان تاريحي عيماراتقا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىپ، جەرگىلىكتى قازاق دياسپوراسىمەن كەزدەسۋ. وسىلايشا تاعىلىم مەن تاعزىمدى ۇشتاستىرعان ەڭ نەگىزگى ءىس-شارالارىمىز  سەمەيدە باستالىپ، الاشقا استانا بولعان ورىنبوردا اياقتالادى.

البەتتە، وسى ايتىلعانداردىڭ سىرتىندا باسقا دا ماڭىزدى جۇ­مىستار اتقارىلدى. نۇر-سۇل­تان قالاسىندا ۇلتتىق مۋزەيدە ءداستۇرلى «مۋزەي ءتۇنى» اكتسياسى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە ارنالدى.  عيبراتتى گازەتتىڭ عاسىر­لىق عۇمىرىنا ارناپ «100 جىل­دىققا – 100 تال» دەگەن اتاۋ­مەن ساۋلەلى ءساۋىر ايىندا ارنايى ەكولوگيالىق اكتسيا ۇيىم­داستىرىلدى.  بۇل شارانىڭ دا وزىندىك ونەگەسى جوق ەمەس. سەبە­بى حالقىمىزدىڭ «اتاڭنان مال قالعانشا تال قالسىن» دەگەن اتالى ءسوزى بار.

گازەتتىڭ 1919 جىلدان بەرگى قاعاز ءارحيۆى تسيفرلى فورماتقا كوشىرىلدى.  تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ ايناسى ىسپەتتى قۇندى مۇرانى ساقتاۋ ءارى قالىڭ كوپشىلىككە قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن بىلتىر الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانامەن بىرلەسىپ، 1919 جىلدان بەرگى ساندارىنىڭ ءاربىر بەتىن سكانەرلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جيناقتالعان مول مۇرا وڭدەلىپ، وقىرمانعا قولايلى تسيفرلى فورماتتا ۇسىنىلماق.

گازەتتە 1919 جىلدان 1976 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە جارىق كور­گەن، سول زاماننىڭ سيپاتىن، قوعام تىنىسىن اڭعارتاتىن ەڭ ماڭىزدى وقيعالار مەن جاڭا­لىقتاردى قامتىعان تاڭداۋلى ماتەريالدار، وزەكتى ماقالالار ىرىكتەلىپ، ء«جۇز جىلدىق جىلناما» دەگەن اتاۋمەن 5 تومدىق جيناققا ەنگىزىلدى. بۇل جيناق مامىر ايىندا باسىلىپ شىعىپ، وقىرمانعا جول تارتتى.

ءار زاماننىڭ اسەرلى اڭگىمەلەرى، سىرلى ساتتەرى، قايتالانباس قا­دام­دارى قاتار جۇرەتىنى قاعيدا سەكىلدى قالىپتاسقان. سول سوقپاقتىڭ سوڭىنداعى ىزگىلىككە تولى ىزدەردى، اڭىز ابىزداردى، شاراپاتى مول شاقتاردى، تۇعىرلى تۇلعالاردى، بەينەتتى كۇننىڭ بەينەلەرىن ءبىز سۋرەتتەر ارقىلى كورىپ، سەزىنە الامىز. جىلدار جىلجىپ، ايلار اۋىسقان سايىن ولاردا وتكەن كۇننىڭ ەنشىسىنە ەنە بەرەدى. كونە كۇندەردىڭ كوشىندەگى كولەمدى ىزدەر كومىلىپ قالماۋ ءۇشىن وسى ءجۇز جىلدىقتىڭ اياسىندا گازەت­تىڭ العاشقى باسشىلارى مەن قىز­مەتكەرلەرىنىڭ بەينەسى ساقتالعان اسا سيرەك فوتولار مەن باسىلىمدا جارىق كورگەن سۋرەتتەر جيناقتالىپ، ارنايى فوتوالبوم بولىپ جاسالدى. بۇل البومعا سونداي-اق گازەتتە قىزمەت ەتكەن ازاماتتاردىڭ جەكە ارحيۆتەرىنەن الىنعان، بۇرىن ەش جەردە جاريا­لانباعان، بىراق تاريحي ساتتەردەن، گازەت ومىرىنەن حابار بەرەتىن ەسكى سۋرەتتەر مەن رەداكتسيانىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىن قامتيتىن جاڭا فوتوسۋرەتتەر ەنگىزىلدى.

