13 اقپان، 2019

شىعىس وتارلىق تاڭبادان قاشان ارىلادى؟

222 رەتكورسەتىلدى

سوتسياليزم ءالى «سايراپ» تۇر

وتكەن جىلى وبلىستا 51 لەنين، 21 كيروۆ، 68 سوۆەت­سكايا، 47 وكتيابرسكايا، 29 كوم­سومولسكايا، 15 سوۆحوزنايا، 13 كول­حوزنايا كوشەسى بولعان ەدى. بىل­تىر وبلىستىق تىلدەردى دا­مىتۋ جونىندەگى باسقارما وڭىر­دەگى يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەس­كىرگەن اتاۋلارعا ساراپتاما جا­ساپ، ايماقتاعى 7765 كوشەنىڭ 439-ىنىڭ، 1076 اكىمشىلىك-اۋماق­ت­ىق بىرلىكتىڭ 48-ءىنىڭ جانە 11 مەكتەپتىڭ اتاۋى وسى ساناتقا جاتاتىندىعىن انىقتاعان-دى. سو­نىڭ ىشىندە وسكەمەندە يدەو­لوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن 30 كوشە، ريددەر قالاسىندا 8 كوشە، التاي (بۇرىنعى زىريان) اۋدانىندا 68 كوشە، ال ءبىر عانا گلۋبوكوە اۋدانىندا لەنين، كومسومول، سوۆحوزنايا سياقتى كو­­شەلەردىڭ سانى 91 ەكەندىگىن ايتقان ەدى. ءبىر جىلدا نە وزگەردى؟ وزگەرىستىڭ ەڭ ۇلكەنى – ەلباسى جارلىعىمەن زىريان اۋدانى مەن زىريان قالاسىنىڭ اتاۋى التاي دەپ اتالدى. وسكەمەندە دە سەڭ قوزعالىپ، بىلتىر كارل ماركس داڭعىلىنا قاز داۋىس­تى قازىبەك ءبيدىڭ، ۆوروشيلوۆ كوشەسىنە شاكارىمنىڭ، ور­د­جە­­نيكيدزە كوشەسىنە سا­­عادات نۇر­ماعامبەتوۆتىڭ، رەۆوليۋ­تسيوننايا كوشەسىنە قاليحان ىسقاقتىڭ، دزەرجينسكي كو­شەسىنە امىرە قاشاۋباەۆتىڭ، وكتيابرسكايا كوشەسىنە مۇحا­مەدجان تىنىشپاەۆتىڭ، پي­تەر­ كوممۋنارلارى كوشەسىنە لەۆ­ تولستويدىڭ، كيروۆ كوشە­سى­نە انتون چەحوۆتىڭ، كرۋپ­­س­كايا كوشەسىنە ەۆگەني برۋ­سي­لوۆسكيدىڭ، ەكى سوۆەتسكايا كو­­­شە­سىنىڭ بىرىنە الەكساندر زا­­تاەۆيچتىڭ، ەكىنشىسىنە ادولف يانۋش­كەۆيچتىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى. بۇ­دان بولەك لەنينوگور كوشەسى تەمىرجولشىلار، كومسومولسكايا كوشەسى جاستار دەپ اتالدى.­ سەمەي­د­ەگى لەنين كوشەسى ماڭگى­لىك ەل اتاندى. مۇنىڭ ءبارى رەس­پۋب­ليكالىق ونوماستيكالىق كو­ميس­سيانىڭ وڭ باتاسىن الىپ، قۇجات جۇزىندە بەكىتىلگەن كو­شە­لەر. 

«2017-2018 جىلدارى­ وبلىس­تاعى يدەولوگيالىق تۇرعى­دان ەسكىرگەن اتاۋلارعا باسا نازار اۋداردىق. ەلدى مەكەندەرگە، نى­­­ساندارعا، كوشەلەرگە ادام ەسىم­دەرىن بەرۋگە شەكتەۋ قويىپ، تا­نىمال تۇلعالارعا، ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزگە قاتىستى اتاۋ­لار قويۋعا ءمان بەردىك. 2018 جىلى جوعارىدا اتالعان يدەو­لوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن 439 كوشەنىڭ 200-دەن استامى، ال اكىم­شىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتىڭ 48-ءىنىڭ 9-ىنىڭ، 11 مەكتەپتىڭ 6-اۋىنىڭ اتاۋى وزگەرتىلدى»، دەي­دى وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقار­مانىڭ ونو­ماس­تيكالىق جۇ­مىس جانە تالداۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى روزا تولەمىسوۆا. ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلگەننەن كەيىن يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن كوشەلەردىڭ ءبىرشاما ازايعانىن بايقايمىز. قازىر وبلىستا 32-لەنين، 14-كيروۆ، 46-سوۆەتسكايا، 22-وكتيابرسكايا، 13-كومسومولسكايا كوشەسى قالىپ وتىر.

38 اۋىل تۇگەلىمەن ورىسشا اتالادى

ءبولىم باسشىسى بۇل تاراپتا، اسىرەسە كۋرچاتوۆ قالاسى مەن بەسقاراعاي، بورودۋليحا، شەمو­نايحا، التاي اۋداندارى ءبىرشاما جاقسى جۇمىس ىستەگەندەرىن ايتادى. ماسەلەن، كۋرچاتوۆ يدەولو­گيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن 4 كوشەنى (سوۆحوزنايا – كوكتەم، پيونەرسكايا – دوستىق، كوم­­­سو­مول­سكايا – سامال، كراسنوار­مەيسكايا – بەيبىت اتوم) ۋ-شۋسىز لەزدە وزگەرتىپ تاستاپتى. كەڭەستىك اتاۋلاردى اۋىستىرۋعا كەلگەندە كەجەگەسى كەيىن تارتىپ وتىرعان اۋدانداردى ايتپاسقا بولماس. روزا تولەمىسوۆانىڭ سوزىنە سەنسەك، يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەس­كىرگەن اتاۋلاردى اۋىستىرۋ جۇمىستارىنا وسكەمەننىڭ ىرگە­سىندەگى گلۋبوكوە اۋدانى مەن ريد­­­دەر قالاسى نەمقۇرايلىلىق تا­نىتىپ وتىر. «گلۋبوكوە اۋدا­­نىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 28 جىلىندا بار-جوعى 4-اق اۋىلدىق وكرۋگ­تىڭ (كۋيبىشەۆ – بىسترۋحا، كيروۆ – ەرتىس، فرۋنزە – تارحان، كالينين – بەرەزوۆكا) اتاۋى اۋىستى. گلۋبوكوە اۋدانىندا لەنين، كومسومول، سوۆحوزنايا سياقتى كوشەلەردىڭ سانى 91-ءدى قۇراسا، بىلتىر سونىڭ تەك 20-سى عانا جاڭا اتاۋعا يە بولدى. ونىڭ كوپشىلىگى اۋىلدارداعى كو­شەلەر. اۋدان ورتالىعى – گلۋ­بوكوە كەنتىندە تەك 1 كوشە، ياعني لە­­نين كوشەسى جىبەك جولى دەپ وزگەر­تىلدى. ورايى كەلگەندە ايتا كە­تەيىن، گلۋبوكوە اۋدانىندا ءالى 8 لە­نين، 5 كالينين، 8 وكتيابرسكايا كوشەسى بار. دە­مەك، يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەس­كىرگەن كوشەلەر سانى ءالى دە 60-تان اسىپ جىعىلادى. تاعى ءبىر دۇنيەنى ايتقىم كەلەدى، بىلتىر شەمونايحا اۋدانىنىڭ ءبىر اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى كو­شە اتاۋىن اۋىستىرۋعا قارسى شىقتى. نەگە؟ ويتكەنى جەرگىلىكتى اكىمدىك حالىق اراسىندا ۇگىت-نا­سيحات، ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن دۇ­رىس جۇرگىزبەيدى. جۇمىس دۇرىس جۇر­گىزىلمەگەندىكتەن حالىق ىشىن­دە تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋىندايدى»، – دەيدى ءتىل جاناشىرى. 

