قازاقستان • 04 ناۋرىز، 2019

رۋح جايلى اڭگىمە

965 رەتكورسەتىلدى

مارقۇم الاششىل تۇلعا اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «رۋحى ازات حالىق قانا ۇلى ىستەر اتقارا الادى» دەيتىن مىزعىماس ۇستانىمى بولدى. وسى ۇعىمدى احاڭ ارىقاراي تاپسىرلەپ: «رۋحسىز حالىقتى التىنعا بولەپ قويساڭدا ءبارى ءبىر، رۋحى مىقتى قاۋىمىنىڭ الدىندا ەڭكىش تارتىپ تۇرادى. رۋح دەگەنىمىز ول كوزگە كورىنبەيدى، حالىقتىڭ گەندىك بيوسپەراسىندا بولاتىن ۇرەيدى جەڭۋ قۋاتى. ۇرەي قان ارقىلى ۇرپاقتان ۇرپاق جالعاسىپ كەتە بەرەتىن اسا قاتەرلى قۇبىلىس. قانداي ءبىر قاۋىمىنىڭ رۋحاني ەركىندىگى (تاۋەلسىزدىگى) حالىقتىڭ بويىنداعى ۇرەيدىڭ از-كوپتىگىمەن ولشەندى» دەيتىن ەدى جارىقتىق.

وسىدان ەكى عاسىر بۇرىن تاۋلىقتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن پاتشالىق رەسەي ارمياسىمەن ايانباي ايقاسقان يمام ءشامىلدى 1859 جىلى قولعا تۇسىرگەن گەنەرال الەكساندر بارياتينسكي: «جارتىلاي اش-جالاڭاش تاۋلىقتار  وزدەرىڭنەن ءجۇز ەسە كۇشتى ارميامەن جەڭىلمەي جيىرما بەس جىل قالاي سوعىستىڭدار؟» دەپ سۇراعاندا، ول ءشامىل: «ەگەر ءبىزدىڭ بويىمىزدا رۋح بولماعاندا، بۇلاي ۇزاق شىداس بەرمەگەن بولار ەدىك» دەگەن ەكەن.

وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قاپ تاۋىنان كىسىكيىك (ادام سياقتى ماق ۇلىق) ىزدەگەن ەكسپەديتسيا ماشيناسى كيكۋني اۋلىنىڭ ماڭىنا كەلگەندە باتپاققا باتادى. ونى شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. ىزكەسۋشىلەردىڭ امالى تاۋسىلىپ، قايراڭداپ تۇرعاندا تاۋدان بالپاڭ-بالپاڭ باسقان الىپ تۇلعالى ادام ءتۇسىپ كەلىپ، قۇيعا باتىپ جاتقان ماشينانى بالانىڭ ويىنشىعىنداي كوتەرىپ، قۇرعاق جەرگە قويادى. بۇل ادام اۆار جۇرتىنىڭ اتاقتى بالۋانى، سالماعى –  150 كەلى، بويى –  2.20 سم وسپان ءابدىراحمانوۆ ەكەن. عالىمدار بالۋاننان «مۇنشالىق قۋات-كۇشتى قايدان الدىڭىز؟» سۇرايدى. ءابدىراحمانوۆ ايتادى: «بويىڭىزدا رۋح بولماسا قارا كۇشپەن ەشتەمە ىستەي المايسىز» دەپتى.

سول سياقتى رۋحى ەلدىڭ ۇلانى راسۋل گامزاتوۆ جازادى: «قانجاردىڭ ۇياسى قىنى، وتتىڭ ۇياسى وشاعى، ەر جىگىتتىڭ ۇياسى وتباسى. وشاقتان شاشىراعان وت،  ول بيىك تاۋدى شارپىپ لاۋلاسا: ناعىز قانجار قىنىندا جاتتايدى، رۋحى ەر ۇيىندە جاتپايدى».

تاعى تاۋلىق اقىن قۇمىق حالقىنىڭ جىرشىسى قازاق: «رۋحسىز ادام باتىر بولۋعا لايىق ەمەس» دەسە،  دارگينتس اقىنى ومارلا باتىراي ءوزىنىڭ ولەر الدىندا ايتقان سوڭعى وسيەتىندە: «ەرجۇرەك حالىقتان رۋحسىز ۇل تۋماسا ەكەن!» دەپ  دۇعا تىلەگەن.

ءبىرشاما جىلدىڭ الدىندا، ەستون ءجۋرناليسى ماركو ميحكەلسون جاۋىنگەر گەنەرال دجوحار دۋداەۆقا:  «تاۋ حالقى بوستاندىعى ءۇشىن سوعىسقانىنا 300 جىل بولدى. بۇنشا ۇزاق سوعىسۋىنىڭ قۇپياسى نەدە؟» دەپ سۇراعاندا گەنەرال: «كاۆكازدىقتاردىڭ رۋحى ەشقاشان ولاردىڭ قۇل بولۋىنا سەيكەس كەلمەيدى» دەسە، ەركىن كۇرەستەن ەكى دۇركىن وليمپيادا جانە ءبىر دۇركىن الەم چەمپيونى رەسەيلىك بالۋان ماۋلەت باتىروۆ «كاۆكازدىق بالۋانداردىڭ باستى ەرەكشەلەگى قانداي؟» دەپ قويعان ءتىلشىنىڭ سۇراعىنا: ء«بىزدىڭ جىگىتتەردە رۋح باسىم» دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرگەن.

ءبىز بۇل وسيەتنامالاردان نەندەي وي تۇيەمىز؟! تاۋلىقتاردىڭ عاسىرلار بويى شىڭدالعان رۋحىن اڭعارامىز. رۋح جولىنداعى تاربيەنى بايقايمىز. قازاقتىڭ كەنەسارى سۇلتانى مەن كاۆكازدىڭ يمام ءشامىلى ءدال ءبىر مەزگىلدە وتارلاۋشىلارعا قارسى كوتەرىلدى. قاپ تاۋىندا ءشامىل اتقا قونعاندا، اق پاتشادان شەن العان  بەك-سۇلتاندار اتاقتى قاجى مۇرات، اۆار جۇرتىنىڭ ابىرويى گامزات بەك، ەلىسۋ سۇلتانى دانيلدەر يىقتارىنداعى التىن زەرلى پاگوندى ج ۇلىپ تاستاپ كوتەرىلىسشىلەرگە قوسىلدى. بارلىعى دەرلىك ءشامىل ايتقان «وپاسىزدار جەردىڭ استىندا جاتسىن!» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوزدىڭ ىعىنا جىعىلدى. ناتجەسىندە كوتەرىلىسشىلەر سانى 40 مىڭعا جەتىپ، 20 مىڭ تۇراقتى جاساق ۇستادى.

ال، قازاقتىڭ بي-سۇلتاندارى شە؟!   كەنەسارىنى قولداپ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكە شىعۋدىڭ ورنىنا پاتشانىڭ سولداتتارىمەن بىرىگىپ وعان قارسى تۇردى. اقمولا وكۋرگىنىڭ اعا سۇلتانى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندين 1840 جىلى 5 اقپاندا كەنەسارىعا كورسەتكەن قارسىلىعى ءۇشىن پاتشادان «پولكوۆنيك» شەنىن الدى. ارقانىڭ اتاقتى ءبيى كىشكەنتايدىڭ اققوشقارى كەنە حاندى قولداعان قازاق اۋىلدارىن شاپقانى ءۇشىن باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورىنان «التىن شاپان» سىيلىعىن الدى. 1843 جىلدىڭ تامىزىندا سۇلتاندار ا.جانتورە ۇلى مەن ب.ايشۋاق ۇلى كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى  جاساق جابدىقتادى...

بىراق يمام ءشامىل دە، كەنەسارى دا جەڭىسكە جەتكەن جوق. تەك عانا ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن ۇلى تۇلعالار رەتىندە ەكەۋى دە تاريحتا قالدى. حان كەنە 1847 جىلى 45 جاسىندا قىرعىزداردىڭ قولىنان مەرت بولدى. يمام ءشامىل بولسا 1859 جىلى ورىستاردىڭ قولىنا ءتۇستى. ونى ولتىرۋگە وتارشىلاردىڭ  قورىقتى. كالۋگادا ول اۋلاسىندا باۋ-باقشاسى مەن مەشىتى بار، ەڭ جاقسى ۇيلەردىڭ بىرىنە قونىستاندى. كەيىن يمامنىڭ وتباسى دا تۇگەل وسىندا جەتكىزىلەدى. اق پاتشا شامىلگە 15 مىڭ  رۋبل پەنسيا تاعايىندادى. ول 72 جاسىندا ەكىنشى رەت  قاجىلىققا بارىپ، مەدينا جەرىندە دۇنيەدەن ءوتتى. ال، كەنەسارىنىڭ سۇيەگى قايدا قالدى؟ باسى قايدا جاتىر؟ ىزدەسەڭ دە تابىلمايدى؟!

قازاقتىڭ رۋحى وسى كەزدەن باستاپ السىرەدى. وعان نەگىزگى سەبەپ، وتارلاۋدىڭ زاردابى بولسا، ەكىنشى تاراپتان اباي اتامىزدىڭ، «الىس جاقىن قازاقتىڭ ءبارى قاڭعىپ، اياماي ءبىرىن-ءبىرى ءجۇر عوي اڭدىپ...» دەگەنىندەي ساتقىندىق، اتاققا الدانباقتىق نەمەسە ء«ماز بولادى بولىسىڭ، ارقادان ۇلىق قاققانعا» دەمەكشى ماقتانشاقتىق سياقتى كەسەلدىڭ ۇلت ومىرىنە جالپىلاسىپ كەتۋىنەن تازا رۋحى لايلاندى.

بەكەن قايرات ۇلى،

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

تويدىڭ سوڭى توپىرلاعان اۋرۋ

ايماقتار • بۇگىن، 10:22

ۇعىنا بىلگەنگە – ۇلت تاعدىرى

ساياسات • بۇگىن، 06:57

كوڭىلگە مەدەت بولعان ماقالا

رۋحانيات • بۇگىن، 06:56

54 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:39

ەل بولىپ ەڭسەرەمىز

ساياسات • بۇگىن، 06:20

بۋمەرانگ

رۋحانيات • بۇگىن، 05:54

قورعاۋشىلارعا دا قولداۋ قاجەت

ايماقتار • بۇگىن، 05:46

تويدىڭ سوڭى توپىرلاعان سىرقات

ايماقتار • بۇگىن، 05:43

اقيرەكتە – ارىستان باب...

تانىم • بۇگىن، 05:33

تەاتردىڭ ونلاين تارتۋى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار