ايماقتار • 06 ناۋرىز، 2019

ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر تالاي قازاق بالاسى...

1121 رەتكورسەتىلدى

كەرەكۋ وڭىرىندەگى ءبىلىم سالاسىنىڭ باستى ءبىر ماسەلەسى – اۋىلدارداعى شاعىن مەكتەپتەردىڭ كوپتىگى. وبلىستا 400-دەي مەكتەپ بولسا، ونىڭ 234-ءى، ياعني 63 پايىزى شاعىن مەكتەپتەر قاتارىندا. بۇل مەكتەپتەردە 15 مىڭنان استام بالا ءبىلىم الۋدا. شاعىن مەكتەپتە وقيتىن ءبىر وقۋشى ءۇشىن جىلىنا 400 مىڭ تەڭگەدەن 3 ميلليون تەڭگەگە دەيىن قارجى جۇمسالادى. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، سوڭعى ءۇش جىلدا وڭىردەگى اۋىلداردا 41 شاعىن مەكتەپ جابىلعان. 

ءبىز جۋىردا شاعىن مەكتەپتەر ماسەلەسىن اۋدان ورتالىقتارىندا مەكتەپ جانىنان ينتەرنات اشۋ ارقىلى شەشۋدى قولعا العان بايان­اۋىل، اقتوعاي اۋداندارىنا بارىپ، مەكتەپ-ينتەرناتتاردى كورىپ قايتتىق. 

اۋدان ورتالىعى اقتوعاي اۋىلىندا ينتەرنات ءۇيى 2017 جىلى اشىلسا، باياناۋىلدا 2 ملرد تەڭگە قاراجات جۇمسالعان 600 ورىندىق ينتەرنات ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى 2010 جىلى اياقتالىپ، پايدالانۋعا بەرىلگەن-ءدى. بۇل قۇرىلىستىڭ بايان­اۋىلدىڭ شالعاي اۋىلدارىندا تۇراتىن بالالارىنا ارنالعان ين­تەرنات بولۋىنا قوراباي شاكىروۆ باس­تاعان سول كەزدەگى اۋدان اكىمدىگى ۇلكەن قولداۋ كورسەتتى. 

الدىمەن اۋدان ورتالىعى بايان­اۋىل­­داعى ش.ايمانوۆ اتىن­داعى 

 مەك­تەپ-ينتەرناتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن باس­­تاپ كو­رەلىك. مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ ديرەك­­تورى سالتانات دوسماعانبەتوۆا­نىڭ اي­تۋىنشا، بۇل كۇندەرى 446 وقۋشى ءبى­لىم الۋدا. وقۋشىلاردىڭ 200-ءى ينتەر­نات تاربيەلەنۋشىلەرى. ءبىر اۋىسىمدا وقۋعا تولىق مۇم­كىندىك بار. ينتەرناتتا تۇرىپ جات­قان وقۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا كەلەتىن بولساق، از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىنان 8 وقۋشى، 21 كوپ بالالى وتباسىنان 104 وقۋشى، تولىق ەمەس 12 وتباسىدان 17 وقۋشى، جارتىلاي جەتىم 7 وقۋشى، جاعدايى تومەن وتباسىنان 10 وقۋشى وقيدى. ينتەرناتتا 18 تاربيەشى جۇ­مىس ىستەيدى. ينتەرنات بولمەلەرى تازا، كەڭ. بالالاردىڭ ساباققا دايىندالۋىنا، بوس ۋاقىتىن وتكىزۋگە، دەمالۋلارىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. جۋىنۋ بولمەلەرىندە سۋىق سۋ، ىستىق سۋ بار، كىر جۋ ماشيناسى، كەپتىرگىش ماشينا، كيىم ۇتىكتەۋ ورنى جۇمىس ىستەيدى. 

– باستى مىندەت – شالعاي اۋىلدا تۇراتىن وتباسى بالالارىنىڭ ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ. مىسالى، 1 سىنىپقا 8،9 جاستاعى بالالار دا كەلگەن جايلار كەزدەستى. ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك پەداگوگ وسى اۋىل­داردان كەلەتىن تۋ تۋرالى كۋا­­لىگى جوق كەيبىر بالالاردىڭ قۇجاتتارىن ازىرلەۋمەن اينالىسادى. ءبىرىنشى سىنىپقا وقۋعا كەلگەن بالاعا وسىندا ۇيرەنگەنشە ءوز وتباسىنىڭ بالالارىمەن بىرگە ءبىر بولمەدەن ورىن بەرىلەدى. ين­­تەرناتتا بالالار كۇندىز-ءتۇنى مۇ­عالىمدەر، سىنىپ جەتەكشىلەرى، تار­بيەشىلەردىڭ باقىلاۋىندا. ينتەرنات ۇيىندە، مەكتەپتە 60 بەينەكامەرا ورناتىلعان. مۇعالىم – ساباقتا، تاربيەشى – ساباقتان تىس ۋاقىتتا، اسپازشى تاماق پىسىر­گەندە، وت جاعۋشى جىلۋعا جا­ۋاپتى دەگەندەي، قىزمەتكەرلەردىڭ ار­قايسىسىنا جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەلگەن، – دەيدى سالتانات سەيىت­جانقىزى. 

شالعاي دەمەكشى، اۋدانعا ماي­­قايىڭ كەنتى جانە باياناۋىل، اقسان، بىرلىك، جاڭاجول، جاڭا­­تىلەك، قاراتومار، قۇندىكول، كۇر­ك­ەلى، قىزىلتاۋ، لەكەر، سات­باەۆ، تورايعىر، ۇزىنبۇلاق اتالاتىن 14 اۋىلدىق اۋماق قارايدى.

اۋدان اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە، بۇرىنعىداي ەمەس، اۋىلدىڭ سانى دا، حالقى دا ازايىپ بارادى. بۇل­ كۇندەرى تاۋ باۋرايىندا قال­­­­­­­­­عان اۋىل­داردا مال وسىرگەن اۋىل­شا­رۋا­­­شىلىق كاسىپورىندارى مەن 261 شارۋا قوجالىعى بار. 

بۇعان قوسا 414 جەكە بولىمشە­لەرگە اينالعان، شالعايدا جاتقان شاعىن اۋىلدار بار. قۇجاتتارىن جوندەپ، جازدىرىپ الۋعا 

اۋدان­­­ ور­­تالىقتارىنا دا جەتە ال­­­ماي­­­­­­دى. شالعايدا جاتقان بۇل بو­­لىم­­شەلەردە تۇراتىن وتباسى­لاردىڭ ۇل-قىزدارىن ءبىلىم الۋى ءۇشىن اۋدان ورتالىعىنداعى مەك­تەپ-ين­تەر­ناتقا اكەلۋ دە اۋدان اكىم­­­دىگىنىڭ باستى جۇمىسى. 

– بالالارىمىزعا مەكتەپ-ينتەرناتتا بارلىق جاعداي جاسالعان. ءبىز ريزامىز. ۇل-قىزدارىمىز وقى­سىن دەيمىز. تاربيەشىلەر بارلىعىن قاداعالايدى. مەنىڭ ءۇش قىزىم وسى مەكتەپ-ينتەرناتتا ءبىلىم الۋدا، – دەيدى تەمىربەك قۇر­مانوۆ. 

– ينتەرناتتاعى تاربيەلەنۋ­شىلەردىڭ اتا-انالارىمەن مەكتەپ تىعىز بايلانىستا. وقۋ ور­نى جىل بويى «اشىق ەسىك كۇن­دەرى»، دايارلاۋ كۋرستارى، لەكتو­ري، اتا-انالارعا ارنالعان كەڭەس­تەر، كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، تەستى­لەۋ، پسي­حولوگپەن سۇحباتتار جۇرگى­زەدى. اۋدانداعى مادەنيەت ءۇيى، ونەر جانە سپورت مەكتەپتەرى، ىش­كى ىستەر، ىشكى ساياسات، توتەنشە جاع­داي بولىمدەرى، اۋرۋحانا، جاس­تار ورتالىعى، ۇلتتىق پاركپەن بىرلە­سە قىزمەت ەتەمىز، – دەيدى س.سەيىت­جانقىزى. 