ال ريددەر قالاسىندا يدەو­لوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن 8 كوشە انىقتالعانىمەن، جەرگىلىكتى بيلىك سونىڭ تورتەۋىنە جاڭا اتاۋ بەرۋ جونىندە ۇسىنىس بەرگەنىمەن (كراسنوارمەيسكايا - رۋدنايا، 1-ءشى ستاحانوۆشىلار – بىرلىك، 2-ءشى ستاحانوۆشىلار – گرانيتنايا، 3-ءشى ستاحانوۆشىلار – كومينتەرن) رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيا تەك بىرەۋىن – بىرلىك اتا­ۋىن عانا بەكىتىپتى. التاي اتان­عان بۇرىنعى زىريان اۋدانىندا كوشە اتاۋلارىن (التاي قالا­سىنداعى سوۆەتسكايا كوشەسى – تاۋەلسىزدىك، لەنين – استانا، كوممۋنيستيچەسكايا – تولەگەن توقتاروۆ، ۆوروشيلوۆ – ترۋد، پرولەتارسكايا – سپورتيۆنايا، لەنينوگورسكايا – ۆيشنەۆايا، جاڭا بۇقتىرما اۋىلىنداعى لەنين – كوكتەم بولىپ وزگەردى) اۋىستىرۋدا العا جىلجۋ بايقال­عانىمەن، اۋىلدىق وكرۋگ، اۋىل اتاۋلارى مىزعىماي تۇر. التاي قالاسىنىڭ قاق ورتاسىندا لەنين ەسكەرتكىشىنىڭ قاسقايىپ تۇرعانى تالاي ايتىلىپ، جازىلسا دا، «بايا­عى جارتاس – سول جارتاس» كۇيىندە قا­لىپ كەلەدى. 

توپونيميكاعا قوعامدىق تىڭداۋ كەرەك ەمەس!

يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەس­كىرگەن، قايتالاناتىن، ماعى­ناسى جوق جەر-سۋ اتاۋلارى، ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەردىڭ كوپ­ت­ىگى نەگىزىنەن وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپ­ قونىستانعان اۋدانداردا­ باي­قالادى. «ازاتتىقتىڭ ال­تىن كۇرەك جەلى ەسكەن» (ق.ءجۇمادىلوۆ) 30 جىل مۇعدارىندا بىردە-ءبىر اۋىلىنىڭ اتى اۋىسپاعان اۋدان­دار دا بار. ءبىر عانا گلۋ­بوكوە اۋدانىنداعى اۋىل­دىق وكرۋگتەردىڭ ىشىندەگى 38 ەلدى مەكەننىڭ بارلىعى – ءالى دە ورىسشا. پراپورششيكوۆو، ۋۆا­روۆو، كوجوحوۆا، پروگرەسس، پە­رە­ۆالنوە، پرەدگورنوە، نوۆو­مي­حايلوۆكا، ۆولچيحا، سەكي­سوۆكا، ۆيننوە، ۋشانوۆو دەپ جال­عاسا بەرەدى. بۇل اۋىلداردىڭ اتىن تاۋەلسىز مەملەكەت تالابىنا ساي اۋىستىرۋ جونىندە اتالعان ەلدى مەكەن تۇر­عىندارىنان ۇسىنىس ءتۇسىپتى دەگەندى ەستىمەدىك. ۇسىنىس دە­مەكشى، ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە، وب­لىس­­تاعى قالا-اۋدان اتتارىن اۋىستىرعان جاعدايدا رەسپۋب­ليكالىق ونوماستيكالىق كوميس­سياعا كەلىسۋگە جىبەرىلەدى. ال ءوڭىر­دىڭ اۋداندارىنىڭ ىشىندەگى اۋىلداردىڭ، ونداعى كوشەلەردىڭ اتتارىن اۋىستىرۋدى وبلىستىق ونوماستيكالىق كوميسسيا، ياعني جەرگىلىكتى جەردە شەشەدى. ارينە، اۋەلگى كەزەكتە تۇرعىنداردان تىكەلەي ۇسىنىس تۇسكەندە. دەمەك، پرەدگورنوە، ۆولچيحا، سەكيسوۆكا، ۆيننوە، ۋشانوۆو سەكىلدى اۋىل­داردىڭ (مىسال رەتىندە ايتىپ وتىر­مىز) تۇرعىندارى نەمەسە سونداعى اقساقالدار اۋدان اكى­مىنە ء«بىزدىڭ اۋىلدى وسىلاي دەپ وزگەر­تسەڭىزدەر» دەپ حات جازۋى كەرەك. ءبىر وكىنىشتىسى، «كايا»، «وە»، «كا» جازۋىمەن اياقتالاتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبىر ءسات «وسى ءبىز قاي ەلدە تۇرىپ جاتىر­مىز؟ ءبىز وسى ەلدىڭ نانىن جەپ، سۋىن ءىشىپ جۇرگەن جوقپىز با؟ جەرگىلىكتى حالىققا دەگەن قۇ­ر­مەتىمىز قايدا؟» دەپ جان-جاعىنا وي كوزىمەن قاراپ، قولىنا قالام الىپ، وزدەرى تۇرىپ جاتقان، اتاۋى تاۋەلسىز مەملەكەت يدەولو­گياسىنا سايكەس كەلمەيتىن اۋىل­دارىنىڭ اتىن وزگەرتەيىك دەپ ۇسىنىس حات جازعانى تۋرالى سيرەك ەستيمىز. ودان گورى كوشە اتاۋ­لارىن اۋىستىرۋعا باي­لانىستى وتەتىن قوعامدىق تىڭ­داۋلاردا جاۋ شاپقانداي تۇتىگىپ، قارسى شى­عاتىن ساتتەرىن كوپ كورەمىز.

وسى رەتتە جازۋشى، اقىن، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىستىق في­ليا­لىنىڭ ديرەكتورى الىبەك قاڭتارباەۆتىڭ مىنا ءبىر ۇسى­نى­سىنىڭ جانى بار سەكىلدى. «اتاۋلاردى اۋىستىرۋدا ءبىر اۋىر پروتسەسس بار. «قوعامدىق تىڭ­داۋ» دەگەندى كىم ويلاپ تاپ­قانىن بىلمەيمىن. ول دەگەنىڭىز – سول جەرگە جينالعان حالىقتى، ءتىپتى قازاقستاننىڭ حالقىن ءبىر-بىرىمەن قىزىل كەڭىردەك قىلىپ داۋلاستىرىپ قويۋ. بۇل بولمايدى، ەرتەڭ ويىننان وت شىعىپ كەتەدى. وسى «قوعامدىق تىڭداۋدى» ونو­ماستيكالىق زاڭنىڭ بابىنان مۇلدە الىپ تاستاۋ كەرەك»، – دەيدى ءتىل جاناشىرى. 

بۇل ماسەلەنىڭ تەك شىعىس قازاقستان ەمەس، اۋداندارى، اۋىلدارى، كوشەلەرى كەڭەستىك اتاۋلاردان ءالى دە تولىق ارىلا الماي كەلە جاتقان پاۆلودار، قاراعاندى، سولتۇستىك قازاقستان، قوستاناي وب­لىس­تا­رى ءۇشىن دە ماڭىزدى ەكەن­­دىگىن ەشكىم جوققا شىعارا قوي­ماس. كوشە، ەلدى مەكەن اتاۋلارىن اۋىستىرۋ ءۇشىن تۇرعىندار پى­كىرىن ەسكەرىپ، قوعامدىق تىڭداۋ وتكىزۋدىڭ وتارلىق تاڭباسىنداي بولعان جەر-سۋ اتاۋلارىن وز­گەرتۋ پروتسەسىنە كەرى اسەرىن تيگى­زىپ، تەجەپ كەلە جاتقانىن زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى، ءتىل جاناشىر­لارى كوپتەن بەرى كوتەرىپ كەلە­دى. ء«بىزدىڭ زاڭدارىمىزدا تۇرعىن­داردىڭ پىكىرىن ەسكەرۋگە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلگەن. جۇرتتىڭ پىكىرىن ەسكەرگەن دە دۇرىس شىعار. بىراق توپونيميكا ماسەلەسى – جەر-سۋ اتاۋلارىن اۋىستىرۋ ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك سايا­سات، ۇلتتىق يدەولوگيا اياسىندا جۇرگىزىلۋى قاجەت» دەپ سانايدى ولار. بالكىم، الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ونوماستيكا تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلدانسا بۇل ماسەلە وڭ شەشىمىن تابار دەپ سەنەمىز.

ازامات قاسىم،

«Egemen Qazaqstan»

شىعىس قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

تويدىڭ سوڭى توپىرلاعان اۋرۋ

ايماقتار • بۇگىن، 10:22

ۇعىنا بىلگەنگە – ۇلت تاعدىرى

ساياسات • بۇگىن، 06:57

كوڭىلگە مەدەت بولعان ماقالا

رۋحانيات • بۇگىن، 06:56

54 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:39

ەل بولىپ ەڭسەرەمىز

ساياسات • بۇگىن، 06:20

بۋمەرانگ

رۋحانيات • بۇگىن، 05:54

قورعاۋشىلارعا دا قولداۋ قاجەت

ايماقتار • بۇگىن، 05:46

تويدىڭ سوڭى توپىرلاعان سىرقات

ايماقتار • بۇگىن، 05:43

اقيرەكتە – ارىستان باب...

تانىم • بۇگىن، 05:33

تەاتردىڭ ونلاين تارتۋى

رۋحانيات • كەشە

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار