ايماقتار • 13 اقپان، 2019

تاريحي جادى سارالانباي، ۇلى ەسىمدەر ناقتىلانبايدى

377 رەتكورسەتىلدى

شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنداعى باسىم باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋعا وراي « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى: زەرتتەۋدىڭ مەتودولوگيالىق ادىستەرى»  تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.

قىزۋ پىكىرتالاس دەڭگەيىندە وتكەن عالىمدار باسقوسۋىندا قر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەركىن سادىقوۆ « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» جوباسى بارىسىندا عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرۋ، ادىسنامالىق تاسىلدەردى ازىرلەۋ، تۇلعالار ءتىزىمىن انىقتاۋ،  سونداي-اق وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەديالىق ساياباعىن قۇرۋ، ت.ب. دا ماڭىزدى شارالاردىڭ جۇزەگە اساتىندىعىنا توقتالىپ، عالىمدار قاۋىمىنا ساتتىلىك تىلەدى.  

« ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ  شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا جۇكتەلگەن. ينستيتۋت ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆتىڭ ايتۋىنشا،   ۇلى تۇلعالاردى انىقتاۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بۇل شاراعا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن عالىمدار قاتىسۋدا. ۇلى ەسىمدەر ءتىزىمىن جاساۋعا تاريحشىلار عانا ەمەس، عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ماماندار كۇش سالاتىن بولادى. زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ، قورىتىندىسى مۋلتيمەديالىق پورتالدا جاريالانادى. ال كەلەر جىلى وسى تىزىمگە وراي ۇلى تۇلعالار ساياباعى استانا تورىندە سالتانات قۇراتىن بولادى.

وسى جوباعا وراي پىكىرىن بىلدىرگەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءابساتتار دەربىسالى «تاريحىمىزدا كۇنى كەشەگە دەيىن بىرنەشە تۇلعانىڭ عانا اتى اتالىپ كەلسە، قازكسر تاريحىندا ءتورت-اق ەسىمنىڭ بولعاندىعى بەلگىلى.  كەيىننەن بۇل تىزىمگە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي، بالاساعۇن، ماحمۇد قاشقاري، احمەت ياسساۋي، ت.ب. ەسىمدەر قوسىلدى. وسى تۇرعىدان العاندا ەلباسىنىڭ ماقالاسى عالىمدارعا كەڭ جول اشىپ بەردى دەۋگە نەگىز بار» دەپ اتاپ ءوتتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، كونە تاريحىمىزدان باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى كەزەڭدە بەلگىلى بولعان ەسىمدەر  ۇشان-تەڭىز. زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە وتىز ءال-ءفارابيدىڭ ەسىمىن انىقتاعان عالىم ستامبۋلداعى سۋلەيمانيە كىتاپحاناسىندا ساقتالعان تاريحي دەرەكتەرگە قاتىستى زەرتتەۋلەر جالعاسىن تابۋى ءتيىس دەپ اتاپ ءوتتى.  

 ال « ۇلىلىق» دەگەن نە؟ ول قايدان باستالادى؟ فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور سەرىك نۇرمۇراتوۆ ۇلىلىق ادامگەرشىلىك ۇستانىمداردىڭ جوعارىلىعىمەن بايلانىستى دەپ اتاپ ءوتتى. ال تۇلعالاردى انىقتاۋدا ناقتى ولشەم كەرەك. ۇلتتىق كود  ۇلتتىق ساباقتاستىقپەن بايلانىسۋى شارت.  وسى ساباقتاستىق ساقتالعاندا عانا ەلدىڭ بولاشاعى كەمەل بولاتىنى ءسوزسىز. ءتىزىمدى انىقتاۋدا قايتا-قايتا سارالاپ، زەردەلەپ وتىرۋ اسا ماڭىزدى.

احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك جوبا اياسىندا ۇلىلارىمىزدىڭ ءتىزىمىن قالاي انىقتايمىز، قانداي كەزەڭدەردى قامتيمىز دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ بارىسىندا مىندەتتى تۇردە ء«داستۇرلى، كلاسسيكالىق» ۇعىمداردى قايتالاماۋىمىز كەرەكتىگىن العا تارتتى.  ويتكەنى، بىزدەر كونە تاريحىمىزدى دا، كەشەگى تاريحىمىزدى دا جاقسى بىلمەيتىنىمىزدى مويىنداۋعا ءتيىسپىز. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، ماعجان جۇماباەۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، مۇستافا شوقاي، ت.ب. ارىستارىمىزدىڭ  كسرو-نىڭ مىقتى دەگەن عالىمدارىنىڭ ۇستازى بولعاندىعىنا،  الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعالار ەكەندىگىنە ەندى عانا كوز جەتكىزىپ جاتقاندايمىز. ولاردىڭ ەڭبەكتەرى سول كەزەڭدەگى عىلىمدا جوعارى دەڭگەيدە باعالانعان. مىنە، سول ەڭبەكتەردى ءالى كۇنگە دۇرىس جيناقتاي الماي كەلەمىز.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قالقامان جۇماعۇلوۆ ەلباسى ماقالاسىنا كەڭىنەن توقتالىپ، عۇندار  ماسەلەسىنىڭ ءالى دە شەشىلمەگەن تۇستارى بار ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.  عالىمنىڭ پىكىرىنشە، باتىستاعى باي تاريحىمىزدى تانۋ ءۇشىن ءالى تالاي زەرتتەۋلەر كەرەك. تىپتەن، زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن لاتىن ءتىلىن مەڭگەرۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن كەلەلى ماسەلە.

ال تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مامبەت قويگەلدى «ەكى-ءۇش عاسىر وتارشىلدىقتا بولعان ەلدەردىڭ تاريحى داعدارىسقا ۇشىرايتىنى انىق. بىزدەر قۇندىلىقتارىمىزدان، ونىڭ ىشىندە ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ اتىنان اداسىپ قالعان ەلمىز. وسى ورايدا ەلباسىنىڭ كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەسى ورىندى» دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. وسى تۇرعىدا بىرقاتار ويلارىن ورتاعا سالعان عالىمنىڭ ايتۋىنشا،  تاريحي جادتى رەتكە كەلتىرۋ، نەگىزىن تۇگەندەۋ، باعىت-باعدارىن انىقتاۋ الداعى ناقتى مىندەت. ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسىمىن انىقتاۋ سول قوعامنىڭ ماقسات-مۇددەلەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ال كىمدە-كىم وتانعا ادال قىزمەت ەتسە، سول تۇلعا ارداقتاۋعا لايىق ءارى وعان  دەموكراتيالىق نەگىزدە قاراۋ قاجەت.

«قۇرى تىزىممەن الىسقا بارا المايمىز» دەگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور تالاس وماربەكوۆ « ۇلىدان» باسقا دا «اتاقتى، ايگىلى، كورنەكتى، بەلگىلى» دەگەن ولشەمدەردىڭ بار ەكەندىگىنە توقتالدى. ولاردىڭ قاتارىندا تۇركى حالىقتارىنا بەلگىسىز، قىتاي، رەسەي سياقتى ەلدەرگە عانا بەلگىلى تۇلعالار بار. مىنە، ءتىزىمدى انىقتاعاندا وسىنداي جايتتارعا نازار اۋدارۋ قاجەت.  الاش ارداقتىلارىنىڭ وزىندە ۇلى تۇلعالار، اتاقتىلارى، ت.ب. بار. سوندىقتان « ۇلى» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانى انىقتالۋى شارت.

دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا ءتۇرلى باعىتتاعى پىكىرلەرىمەن بولىسكەن عالىمدار نەگىزگى تاقىرىپقا وراي ارنايى قارار قابىلداپ، الداعى جوسپارلار تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى.

ەلۆيرا سەرىكقىزى،

«ەqemen Qazaqstan»

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 18:39

التىن قورىمىز كوبەيىپ كەلە جاتىر

قازاقستان • بۇگىن، 17:30

اقمولادا تاعى ءبىر ناۋقاس انىقتالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:07

قارعىن سۋ بالكاشيندى باسىپ قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 16:05

تاسقىننىڭ بۇگىنگى احۋالى

ايماقتار • بۇگىن، 15:42

سالەحاردتان كەلگەن تسيكلون

ايماقتار • بۇگىن، 15:30

ەلوردادا جالپى جاعداي تۇراقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:50

فۋتبول ماۋسىمى جالعاسا ما؟

سپورت • بۇگىن، 14:48

ۇقساس جاڭالىقتار