100 • 02 قىركۇيەك، 2019

ەڭبەكشىل قازاق: كىسىنىڭ سالتىن تۇرمىس تاربيەلەيدى

267 رەتكورسەتىلدى

1924 جىلى «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ №263 سانىنا شىققان «وقۋشىلاردى سۇرىپتاۋ» ماقالاسىندا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ وقۋ ءىسى ساياساتى تۋرالى ايتىلادى.

كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ وقۋ ءىسى تاقىرىپتى قولدانعان ساياساتى – مەكتەپتەردىڭ ءبارىن دە باۋلۋ مەكتەبى قىلىپ شىعارۋ، اۋىز ۇيرەنگەندى قولمەن ىستەپ كورسەتىپ ۇيرەتۋ. مەكتەپ بۇلاي بولسا، ساباق جۇعىمدى بولماقشى. كىسى قۇلاقپەن ەستىگەننەن دە كوزبەن كورگەنگە وڭاي تۇسىنەدى. قولمەن ىستەپ ۇيرەنگەنىن، ءتىپتى، ۇمىتپايتىن بولادى. ەسكى مەكتەپتەن باۋلۋ مەكتەبىنىڭ ارتىق ەكەنىنە شەك كەلتىرۋگە بولمايدى. مەكتەپ وقۋشىعا ونەر، ءبىلىم ۇيرەتەدى. مۇنىڭ ۇستىنە ونىڭ مىنەز-قۇلقىن، سالت-ساناسىن دا تاربيەلەيدى. باۋلۋ مەكتەبى ەسكى مەكتەپپەن سالىستىرعاندا ۇيرەتۋ جاعىنان قانداي ارتىق بولسا، تاجىريبە جاعىنان دا سونداي ارتىق بولۋعا ءتيىس. كىسىنىڭ مىنەز-قۇلقىنا قيسىندىرىپ ايتقان اۋىز سوزدەن دە (ۇگىت-ناسيحاتتان دا) قولمەن ىستەگەن ءىسى ارتىق اسەر بەرەدى. سوندىقتان باۋلۋ مەكتەبىنىڭ تاربيە جاعىنان ارتىقتىعىنا دا تالاسۋعا بولمايدى.

كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ كوممۋن پارتياسىنىڭ ماقساتى – وقۋ جاسىنداعى بالالاردى كوممۋن سالتىنا ءتۇسىرىپ تاربيەلەۋ، جالعىز وقۋشىلار عانا ەمەس، جالپى بۇقارانىڭ دا ساياساتتىق ساۋاتىن اشۋ، ونى دا كوممۋن سالتىنا ءتۇسىرۋ.

جالپى بۇقارا اراسىنداعى جۇمىس، اسىرەسە، قازاق اراسىنداعى جۇمىس ازىرگە پالەن دەرلىك بولىپ كوزگە كورىنە قويعان جوق. كەدەي بۇقارانى ۇيىمداستىرۋ، ولاردىڭ تاپ سەزىمىن كۇشەيتۋ سىقىلدى جۇمىستار قازاقتىڭ دەربەس جاعدايلارىنا لايىقتالىپ رەتتەلە قويعان جوق. وقۋ جۇمىسى ولاي ەمەس، تاپ سوعىسى تىنىپ، بەيبىتشىلىك داۋىرگە كىرگەننەن كەيىنگى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ىستەلگەن جۇمىستاردىڭ ءوزى دە كوزگە كورىنەرلىك بولدى. سونىڭ ءوزىن دە سىنعا سالىپ تەكسەرۋگە بولادى. تەكسەرسەك، وقۋدىڭ جاڭا ادىستەرىنىڭ ارتىق ەكەنىن مويىندايمىز.

جالپى بۇقارانىڭ اراسىنداعى جۇمىس ازىرگە ونداي تۇرلاۋلى كۇيگە تۇسكەن جوق. وعان بوگەۋ بولىپ تۇرعان ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز­دىڭ ناشارلىعى، ونەرلى كاسىبىمىزدىڭ كەمدىگى، ۇيىمداسقان جالشىلارىمىزدىڭ بولماۋى، بۇقارانىڭ ساياساتتىق ساۋاتىن اشۋ جولىنداعى قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. مۇنىڭ ۇستىنە جالپى بۇقارانىڭ ساياساتتىق ساۋاتىن اشۋ، ونى كوممۋن سالتىنا ءتۇسىرۋ جۇمىستارى بۇرىن ىستەلىپ بايقالماعان توسىن جۇمىس بولعانى.