تاريح تاقتاسىنداعى تاعى­لىم­دى تاراۋلار قۇنىن جويماي، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسا بەرە­تىنىنە سەنىمدىمىز. سەبەبى «ەگە­مەن­نىڭ» تاريحى ەلدىڭ تاريحى، ۇلتتىڭ تاريحى دەگەن قاستەرلى ۇعىمدارمەن تامىرلاس ءھام ساباقتاس. ونىڭ قاسيەتى مەن قازىناسىن جاس ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە جەتكىزىپ، ساناسىنا ءسىڭىرۋ ماقساتىندا دوڭ­گەلەك ۇستەل كەزدەسۋلەرى مەن عى­لىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار ءوتتى. زيالى قاۋىم وكىلدەرى، عالىمدار، تىلشىلەر، ستۋدەنتتەر قاتىسقان جيىندا «Egemen Qa­zaqstan»-نىڭ عانا ەمەس، جالپى ءباسپاسوز سالاسىنىڭ وزەكتى تاقىرىپتارى سارالاندى.

جاھاندىق دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا قادام باسقان قازاقستانمەن بىرگە «ەگەمەندە» ەڭسە تىكتەپ، ەر­تەڭ­گى كۇنى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدە. ينتەر­نەتتى يگەرىپ، يگىلىككە پايدالا­نىپ، وقىرمان تارتۋدىڭ وڭتاي­لى تۇستارىن ويلاستىرۋدا. ۋاقىت كوشىنەن ءبىر ساتكە دە قا­لىس قالۋدى ويلامايتىن ۇلتتىق با­سىلىمنىڭ ۇياسى تاباندى جۇ­مىس ىستەۋمەن، تالماي تالپىنۋدى ۇستانىم ەتىپ العان. جازعانى جۇرتقا، ويى وقىرمانعا جەتىپ جاتسا، تىلشىلىك تىزگىنىن ۇستاعاندار ءۇشىن ماڭداي تەر، ماشاقاتتىڭ ماراپاتى سول بولماق. «ەگەمەننىڭ» ەلگە بەرگەنى دە، «ەگەمەننىڭ» ەلدەن العانى دا از ەمەس. ارىستاردىڭ ءىزى قالعان اردا گازەتتىڭ تويى وتان ءۇشىن ورتاق. سوندىقتان ۇلت بولىپ ۇيىسىپ، جۇرت بولىپ جۇمى­لىپ، رۋحانياتتىڭ التىن ۇياسىنا اينالعان باس باسىلىمنىڭ جاڭا ءداۋىرىن بىرگە قارسى الايىق، قۇر­مەتتى وقىرمان.

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 24

رۋحانيات • بۇگىن، 11:08

رەيتينگتە جوعارىلادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 07:22

«التىن ساقا» ۇزدىكتەرى انىقتالدى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:15

قازاق ءانى نيۋ-يوركتە شىرقالدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:09

جاقسىلىققا تولى جاستار جىلى

قوعام • بۇگىن، 07:04

شاپاعاتتى جول

رۋحانيات • بۇگىن، 06:59

«قايىربولاتتى قايتارىڭدار!»

ايماقتار • بۇگىن، 06:56

ۆولونتەرلەر باس قوستى

قوعام • بۇگىن، 06:47

ستيپەنديا كوتەرىلەدى

قوعام • بۇگىن، 06:43

ناقتى تاپسىرمالار بەردى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 06:27

التىن وردانىڭ اق تاڭى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار