قازاقستان • 11 ناۋرىز، 2019

ۆەتەريناريا سالاسىنا كوڭىل ءبولۋ قاجەت

1162 رەتكورسەتىلدى

كەڭ-بايتاق جەرى بار قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىن، ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. جاي­لاۋدى مالعا، توسكەيدى تولگە تولتىراتىن كەشەندى شارا­لاردىڭ ءبىر تارماعى – ۆەتەريناريا ءىسىنىڭ سوڭعى جىلدارى توقىراي باستاعانى بايقالادى.

ال نەگىزىندە قازاقستان­دا­عى ۆەتەريناريا ءىسى – بۇرىن­نان قالىپتاسقان، ءداستۇرى مەن جو­لى بار سالا بولاتىن. ورال قا­لا­­سىندا ەلىمىز بويىنشا تۇڭ­عىش ۆەتەريناريالىق زەرتحانا 1897 جىلى اشىلعان ەكەن. بۇل 1935 جىلدان باستاپ باتىس قازاق­ستان عىلىمي-زەرتتەۋ ستانساسى­نا اينالدى. ۆەتەريناريا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى، جاڭ­گىر حان اتىنداعى باتىس قازاق­ستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋني­ۆەر­سي­تەتىنىڭ پروفەسسورى، جارتى عاسىر عۇمىرىن ۆەتەريناريا سالاسىنا ارناعان عالىم مالىك شالمەنوۆ وسى ستانسادا 30 جىلداي ەڭبەك ەتكەن. 2006 جىلدان بەرى جاڭگىر حان اتىنداعى بقاتۋ-دە مامان تاربيەلەپ كەلەدى.

ول «Egemen Qazaqstan» گازەتى ەلىمىزدەگى ۆەتەرينا­ريا سا­­لا­­سىنىڭ جاي-كۇيىنە ۇنەمى كوڭىل ءبولىپ، ماسەلە كو­تە­رىپ جۇ­رەتى­نىن سوڭعى 2-3 جىل كولەمىن­دە، «اۋىل­­ىڭ­­ىزدا مال دارىگەرى بار ما؟»، «ۆە­تە­ري­ناريادا بەت­بۇرىس بولار ما ەكەن؟»، «قوسكول تۇر­عىن­دارى كومەك كۇتەدى»، «ۆە­تە­ري­ناريا بۇكىل ادامزاتتى ەم­دەيدى» دەگەن تاقىرىپتارمەن مال دارىگەرىنىڭ مارتەبەسىنە، سالاداعى تۇيتكىلدەرگە قاتىستى وزەكتى ماقا­لالار جارىق كورگەنىن جاقسى بىلەدى.  «ايتىلعان اڭگىمە از ەمەس. بىراق بۇل ماسەلەنى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ، ءتۇيىندى تۇيت­كىلدەردىڭ شەشىمىن تالاپ ەتىپ وتىرماساق بولمايدى»، دەي­دى پروفەسسور.

– بۇرىن وبلىستىق ۆەتەري­ناريا بولىمشەلەرى مەن زەرت­حا­نا­لارىنىڭ برۋتسەللەزگە، تۋ­بەركۋلەزگە قارسى كۇرەس ەكسپەدي­تسيا­سىنىڭ ماماندارىمەن سەمي­نار-كەڭەس، پراكتيكالىق تاجى­­ري­بە سا­باعىن جۇيەلى وتكىزەتىن­­بىز. سول ۋاقىت­تاعى ۆەتەريناريا ما­­­مان­­­دارىنىڭ جۇمىسىن تاڭ­دى تاڭعا ۇرىپ ايتۋعا بولادى. 

ويلاپ قاراڭىزشى، قاراتوبە اۋدا­­نى­نىڭ جالعىز قالدىعايتى كەڭ­­شا­رىندا 50-60 مىڭ قوي، 11-12 مىڭ ءىرى قارا بولادى. جۇمىس قايناپ جاتتى. سالىستىرا ايتساق، بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە جىلىنا 5-7 ۆەتەرينارلىق الدىن الۋ ءىس-شاراسى بولسا، قازاقستاندا 42 ۆەتەرينارلىق ءىس-شارا وتكىزىلەتىن، – دەيدى مالىك شالمەن ۇلى.

ۆەتەرينارلىققا وقيتىنداردىڭ 90 پايىزى قىزدار

عالىمنىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە مۇن­داي جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزەتىن مال دا جوق، مامان دا جوق. بۇرىن ۆەتەريناريا ماماندىعىنا جاستار اۋىلدان جولداما الىپ كەلەتىن. مالشىلاردىڭ بالالارىنا وقۋعا تۇسۋىنە جەڭىلدىك بولدى. ال قازىر ۆەتەريناريا فاكۋلتەتىنە تۇسكەن تۇلەكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇل ماماندىقتى قوسىمشا تاڭداعان. قالاعان ماماندىعىنا تۇسە الماعان سوڭ عانا امالسىز كەلگەن بولىپ شىعادى. 

– ونىڭ ۇستىنە ەرتەدە مال دارىگەرى ماماندىعىنا نەگىزىنەن ەر بالالار تۇسەتىن. قازىر ءبىزدىڭ بقاتۋ-دا ءار كۋرستا 4 توپ وقيدى، ءار توپتا 20-22 ستۋدەنت بولسا، سولاردىڭ 2-3-ءى عانا ەر بالا، قالعان 90 پايىزى – قىزدار. وسىنىڭ سەبەبىنەن اۋىلدىق جەردە مالدارىگەرلىك ماماندار جەتپەي جاتىر. ويتكەنى قىزدار اۋىلعا بارمايدى. سونىمەن قاتار اۋىلداعى مال دارىگەرىنىڭ جالاقىسى وتە تومەن، جۇمىسى لاس، ءارى قيىن، – دەيدى م.شالمەنوۆ.

عالىمنىڭ وسى ويىن قاراتوبە اۋدانىنىڭ سۋلىكول وكرۋگىنەن حات جولداعان نۇربەرگەن ىسقاق ۇلى اعا­مىز­دىڭ سوزدەرى دە دالەلدەپ تۇر. «بۇگىنگى تاڭدا مال دارىگەرىنىڭ جالاقىسى كۇنكورىسىنە جەتپەيدى. جاڭادان وقۋ بىتىرگەن جاس ماماندار اۋىلدىق جەردەگى مال دارىگەرلەرىنىڭ ايانىشتى جاعدايىن كورگەن سوڭ، اۋىلدا جۇمىس ىستەۋگە قۇلقى جوق. ولاردان «نەگە اۋىلعا كەلىپ، ماماندىعىڭ بويىنشا جۇمىس ىستەمەيسىڭ؟!» دەسەم، اۋىلدا مالمەن الىسىپ ءبىر ايدا تاپقان اقشانى قالادا ون كۇندە تاباتىنىن ايتادى. «مەملەكەتىمىز مال دارىگەرلەرىنە وڭ كوزبەن قاراپ، جاعدايىن جاساماسا، بارا-بارا اۋىلدىق جەرلەر مال دارىگەرسىز قالۋى مۇمكىن» دەگەن ەدى ۇزاق جىل وسى سالادا قىزمەت ەتكەن تاجىريبەلى مامان.

قاداعالاۋسىز قالعان جوق پا؟

1990 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان قوي سانى بويىنشا الەمدەگى 10 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەتىن. سول جىلدارى ەلدە 100 مىڭ توننادان استام ءجۇن، 400 مىڭ تونناعا جۋىق قوي ەتى ءوندىرىلدى. ارادا ون جىل وتكەندە بارلىق شارۋاشىلىق سالاسىنداعى قوي مەن ەشكى سانى 36،2 ميلليوننان 10،1 ملن باسقا دەيىن، ياعني 4 ەسەگە، جىلقى 1،5 ميلليوننان 900 مىڭعا دەيىن كەمىدى. مۇنىڭ ءوزى مال ونىمدەرى كولەمىنىڭ كۇرت ازايۋىنا سەبەپشى بولدى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، سۋ ماسەلە­سى شەشىلىپ، قۇدىقپەن قامتا­ما­­سىز ەتىلەتىن بولسا، ءبىر جەردە 2-3 مىڭ­داي قوي وسىرۋگە بولادى ەكەن. قازاق­ستاندا جايىلىم كوپ. ءبىر عانا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعى بۇرىنعى گەرمان دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ جەرىنەن الدەقايدا ارتىق، ەندەشە وسىنداي تەرريتورياسى بار ەلدە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مۇمكىندىگى مول ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

مالىك شالمەن ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، بۇرىن ءار وبلىستا تۋبەركۋلەز بەن برۋتسەللەزگە قارسى پروفيلاكتيكالىق كۇرەس ەپيدەميا ءبولىمى بولعان ەدى. قازىر بۇلار جوق. اۋىلدا مالدى تۋبەركۋلەزگە قالاي تەكسەرىپ جاتىر؟ «مەنىڭشە، وسى ماسەلە قاداعالاۋسىز قالىپ قويعان سياقتى. بۇرىن زەرتحانالاردا ۆەتەرينارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ستانساسى بار جەرلەردە تۋبەركۋلەزگە تيپيزاتسيا جاسالىپ، ەت كومبيناتتارىندا مالدىڭ قانداي مولشەرى زاقىمدالعانى جونىندە مالىمەت شارۋاشىلىقتارعا، ۆەتستانسالارعا جىبەرىلىپ تۇراتىن» دەيدى پروفەسسور.

عالىم سوڭعى كەزدەرى پارازيتارلىق اۋرۋلارمەن كۇرەس شارالارى ۇمىتىلىپ بارا جاتقانىنا نارازى. وبلىستا، اۋدان­داردا برۋتسەللەز، تۋبەركۋلەز جانە پارازيتارلىق اۋرۋلارعا كۇرەس شارالارى تاقىرىبىندا سەمينار-كەڭەستەر بۇگىندە مۇلدەم وتپەيدى. اۋداندىق ۆەتستانسالاردا پارازيتولوگ مامان دا جوق. ياعني، پارازيتارلىق اۋرۋلاردىڭ ەپيزووتولوگيالىق جاعدايى جونىندە ەش جەردەن مالىمەت الا المايمىز. سونىڭ ىشىندە ادامدار اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن پارازيتارلىق اۋرۋلار – ەحينوكوككوز، تسەنۋروز، وپيستورحوز، تسيستيتسەركوز، توكساسكاروز ت.ب. جونىندە مۇلدە مالىمەت جوق. ال وبلىستىق سەس مالىمەتتەرى بويىنشا، بۇرىن ەحينوكوككوزبەن، وپيستورحوزبەن جىلىنا 50-70 ادام اۋىرسا. 2003 جىلى وپيستورحوزبەن 300 ادام اۋىرعان بولاتىن.

– بۇل سوزىمە دالەل كەلتىرەيىن. مىسالى، بۇگىندە وبلىستا تسەنۋروز، ەحينوكوككوز، گەمونحوز، نەماتوديروز، حابەرتيوز، اسكاريدوز، پاراسكاريدوز، توكساكاروز، مونيەزيوز، گيپودەرماتوز، پسوروپتوز، ەستروز جانە ت.ب. پارازيتارلىق اۋرۋلارىمەن زاقىمدالعانى جونىندە ەش مالىمەت جوق. الايدا، بۇل اۋرۋلار ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىندا، سونىڭ ىشىندە باتىس قازاقستان وبلىسىندا دا جويىلىپ كەتكەن جوق. جاڭگىر حان اتىن­داعى بقاتۋ-دە پارازيتولوگيا پانىنەن ديپلومدىق، كۋرستىق جۇمىس جازعاندا ستۋدەنتتەرگە تاپسىرما بەرەمىز عوي. ولار قويدىڭ جانە دە باسقا دا مالدىڭ اششى ىشەگىن نەمەسە ءناجىسىن الىپ كەلەدى. ونى زەرتحانادا تەكسەرگەن كەزدە مىندەتتى تۇردە ءتۇرلى قۇرتتىڭ جۇمىرتقاسىن تابامىز، اۋرۋىن انىقتايمىز. مۇراجايىمىز وسىنداي ماتەريالعا تولىپ تۇر. ناقتىراق ايتساق، مال ىشەگىنەن مونيەزيوز، گەمونحوز، تريحوتسەفالەز، اسكاريدوز، پاراسكاريدوز، يتتەن ەحينوكوككوز، تسەنۋروز، ديپيليدوز، توكساكروزدىڭ قۇرتتارى شىقتى. وسىعان قاراپ وڭىردەگى مال مەن ءيتتىڭ 60-80%-ىندا ءارتۇرلى گەلمينتوز، پارازيتارلىق اۋرۋ بار دەۋگە بولادى، – دەيدى مالىك شالمەن ۇلى.

بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – وبلىس­تىق، اۋداندىق زەرتحانالاردا پارازيتولوگ مامان جوق. بار بولسا دا ءوز مىندەتىن تولىق اتقارمايدى. بۇلاي دەۋگە سەبەپ، وبلىستىق لابوراتوريالاردا جوعارىدا ايتىلعان قۇرت اۋرۋلارى جونىندە بىردە ءبىر مالىمەت جوق دەسە دە بولادى. ءيا بولماسا، لابوراتوريا ماماندارى بۇل اۋرۋلارعا جىلدىق جوسپار قۇرماعان. دالىرەك ايتساق، ماماندار وزدەرىنىڭ كاسىپتىك جۇمىسىن يگەرە الماعان دەۋگە بولادى. ال پارازيتارلىق اۋرۋلار تۋرالى جوسپارلى زەرتتەۋلەردى اۋداندار مەن قالالارداعى رەسپۋبليكالىق ۆەتەرينارلىق زەرتحانالار جۇرگىزسە، دۇرىس بولار ەدى. ال لابوراتوريالاردا گەلمينتوز نەمەسە پارازيتارلىق اۋرۋلارعا كاپرولوگيالىق نەمەسە باسقا دا دياگنوستيكالىق زەرتتەۋلەر مۇلدەم جۇرگىزىلمەيدى.

ەمدەلمەگەن يت پەن مىسىقتان تارايتىن دەرت كوپ

مالىك شالمەن ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، بارلىق ايماقتا، سونىڭ ىشىندە باتىس قازاقستان وبلىسىندا گەلمينتتەرمەن زالالدانعان ەتقورەكتىلەر سانى وتە كوپ. يت پەن مىسىقتان ەحينوكوككوز، الۆەوكوككوز، مۋلتيتسەتوز، تەنيوز، اسكاريديوز، ساركوپتوز، پسوروپتوز، توكساپلازموز، ديپيليديوز، تريحينەللەز سىندى قاۋىپتى دەرتتەر ادامعا جۇعىپ، جاپپاي تاراۋ قاۋپى بار. وعان قوسا، ەلدىڭ ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق ءبىلىمى، مادەنيەتى، ءتارتىبى وتە تومەن. ۇگىت-ناسيحات، ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەيدى. سول سەبەپتى رەسپۋبليكا، وبلىس، اۋدان، اۋىلداعى جانۋارلار اراسىندا ءارتۇرلى گەلمينتوز اۋرۋلارى كەڭ تارالعان.

– توكساكارا دەگەن اۋرۋ بار، الەم­دە­گى يتتەردىڭ 40%-ى وسى دەرتكە شال­دىققان. بۇل توپىراقتان تاراي­دى. ءىرى قالالاردا توپىراقتىڭ توكسا­كا­­را­مەن زالالدانۋى 6-53،6%-دى قۇ­راي­­دى. قاڭعىباس يتتەردىڭ، اسىرەسە كۇشىك­تەردىڭ 80-100%-ى توكساكارا­مەن اۋىرادى. يتتەردى باعىپ-كۇتۋ، الاڭدا قىدىرتۋ ەرەجەلەرى ءجيى بۇزى­لا­تىندىقتان، توكساكاروز كەڭ تاراپ وتىر، – دەيدى عالىم.

عىلىمدا دالەلدەنگەندەي، ءار يت ورتا ەسەپپەن تاۋلىگىنە 270 گرامم ءناجىس تاس­تايدى. ورال قالاسى اۋما­عىن­دا 1000 يت بولسا، تاۋلىگىنە 270 كەلى ءناجىس پايدا بولادى ەكەن. باتىس قازاقستان وبلىسىندا قانشا يت بار ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. ال يت پەن مىسىق ءناجىسى – قورشاعان ورتاعا ءارتۇرلى ينفەكتسيالىق جانە ينۆازيالىق اۋرۋلاردىڭ قوزدىرعىشى مەن گەلمينت جۇمىرتقالارىن تاراتىپ وتىر­عان «وشاق». 

مىنە، ۆەتەريناريا عىلىمىنسىز، ۆەتەرينار مامانىنسىز بۇگىندە اۋىلدا دا، قالادا دا ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. «مەديتسينا – ادامدى، ال ۆەتەريناريا – بۇكىل ادامزاتتى ەمدەيدى» دەگەن قاناتتى ءسوزدىڭ ۇران ەمەس، كۇندەلىكتى قاجەتتىلىك ەكەنىن ۇعاتىن كەز جەتتى. بالكىم، بۇل ماسەلەگە جاڭا ۇكىمەت كوڭىل بولەر؟!.

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى،

«Egemen Qazaqstan»

باتىس قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

التىن قورىمىز كوبەيىپ كەلە جاتىر

قازاقستان • بۇگىن، 17:30

اقمولادا تاعى ءبىر ناۋقاس انىقتالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:07

قارعىن سۋ بالكاشيندى باسىپ قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 16:05

تاسقىننىڭ بۇگىنگى احۋالى

ايماقتار • بۇگىن، 15:42

سالەحاردتان كەلگەن تسيكلون

ايماقتار • بۇگىن، 15:30

ەلوردادا جالپى جاعداي تۇراقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:50

فۋتبول ماۋسىمى جالعاسا ما؟

سپورت • بۇگىن، 14:48

الەمدەگى احۋال قانداي؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:57

ۇقساس جاڭالىقتار