كىسىنىڭ سالتىن تۇرمىس تاربيەلەيدى. كىسىنىڭ ساياساتتىق ساۋاتىنا اسەر بەرەتىن دە – تۇرمىس. جالپى بۇقارانىڭ تۇرمىسىنا لايىق سالتى بولادى. بىراق ساياسات جاعىنان بۇقارا ساۋاتسىز كەلەدى. ساياسات جاعىنان قازاق سىقىلدى مادەنيەتسىز ەل تۇگىل، ونەرلى ەۋروپانىڭ بۇقاراسى دا ساۋاتسىز. ەۋروپادا ساياساتقا قاتىسۋشىلار جالشىلار مەن كاپيتالشىلار عانا. قارا شارۋا، ەل حالقى، قالانىڭ بۇقاراسى ساياساتتى كەرەك قىلمايدى.

قازاقتا كاپيتالشى دا جوق، جالشى دا جوقتىڭ از-اق الدىندا. جالپى جۇرت – قارا شارۋا. ساياسات جاعىنان ساڭلاۋسىز بۇقارانى ۇيىمداستىرۋ، ونىڭ تاپ سەزىمىن وياتۋ دەگەن وڭاي جۇمىس ەمەس. ءبىز بۇل جۇمىستى اتقارۋ ءۇشىن تۇرمىستىڭ كەمشىلىگىنەن بولعان بوگەۋلەردى جەڭەرلىك ءادىس قىلۋىمىز كەرەك.

ساياساتتىڭ تەتىگى تۇرمىس ەكەنىنە داۋ جوق. بىراق مۇنى تۇرمىستىڭ دەمەۋىنسىز ەشكىمنىڭ ساياساتتىق ساۋاتىن اشۋعا بولمايدى دەپ جورۋ قاتە. وكتيابر توڭكەرىسىنە باسشىلىق قىلعان كوممۋنشىلداردىڭ ءبارى تەگىستەن جالشى ەمەس ەدى.

توڭكەرىس كوسەمدەرىنىڭ كوبى-اق ساياسات ساۋاتى ءوزى جالشى بولعاننان اشىلعان ەمەس، كوممۋن جولىن اقىلمەن تەكسەرىپ قابىل العاندار ەدى. بۇل – كىسىنىڭ ساياسات ساۋاتى تۇرمىستىڭ دەمەۋىنسىز، وقىپ ۇيرەنۋمەن دە اشىلا الاتىنىن ىسپاتتايدى. ءوز تۇرمىسى كوممۋن جولىنا بەيىم بولماعان كىسىنىڭ دە ءتۇرلى جولدى اقىلعا سالىپ تەكسەرۋمەن-اق كوممۋنشىل بولىپ شىعا الاتىنىن ىسپاتتايدى. ساباق جاقسى بولسا، پاتشانىڭ بالاسىن دا كوممۋنشىل قىلىپ شىعارا الادى.

