الەم • 11 ناۋرىز، 2019

دايش-تىڭ سوڭعى تىرەگى

903 رەتكورسەتىلدى

سوڭعى 2 جىلدا سيرياداعى بارلىق جەرىنەن ايرىلعان تەرروريستەر ءوزىنىڭ سوڭعى تىرەگى باگۋز قالاسىنا كەلىپ جاسىرىندى. جان-جاقتان قىسىم ارتقان سوڭ جەلتوقسان ايىنان بەرى بۇل ايماقتان بىرنەشە مىڭ حالىق يراكقا قاراي كوشىپ كەتكەن. نەگىزىنەن سول قارۋلى جەندەتتەردىڭ وتباسى مۇشەلەرى ەكەن. جاقىندا 500-دەي تەرروريست بەرىلدى. قالانى قورشاعان كۇرد جاساقتارى ونى جاقىن ۋاقىتتا الارى بەلگىلى بولا باستادى. الايدا بۇل دايش كۇشتەرى تولىق جەڭىلدى دەگەندى بىلدىرە مە؟ 

2014 جىلى پورتۋگاليانىڭ جەرىن­دەي ايماقتا حاليفات قۇر­دىق دەگەن تەرروريستەر قازىر سيريا مەن يراكتا جەڭىلدى، جەرى­نەن، كۇشىنەن ايرىلدى. وعان قوسا، 1 ناۋرىزدان بەرى ءوزىن سيريانىڭ دەموكراتيالىق كۇش­تەرى دەپ اتايتىن كۇرد توبى­نىڭ وكىلدەرى دايش-تىڭ سوڭعى تىرەگى، دەير-ەز-زور پروۆين­تسيا­سىنداعى تەرروريستەر باقى­لايتىن اۋماقتى شابۋىلداپ جاتىر. ول يراكپەن شەكارالاس جەردەگى باگۋز قالاسى. كۇرد جاساقتارى قالادان بەي­بىت حالىقتىڭ كەتۋىن كۇتتى. ادەت­تە كۇرد اسكەرى جەردە شابۋىل­دايدى، ال اقش اۆياتسيا كۇشى­مەن قولدايدى. وسى ءادىستىڭ ار­قا­­سىندا دايش جەندەتتەرى بەرى­لە باس­تاعان. سوڭعى ۋاقىتتا با­گۋز­دى 3،5 مىڭ­داي ادام تاستاپ كەتكەن. ەڭ قيىنى ولار­دىڭ ارا­سىن­دا تىعىلعان تەرروريستەر دە بولعان. كۇرد جاعى بۇل مەكەن­نەن تاعى ادامدار شى­عۋى مۇم­كىن دەيدى. و باستا باگۋز­دا 500 دايش جەن­دەتى قالدى دەپ  بول­جانعان، الايدا ۇرىس باس­تالعاندا ولاردىڭ سانى ودان دا كوپ ەكەنى انىقتالدى. قا­لانى الۋعا تەررو­ريستەر قولدانا­تىن راكەتالار مەن جەرا­ستى توننەلدەرى كەدەرگى. 4 ناۋ­رىز كۇنى تاعى 150 جەندەت بە­رىلگەن. بىراق ءالى دە قالادا نەگىز­گى كۇش ساقتالىپ تۇر. 

الايدا بۇل اسكەري وپەراتسيا اياق­تالسا، دايش-تىڭ كوزى تولىق جويىلا­دى دەۋگە بولا ما؟ ارينە، جوق. وعان بىر­نەشە سەبەپ بار. بىرىنشىدەن، تەرروريستەر سوڭعى جىلدارى 60 مىڭ ادامىنان ايرىلسا دا، يراك پەن سيريادا تاعى 14-16 مىڭ جەندەتى قالعان. نەگىزگى كۇشى جويىلعان سوڭ ولار ەندى پارتيزاندىق قارسىلىققا كوشكەن. ەكىنشىدەن، يراك پەن سيرياداعى سوعىس سالدارى بۇل ەل­دەردەگى ينفراقۇرىلىمداردى جويىپ جىبەردى، جاپپاي جۇمىس­سىزدىق پەن كەدەيشىلىك ورنادى. ال بۇل ادەتتە تەرروريزم يدەيا­سى تاراۋ ءۇشىن قولايلى جاع­­داي. ۇشىنشىدەن، ەكى ەلدىڭ ىشكى نارىعى قارۋ-جاراقتىڭ سان تۇرىنە تولىپ تۇر. ولاردى ەر­تەڭ وزگە ءدىني راديكالدار قول­دانىپ كەتۋى بەك مۇمكىن. تور­تىن­شىدەن، بۇل ايماقتان رەسەي، تۇركيا، يران، بريتانيا، فران­تسيا، اقش ارميالارى ءالى كەت­پەدى. ولاردىڭ كەيبىرى ءوزىنىڭ ۋاقىت­شا ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن رادي­كال­داردى استىرتىن قولداپ جىبە­رۋى دە عاجاپ ەمەس. الەمدىك تاريح­تا اتالعان فاكتىلەر جەتىپ ارتىلادى.

دايش جەڭىلىپ، و باستاعى ءدىني ەيفوريا تاراعان سوڭ ەندى بۇرىن قارۋ ۇستا­عاندار، ولارعا قىزمەت ەتەمىز دەپ كەلگەن ايەلدەر باسىن امان الىپ قاشۋ­دىڭ جول­دارىن ىزدەپ جاتىر. قازىر سي­ريا مەن يراكتاعى 14-16 مىڭ قارۋ­لى توپتىڭ 3 مىڭى شەت ەل­دىك­تەر ەكەن. ولار وزدەرىنىڭ ازا­مات­تىعىن ەسكە ءتۇسىرىپ، ءوز ۇكى­مەت­تەرىنەن وزدەرىن سيريادان ءدىن-امان الىپ كەتۋىن تالاپ ەتىپ جا­تىر. بۇل ماسەلە كوپتەگەن ەۋرو­پا­لىق ەلدەر ءۇشىن كادىمگى باس اۋرۋعا اينالدى. الىپ كەتە­يىن دەسە، دايش قاتارىندا بول­عان ادامدار، الىپ كەتپەيىن دەسە، كونستيتۋتسياسى ازاماتتارىن قورعاۋعا مىندەتتەيدى. ەندى گەرمانيا، اۋستريا، بري­تا­نيا ۇكىمەتى ۇقساس شەشىمگە كەل­دى. ولار دايش قاتارىنا بار­­عان­داردى نە ازاماتتىقتان ايى­­رادى، نە كونسۋلدىق كومەك بەر­­مەيدى. ايتپاقشى، سول 3 مىڭ شەت ەلدىكتىڭ اراسىندا ءبىز­دىڭ ەلدىڭ ازاماتتارى دا بار ەكەن. قازاقستان قاڭتار ايىندا سول شام ەلىنەن 47 ازاماتىن، نەگىزىنەن ايەلدەر مەن بۇل­دىر­شىندەردى الىپ شىعارۋ ءۇشىن جۋسان وپەراتسياسىن ىسكە اسىردى. بىراق بۇل سيرياعا بەت العان قازاقستاندىقتاردىڭ 10 پايىزىنا دا جەتپەيدى. سەبەبى ول جاققا 900-دەي ازاماتىمىز كەتتى دەگەن مالىمەت بار. ولاردىڭ قازىر قانشاسى امان قال­عانى تۋرالى مالىمەت جوق. ەندى سوعىس كورىپ، ورالعاندار ارنايى ورتالىقتا بەيىمدەلۋ كۋرسىنان وتەدى. الايدا سيرياعا ءوز ەركىمەن بارعان ايەلدەردىڭ راديكالدى ءدىني كوزقاراستارى وزگەرە قويا ما؟ بۇل قوعامدى ويلاندىراتىن سۇراق. سەبەبى تەرگەۋشىلەر ايەل­دەردىڭ ءىس-ارەكەتىندە قىل­مىس­تىق ەلەمەنتتى تاپپاسا، وندا ازاماتشالار تۋعان جەرىنە ورالىپ، ەرتەڭ كەيبىرىڭىزگە قايتا كورشى بولۋى مۇمكىن.    

ەندى دايش-پەن كۇرەس اياقتالىپ جاتقاندا، سيريا مەن يراكتىڭ جاعدايى نە بولماق دەگەن ساۋال العا شىعا­دى. وسى ماسەلەگە قاتىستى اقش-تا ۇلكەن داۋ تۋىن­داعان. ول دونالد ترامپ­تىڭ سي­ريا­داعى 2 مىڭداي اسكەرىن شى­عا­را­مىن دەگەن شەشىمى ەدى. ەندى ول جاقىندا 200 اسكەردى ۋاقىتشا قالدىرامىن دەپ، وز­­گەرىپ وتىر. رەسەي ارمياسى دا اۆيا­تسيا­­­سىن بۇگىن-ەرتەڭ الىپ كەتەتىن ويى جوق. ال تۇركيانىڭ كىرگەن اسكەرى ەند­ى شى­عا قويۋى نەعايبىل. سەبەبى ولار كۇرد جا­ساق­تارىنا قارسى ء«زايتۇن بۇ­تا­عى» اس­كە­ري وپەراتسياسىن قاتار جۇرگىزىپ وتىر.  

اتالعان سۇراق سيريا جەرىن­دەگى سوعىستىڭ جىلدام اياق­تالۋى­نا كەدەرگى بولارى حاق. نەگە؟ ويتكەنى تۇركيا كۇرد جاساق­­تارىن تەرروريستەر قا­تارى­نا جات­قىزادى. ال كۇرد حال­­قى­نىڭ كەيب­ىر اسكەري كۇش­تەرى اقش-تىڭ وداقتاستارى، سەبە­بى ەكى جاق دايش ۇيىمىنا قار­سى بىرگە سوعىس­تى. ءدال سولار قازىر باگۋز قالا­سىن قورشاپ تۇر. الاي­دا ەگەر اقش ءوز اسكەرىن وسى اي­ماق­تان اكەتە قالسا، تۇر­كيا سول كۇرد­تەرگە قارسى جاڭا كۇرەس باس­تاماقشى. قاڭتار ايىن­دا ترامپتىڭ قاۋىپسىزدىك جونىن­دەگى كەڭەسشىسى دجون بول­تون انكاراعا ارنايى ۇشىپ كەلىپ، تۇركيا سيرياداعى كۇرد حالق­ىنا شابۋىلداۋدان باس تارت­­پايىن­شا، اقش اسكەرى اي­ماق­­تان كەتپەيدى دەگەن ۋلتيما­تۋم قويدى. ەندى تۇركيا ۆاشينگ­تون­نىڭ بۇل تالابىن ورىن­داي ما، جوق پا، ول دايش تو­لىق جەڭىل­گەندە بەلگىلى بولۋى مۇمكىن. 

ءدال وسى جەردە دايش ماسە­لە­سىن زەرتتەپ كەلە جاتقان ساراپ­شى حيشام ءال-حاشيميدىڭ مىنا ءسوزىن كەلتىرگەن دۇرىس سياقتى: يراك دايش-تان ساباق المادى. اسىرەسە، بىرگە ءومىر ءسۇرۋ، ازاماتتىق قاۋىپسىزدىك، وزگەلەردى قابىلداۋ جانە كەشىرىم سۇراۋ دەگەن ماسەلەدە. ءدال سول قاتەلىكتەر كەزىندە دايش-تىڭ مەملەكەت بولۋىنا سەبەپشى بولعان ەدى دەيدى مامان. ءال-حاشيميدىڭ ايتىپ وتىرعانى يراكتاعى شيتتىك ۇك­ى­مەتتىڭ جەرگىلىكتى سۋننيت حا­لىق­­تى تىقسىرۋى ەدى. ءوز ۇكىمە­تى­نەن سونداي باس­سىز­دىقتى كور­گەن يراكتىڭ سۋننيت حالقى 2014-2015جىلدارى دايش-قا قاتتى قار­سى­لىق تا كورسەتپەگەن ەدى. مىنە، وسىن­داي قاتەلىكتەر جويىلماسا، كە­دەي­لىك، جۇمىسسىزدىق، ساۋات­سىز­دىق ازايماسا، ءدال وسى ايماقتا ەرتەڭ كەلەسى ءبىر دايش-تىڭ باس كوتەرۋى ابدەن مۇمكىن.

نۇرمۇحامەد بايعارا،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ىستىق تاماق تاراتتى

قازاقستان • بۇگىن، 17:59

جاقسى اكىم جالعىز جۇرەدى

تانىم • بۇگىن، 17:02

بەتپەردە كيگەن كوكتەم

تانىم • بۇگىن، 16:55

ۇقساس جاڭالىقتار