– اتا-انالارمەن بايلانىس­تا قا­زىر ەش قيىندىق جوق. ۇيالى تەلەفون ارقىلى حابارلاسامىز. جينالىستار، ءىس-شارالار، مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋ، سەنبى، جەكسەنبى كۇندەرى كەلىپ كەتۋ دەمەكشى، اتا-انالار بالالارىمەن، مەكتەپپەن بايلانىس ورنى­عۋىنا تولىق مۇمكىندىك بار. ينتەرناتتا جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبى اشىق، كەز كەلگەن كۇنى بالاسىنا كەلە الادى. وتباسىلىق مەرەكەلەرگە جىبەرەمىز، – دەيدى ە. سالىقوۆا.

سونىمەن بىرگە اۋداندىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتقا ينتەرنات تاربيەلەنۋشىلەرى كۇنىنە 5 رەت تاماقتانادى. مەكتەپ ينتەرناتتا 300 ورىندىق اسحانا، ءتۇرلى ءپان كابينەتتەرى، روبوتتەحنيكا، شاحمات ۇيىرمەلەرى، ءىت-كلاسس، كوۆوركينگ الاڭى بار كىتاپحانا، سپورت زالى، گيمناستيكا زالى، شەبەرحانالار، سپورت الاڭى، جەكە مەديتسينالىق بلوك، جىلىجاي جۇمىس ىستەيدى. 

بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى قار­لىعان سماعۇلوۆانىڭ ايتۋىن­شا، جىلىجايدا گۇل، قيار، قىزاناق وسىرەدى. مەكتەپ-ينتەرنات اۋلاسىن كوگالداندىرۋ ءۇشىن اعاشتار ەگىپ، سۋارىپ، كۇتىپ باپتايدى. اقپان ايىندا جىلىجايدان وقۋ­شىلارمەن بىرگە 12 كيلو قيار جيناپ الىپتى. قىزاناقتارى گۇلدەپ، جەمىستەرى تۇيىندەپ كەلەدى.

ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى ە.سالىقوۆانىڭ ايتۋىن­شا، مەدبيكەلەر، بالالار دارىگەرى تاۋلىك بويى مەديتسينالىق باقى­لاۋدا قىزمەت اتقارادى. ءتيىستى ءدارى-دارمەك فورمۋليارى بويىنشا تەگىن ءدارى-دارمەكپەن تولىعىمەن قام­تىلعان. 

ساباقتان سوڭ، ينتەرنات تار­بيە­­لەنۋشىلەرى قوسىمشا ءبىلىم بە­رۋ كەستەسى بويىنشا مەكتەپ كو­­لى­گىمەن جاياۋ مۇسا اتىنداعى ونەر مەكتەبىنە، بالالار جانە جاس­­وسپىرىمدەردىڭ سپورت مەكتەبىنە با­رادى، ءۇي تاپسىرمالارىن ورىندايدى، تاربيە ساعاتتارىنا، باسقا دا رۋحاني ءىس-شارالارعا قاتىسادى. كەشكى استان كەيىن مۋزىكا تىڭداپ، كىتاپ وقىپ، تەلەديدار كورەدى. تەن­نيس، شاحمات، توعىزقۇمالاق وي­نايدى. 

– مەكتەپ-ينتەرناتىمىزدا 2007 جىلدان بەرى گيمنازيا سىنىپتارى، 2012 جىلى تۇزەتۋ – دامىتۋ سىنىپتارى اشىلدى.­ ينك­ليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ دەڭ­گەيى­نە جەت­تىك. ماقسات – از قام­تاما­سىز ەتىل­گەن، كوپ بالالى وت­با­­سىلاردىڭ، دا­رىندى جانە مۇم­كىندىگى شەكتەۋلى بالالار ءۇشىن جان-جاقتى تابىس­تى ادام قا­لىپ­­تاستىرۋ جولىندا بارلىق مۇم­كىندىك جاسالۋدا، – دەيدى س.سەيىت­جانقىزى. 

ينتەرنات تاربيەلەنۋشىلەرى مەن مەكتەپ وقۋشىلارى «بايان­­اۋىلدا ەكولوگيالىق ۆەلوتۋريزم» اتتى الەۋمەتتىك كاسىپكەر­­­لىك جوباسىنا قاتىسادى. سونى­مەن بىرگە جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدار­لاماسىنا سايكەس مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ جۇمىس كەس­تەسى 5 كۇندىك وقىتۋ جۇ­يە­سىنە ساي­كەس وقىتىلادى. سەنبى، جەك­­­سەن­بى كۇندەرى وقۋشىلاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋ، شى­عار­ماشى­لىقپەن، عىلىمي جۇ­مىس­تارمەن اينالىسۋعا ىقپال ەتۋ قاراستىرىلعان. وقۋشىلاردىڭ عىلىمي جوبالار قورعاۋداعى، ءپان وليمپيادالارىنداعى كور­سەت­كىشتەرى جىلدان-جىلعا جاق­سارىپ كەلەدى. اۋداندىق، وبلىس­تىق، رەسپۋبليكالىق ونەر بايقاۋ­لارىنا قاتىسادى. 

ەر بالالارعا، قىزدارعا ارنال­عان شەبەرحانالاردا قولونەر، اعاش وڭدەۋ، ءىس تىگۋ ۇيىرمەلەرى قاراس­تىرىلعان. جىل سايىن مەك­تەپ-ينتەرناتتا 7-8 سىنىپ وقۋشى­لارى اراسىندا حيميا، فيزيكا، ماتەماتيكا، گەوگرافيا، ينفورماتيكا، بيولوگيا پاندەرى بويىنشا حالىق­ارالىق ساتباەۆ وليمپياداسى وتەدى.

ال اۋدان ورتالىعى اقتوعايدا ورتا مەكتەپتىڭ 1-قاباتى ينتەر­نات­قا لايىقتانىپ قايتا جاب­دىقتالىپتى. ينتەرناتتىڭ ءىشى-سىر­تى جارقىراپ تۇر. بۇل يگى ءىستى اۋداننىڭ بۇرىنعى اكىمى اعىباي ءامرين قولعا الىپ، اۋىل بالالارىنا جاناشىرلىق تانىتتى. ياعني، اۋدانعا قاراستى شولاقسور، جولامان، پريرەچەنسك، جالاۋلى اۋىلدارىنان 11 وقۋشى تۇرىپ جاتىر. ءبىر وكىنىشتىسى، مۇندا با­لا سانى از، ءالى دە بولسا ءوڭىردىڭ باس­­­­قا دا اۋىلدارىندا تۇرىپ جات­­­­­قان كەيبىر اتا-انالارداي ين­تەر­­­­ناتقا دەگەن سەنىمسىزدىك بار سە­­­كىلدى. «بالالارىم قاسىمدا بول­­­­­­­سىن، شاعىن مەكتەپ بولسا دا وقي بەرسىن»، – دەگەن ويدا. اتا-انا­لارمەن تۇراقتى ناسيحات، تانىس­تىرۋ، زامان اعىمىنا ساي ءبىلىم بەرۋ جايلى جۇمىستار جەتكىلىكتى جۇرگىزىلسە، اتا-انالاردىڭ دا كوز­قا­راستارى وزگەرىپ، ينتەرناتقا قاراي بەت بۇرار. 

ال وڭىردەگى باسقا اۋداندار­دا، مىسالى، اققۋلى، ماي، پاۆ­لودار، جەلەزينكا، تەرەڭكول، ەرتىس اۋداندارىندا، 30-دان اسا شاعىن اۋىلدارى بار ەكىباستۇز بەن اقسۋ قالالارىندا ينتەرنات جوق. اققۋلى اۋدانىنداعى 23 مەك­تەپتە 1775 وقۋشى عانا قال­عان. اۋدانداعى شارباقتى اۋىلىن­داعى اۋىلدىق ينتەرناتتا 15 با­لا بار. 

وڭىردەگى شاعىن مەكتەپتەردىڭ كوپتەگەن وقۋشىلارى ەكى اۋىل ارا­سىندا جىلدار بويى تاسىمال ارقىلى وقۋدا. بيىل اكىمدەردىڭ ەسە­بىندە تۇرعىنداردىڭ كو­بى ەس­كى، توز­عان اۆتوبۋستار­مەن بارىپ وقىپ جۇر­گەن بالا­لا­رى­نىڭ قاۋىپسىزدىگىنە الاڭ­­داي­تىن­دىقتارىن ايتتى. ەكىن­شىدەن، اۋداندىق اكىمدىكتەر اۋىل­دا­رىن­­داعى شاعىن مەكتەپتەر جابىل­سا اۋىلدان ەل كەتەدى، اۋىل­دى ساقتاپ قالۋ كەرەك دەيتىن ۇستانىم­دا. 

الايدا، بۇل باستامانى اۋىل­دان ەل كەتپەس بۇرىن جاساپ، سۋىن، جولىن جوندەپ، الەۋمەتتىك ماسە­لە­لەردى دەر كەزىندە شەشۋ كەرەك ەدى. 

وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى ماماندارى دا شاعىن مەكتەپتەر جابىلمايتىنىن ايتادى. «ساقتاپ قالامىز، 32 شاعىن مەكتەپ قايتا قۇرىلماق. ءار اۋدانعا وڭ­تۇستىكتەن قونىس اۋدارعان 5-6 وتباسى بالالارىمەن كەلەدى»، دەي­دى.

بىراق ماسەلە قونىس اۋدارىپ كەلگەن تۇرعىندارعا جاعداي جاساۋ­دا عوي، بالالارىن جەتەكتەپ كەلگەن وتباسىلارعا ەڭ كەرەگى باس­پانا، جۇمىس تاۋىپ بە­رۋ كەرەكتىگىن دە ويلانعانىمىز ءجون.

2007 جىلى قابىلدانعان ەلى­مىز­دىڭ ء«بىلىم تۋرالى» زاڭىندا «مەم­لەكەت تۇرعىندار سانى از اۋىل­داردا تۇراتىن بالالاردىڭ باس­تاۋىش، نەگىزگى ورتا، جالپى ورتا ءبىلىم الۋ قۇقىقتارىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن شاعىن جي­ناق­ى مەكتەپتەر مەن ينتەرنات ۇيىم­دارىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە كەپىل­دىك بەرەدى» دەپ كورسەتىلگەن. 

2011 جىلدارعا دەيىن وڭىردەگى ماي، شارباقتى، جەلەزينكا، پاۆ­لودار، ۋسپەن اۋداندارىندا، ەكىباستۇزدىڭ اقكول، ولەڭتى اۋىلدارىندا شاعىن ينتەرناتتار بولدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءاربىر وبلىس، اۋدان ورتالىقتارىندا مەكتەپ-ينتەرناتتار جۇمىس ىستەدى. ال قازىر ينتەرناتتار سانى ازايعان. سوندىقتان باياناۋىل مەن اقتوعاي اۋداندارىنداعى ينتەرناتتاردىڭ قىزمەتى باسقا اۋداندارعا دا وي سالار دەپ ويلايمىز.

ويتكەنى شالعايداعى اۋىل با­لالارىنىڭ وقىپ، ءبىلىم الۋى ءۇشىن ءاربىر اۋدانعا ينتەرنات قاجەت. بۇل جايىندا «نۇر وتان» پار­تياسىنىڭ ءحVIIى سەزىندە ەلباسى ايتىپ ءوتتى. مەكتەپ ينتەر­ناتتار اۋىل بالالارىنىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىن قامتامسىز ەتىپ قانا قويمايدى. سونىمەن بىر­گە ايماقتار اراسىنداعى ءومىر ساپا­سىنىڭ تەڭسىزدىگىن جويۋعا دا ىقپال ەت­پەك. 

فاريدا بىقاي،

«Egemen Qazaqstan» 

پاۆلودار وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى: جولاۋشىلار اعىنى مەن كولىك سانى ازايدى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 18:10

بەتپەردە كيگەن كوكتەم - 6

قوعام • بۇگىن، 17:09

د دارۋمەنى - ينفەكتسيالاردىڭ «جاۋى»

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:47

شىمكەنت: تسيفرلى وتباسىنىڭ ءبىر كۇنى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 15:58

ازيانىڭ احۋالى قانداي بولماق

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:23

ۇقساس جاڭالىقتار