بىزدە مەكتەپتەگى وقۋشىلاردى سۇرىپتاۋ دەگەن ساياسات بار. بۇل ساياسات، اۋەلى، ەلى تاپ-تاپقا ءبولىنىپ، جىگى اشىلىپ بولعان ورىستار اراسىندا باستالدى. ورىس مەكتەپتەرىندە ونداي ساياساتسىز بولمايتىن بولدى. كاپيتالشىنىڭ بالاسىن باۋلۋ مەكتەبىندە تاربيەلەگەنمەن دە كوممۋن سالتىنا ءتۇسىرۋ قيىن. وعان مەكتەپ ءبىر ءتۇرلى تاربيە بەرسە، ۇيىندەگى اكە-شەشەسى ەكىنشى ءتۇرلى تاربيە بەرەدى. كاپيتالشىنىڭ ءوز بالاسىنا، ونىڭ ساياساتتىق پىكىرلەرىنە اسەرى تيمەي قويمايدى. كاپيتالشى قارا شارۋا ەمەس، ونى قارا شارۋاداي ساياسات جاعىنان ساۋاتسىز دەۋگە بولمايدى. ونىڭ قانىنا سىڭگەن ساياساتتىق پىكىرى بار، ول ءوز بالاسىن ءوز پىكىرىنە بەيىمدەمەي وتىرا المايدى. بىزدە كاپيتالشى جوق، باي بار. باي دا ءبىزدىڭ دوسىمىز ەمەس. بىراق بايدا ساياساتتىق پىكىر جوق. قازاقتىڭ بايى ساياسات جاعىنان سۋ قاراڭعى. سوندىقتان قازاقتىڭ بايى بالاسىنا ساياساتتىق تاربيە بەرەدى دەۋ قيسىنسىز. تاربيەسى كەلسە، پاتشانىڭ بالاسى دا كوممۋنشىل بولىپ شىعا الادى. باۋلۋ مەكتەبىندە وقىعان قازاقتىڭ بايىنىڭ بالاسى قوتىر بولىپ شىعادى دەپ قورقۋ ءتىپتى قيسىنسىز.

بىراق سۇرىپتاۋدىڭ باسقا دا مىندەرى بار: كەدەيدىڭ بالاسى وقۋعا كىرە الماي ەلدە بايدىڭ ەسىگىندە جۇرگەندە بايدىڭ بالاسى تاماق-كيىمى قازىنادان بولىپ، باۋلۋ مەكتەبىندە جۇرەدى. سورپا-سۋعا جارىماعاننان بايعا مالاي بولىپ جۇرگەن كەدەيدىڭ بالاسىن كورمەي، بايدىڭ بالاسىن وقىتۋدىڭ ءجونى بار دەپ بايدىڭ ءوزى دە داۋلاسا الماس. مۇندايدا باۋلۋ مەكتەبىندەگى ورىنعا باي مەن كەدەي تالاساتىن بولعاندا ورىندى كەدەيگە بەرمەۋدىڭ ءجونى جوق. باي بالاسىن ءوز كۇشىمەن دە وقىتا الادى. سوندىقتان ونىڭ كەدەي بالاسىنىڭ ورنىنا تالاسۋى بايدىڭ ءوز قۇدايىنا سالعاندا دا ءجون بولمايدى. ءبىز بايدى دوس كورىپ، باۋرىمىزعا تارتا المايمىز. باي مەن كەدەيدىڭ تىلەگى قايشى كەلگەن جەردە كەدەيدى بايعا جەگىپ بەرە المايمىز. بىراق بايدىڭ بالاسىن وقىتۋدان قاشپايمىز دا. بايدىڭ بالاسى وقىپ شىققان سوڭ، بىزگە قارسى بولادى ەكەن دەپ قورىقپايمىز. بايدىڭ بالاسىن مەكتەپتەن سۇرىپتايتىن ءمانىسىمىز ونان ەمەس، ورىندى كەدەيگە الىپ بەرۋ ءۇشىن عانا.

سۇرىپتاۋ تاقىرىپتى قاتە پىكىر بار. قازاقتىڭ بايىنىڭ بالاسىنا وقۋعا مۇلدە جول بەرمەۋ كەرەك دەۋشىلەر دە بار. بىراق بۇل دۇرىس ەمەس. مۇنداي پىكىر ء«تىلدىڭ ۇشتىلىعى، نامىستىڭ كۇشتىلىگى» سىقىلدى اقىلعا ەرىك بەرمەيتىن قىزۋلىقتان بولعان پىكىر. ءبىز توڭكەرىستىڭ تاپ سوعىسى ءداۋىرىن وتكىزىپ، بەيبىتشىلىك داۋىرگە شىعىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ قازىرگى ءداۋىرىمىز – ءىس ءداۋىرى، بەيبىتشىلىك ساياسات قولداناتىن ءداۋىر. سوندىقتان ەندى «جاۋ جوقتا نايزامدى اپەر» ورىنسىز بولادى. ءبىز بايدىڭ بالاسىن وقۋدان تىيمايمىز. تەك كەدەيدىڭ ورنىنا تالاسپا دەيمىز. بالاسىن ءوز كۇشىمەن وقىتاتىن باي بولسا وعان قايىرلىسامىز دا.

توبە جولداس «بايدى قورعايىن دەگەن ەكەنسىڭ» دەپ اشۋلانىپ جۇرمەسىن. قۇدايبەرگەنگە قۇدايدان عانا ەمەس، نيكولايدان دۋا تيگەنىنە تالاس جوق. بىراق قۇدايبەرگەننىڭ بالاسى حان-تورەنىڭ، قۇدەكەڭنىڭ بالاسى بولعاننان باسقا تۇك جازىعى جوق قوي. جاس بالانىڭ اتىن گازەت جۇزىندە ايگىلەپ، اكەسىن سوگۋدە قانشا ماعانا بولماقشى.

قۇدايبەرگەن ءالى دە باي بولاتىن بولسا، كەدەيگە ءالى دە وكتەمدىك قىلاتىن بولسا ونى اۋىزدىقتاۋ كەرەك. بىراق ساياساتتىق پىكىر تۇگىل، جاي پىكىرى دە تۇرلاۋلى كۇيگە كەلمەگەن جاس بالاعا سوقتىعۋ نامىسى كۇشتى جولداسقا لايىق ەمەس. مۇنىڭ سالدارى نە بولماق؟ حان-تورە ءوز كۇشىمەن دە وقي المايتىن بولىپ قالماق. ساياساتتىڭ ءيىسىن دە بىلمەيتىن قازاقتىڭ بالاسى توبەنىڭ ايتقانىنا نانىپ، كەڭەس ۇكىمەتىنە، ونىڭ ساياساتىنا ىشىنەن بولسا دا قارسى بولماق. توبە جولداستىڭ اشۋى باۋلۋ مەكتەبىندە ءوز كۇشىمەن وقىپ، ساياساتتىق ساۋاتى ءبىزدىڭ جولىمىزعا بەيىمدەلىپ شىعايىن دەپ تۇرعان جاس بالانى كەرى جولعا ۇگىتتەمەك، ساۋ كىسىنى قوتىر قىلىپ شىعارماق. ىسكە مۇنان قانشا پايدا كەلەدى؟

توبە جولداستىڭ اشۋلانۋى ايىپ ەمەس. نامىسى جوق كىسى كوممۋنشىل بولا المايدى دا. بىراق توبە اشۋعا اقىلدى جەڭدىرگەن. قۇدايبەرگەننىڭ بۇرىن ىستەگەنى ءۇشىن (قازىردە نە ىستەپ جاتقانىن قۇدەكەڭنىڭ قۇدايى مەن ءوزى عانا بىلەدى عوي، بىراق بۇرىنعىسىن ىستەۋگە جۇرەگى داۋالاماس) اشۋلانباق تۇگىل، ءتيىستى جولىمەن جازا سالۋعا دا بولادى (ەڭ بولماعاندا كوپ ىسىنە قاتىسۋدان تىيۋعا بولادى عوي). بىراق ونىڭ ءدال وسى حان-تورە تاقىرىپتى ىستەگەنىنە ءبىزدىڭ ىرزا بولۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ بايى بالا وقىتۋ ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى مال شىعاراتىن با ەدى؟ بايدىڭ بالاسىن وقىتۋعا مالىن قيىپ وتىرعانى – كىسى كەيتىن ءىس ەمەس، سۇيىنەرلىك ءىس. كەدەيدىڭ ورنىنا تالاسپاي، بالاسىن ءوز كۇشىمەن وقىتاتىن باي بولسا، وعان ءبىز بوگەۋ بولۋ كەرەك ەمەس، دەمەۋ بولۋىمىز كەرەك.

 ت-ب.

سوڭعى جاڭالىقتار

تەرمينگە ساۋاتتىلىق كەرەك

قوعام • بۇگىن، 15:33

ەرلىكتى ەل ءبىلۋى ءتيىس!

قوعام • بۇگىن، 08:53

ساپارداعى سىر

رۋحانيات • بۇگىن، 08:51

اعالاردىڭ جاس شاعى

100 • بۇگىن، 08:42

اقاڭنىڭ اماناتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:40

ءجۇز جىل

100 • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار