تاريح • 11 اقپان، 2019

الماتىدا «ۇلى دالا جانە ماندوكي ميراسى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنسيا ءوتتى

586 رەتكورسەتىلدى

ول قازاق دالاسىنىڭ ەجەلگى وركەنيەتى مەن مادەنيەتىنە ايرىقشا عاشىق بولىپتى. سودان بولار ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىندە اكەسى: «؛بالام، ءبىزدىڭ ءتۇبىمىز قىپشاق. سەن قازاق ءتىلىن ۇيرەن، تۇتاس تۇركى الەمىنىڭ مادەنيەتىن يگەر»؛ دەپ وسيەت قالدىرىپتى. ؛

اكە اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ، تاريحقا تامىر جايعان ۇلى دالا مۇراسىن زەرتتەۋدى مۇرات تۇتقان ول سانالى عۇمىرىن ءتۇبى ءبىر تۇركى الەمىن توعىستىرۋعا سارپ ەتتى. وتكەن شاقتىڭ پاراعىن اۋدارساق، ەلۋگە تولار-تولماس شاعىندا دۇنيەدەن وزعان بەلگىلى تۇركولوگ، قىپشاقتانۋشى عالىم يشتۆان قوڭىر ماندوكيدى قازاق حالقىمەن بايلانىستىراتىن قۇندىلىقتاردى كوپتەپ كەزدەستىرەمىز. ايتۋلى عالىمنىڭ 75 جىلدىعىنا وراي حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن الماتى تورىندە ەكى كۇنگە جالعاسقان حالىقارالىق كونفەرەنسيادا ماندوكيدىڭ عىلىمداعى دارا جولى، ازاماتتىق قىرى كەڭىنەن ايتىلدى.

الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن ديپلوماتتار مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ، عالىمدار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان عىلىمي كونفەرەنسيانىڭ تاقىرىبى دا وزگەشە. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «؛ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى»؛ باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلعان باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا قولعا الىنعان يگى شارا «؛ۇلى دالا جانە ماندوكي ميراسى»؛ دەپ ءاتالعان.

سوز باسىندا تىلگە تيەك ەتكەنىمىزدەي، بىرنەشە حالىقتىڭ ءتىلىن عانا ەمەس، مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن جەتىك مەڭگەرگەن ماندوكيدىڭ ىزدەنىستەرگە تولى ايشىقتى ءىزى قازاق دالاسىندا دا سايراپ جاتىر. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان ءقىدىرالى، التايدان انادولىعا، بالاتوننان بايقالعا، كاۆكازدان قاراتاۋعا دەيىنگى القاپتى شارلاپ ءجۇرىپ ارتىنا تەلەگەي-تەڭىز تاعىلىم قالدىرعان ماندوكي مۇراسى &ndash؛ ۇلى دالا مادەنيەتىمەن استاسىپ، ساباقتاسىپ جاتقانىن ايتادى. اكادەميا جىل سايىن عالىمنىڭ تۋعان كۇنىندە ونى ەسكە الۋ شارالارىن ۇزبەي ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى وسىدان بەس جىل بۇرىن ەلوردا تورىندە عالىمنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي «؛ماندوكي قوڭىر يشتۆان مۇراسى: ۇلى دالادا ۇرپاقتار ۇندەستىگى»؛ اتتى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى فورۋم ءوتىپ، وسى شارا اياسىندا ماندوكيدىڭ 16 مىڭ كىتاپتان تۇراتىن رۋحاني مۇراسى تۇركى اكادەمياسىنا سالتاناتتى تۇردە تاپسىرىلىپ، ونىڭ اتىندا كىتاپحانا اشىلعان بولاتىن. عالىمنىڭ قۇندى ەڭبەكتەرىن الەم تىلدەرىنە اۋدارىپ، كىتاپ ەتىپ شىعارۋ ىسىندە دە اۋقىمدى جوبالار قولعا الىنعان. اكادەميا باسشىسى بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جۇيەلى تۇردە جالعاسىن تاباتىنىن جەتكىزدى.

بىلتىر ماجارستان تۇركى كەڭەسىنە جانە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنا باقىلاۋشى مارتەبەگە يە بولعان ەدى. كونفەرەنسياعا ارنايى كەلگەن ۆەنگريانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اندراش باراني وسىناۋ ىرگەلى ينتەگراسيالىق ۇيىمدار تىلەگى ءبىر باۋىرلاس حالىقتاردىڭ دوستىعىن نىعايتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ال ۇلى تۇلعالاردىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋ زيالى قاۋىم وكىلدەرىن ورتاق يگى ماقساتتارعا جۇمىلدىرماق.

«؛قوڭىر اعامىزدىڭ اتىن ايتساق، ونىڭ تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان زەرتتەۋلەرى عانا ەمەس، سونداي-اق تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ءبىرتۇتاستىعىن، ولاردىڭ اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ نىعايۋىن، مادەنيەتتەرىنىڭ جانە تىلدەرىنىڭ ەركىن تۇردە دامۋىن ارماندايتىن تۇلعانىڭ كەيپى كوز الدىمىزعا كەلەدى. اسىرەسە، قازاق ءتىلىنىڭ وركەندەۋىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن قوڭىر ماندوكي تەك ماجار مەن قازاقتىڭ عانا ەمەس، دۇنيەجۇزىندەگى بۇكىل تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ اراسىنداعى باۋىرلىق قارىم-قاتىناستىڭ سيمۆولىنا اينالدى. ومىردەن ەرتە قايتسا دا ءوزى ارمانداعان قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن كوردى. قازاقستان سول تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەۋرازيا قۇرلىعىنا، الەمگە تانىمال، بەدەلى جوعارى ەلگە اينالدى. سوندىقتان، حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ شتاب-پاتەرى ۇلى دالانىڭ جۇرەگى &ndash؛ استانا قالاسىندا ورنالاسقانى كەزدەيسوق ەمەس. ال اكادەميا قابىرعاسىنان ماندوكي كىتاپحاناسى اشىلعاننان كەيىن تۇركى اكادەمياسىن ماجارستاننىڭ ءبىر بولىگى ورنالاسقان جەر دەپ سانايمىز»؛ دەدى اندراش باراني.

ماندوكيدىڭ تۇركىلەر مەن ماجارلار اراسىنداعى تاريحي بايلانىستاردى ىندەتە زەرتتەۋى، تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەت، فولكلور، پوەزيا ۇلگىلەرىن ماجار تىلىنە ءتارجىمالاۋداعى قايتالانباس قولتاڭباسى، ول ۇيىمداستىرعان ءتۇرلى ەكسپەديسيالاردىڭ تاريح ءۇشىن قۇندى دەرەككە اينالعانى تاريحشىلار تاراپىنان كەڭىنەن باياندالدى. ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابۋلدينوۆ ءوز سوزىندە قوڭىر ماندوكيدىڭ باستى ەرەكشەلىگى ەۆروسەنتريزم قامالىن بۇزىپ، ۇلى دالانىڭ تاريحىن اشىق، تازا، ادىلەتتى تۇردە جازا بىلۋىندە دەپ مالىمدەدى. بۇكىل ءومىرىن ماجارلار مەن قىپشاقتاردىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە ارناعان ماندوكيدىڭ بازالىق ءبىلىمى تاريحشى بولماسا دا، وسى باعىتتا وراسان وي-يدەيالار قالدىرعانىن تىلگە تيەك ەتكەن عالىم، وسى رەتتە ءبىرقاتار تىڭ ۇسىنىستاردى ورتاعا سالدى.

&ndash؛ يشتۆان ماندوكي ءتىل مامانى، تۇرىكتانۋشى، فولكلورشى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە حاس تاريحشى دا بولعانىن ەرەكشە اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. الەم ەلدەرىندە، ەۋروپادا، ۆەنگريادا ءپانارالىق بايلانىس جاقسى دامىعان. ماسەلەن، لينگۆيستەر جاقسى تاريحشى بولا الادى، تاريحشىلار كەرەمەت فولكلورشى دا بولادى، فولكلورشىلار مىقتى تاريحشى بولۋى دا تاڭقالارلىق جاي ەمەس. ول ءوز ەڭبەكتەرىندە ءىح-ح عاسىرلاردا قازاقتاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ ءبىرى ماجارلار ورال جانە باتىس سىبىردەن ۆەنگريا جەرىنە قالاي بارعانىن زەرتتەيدى. نەمەسە، ءحىىى عاسىردىڭ باسىندا ونمىڭداعان قىپشاقتاردىڭ ۆەنگريا جەرىنە قالاي كوشىپ بارعانىن زەردەلەيدى.

شىنتۋايتىندا ورتاعاسىرلىق ماماندار جەتىسپەۋشىلىگىنەن وسى كەزەڭ تاريحىمىزدا تەرەڭنەن زەرتتەلمەگەنى بارشامىزعا ايان. زەرتتەيتىن باعىتتار وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى &ndash؛ ارمەنياداعى قىپشاقتاردىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءىسى. وسىنى مىقتاپ قولعا الۋ قاجەت. 2009 جىلى ارمەنياعا جولىمىز تۇسكەن ەدى. سوندا بايقاعانىم قازاق-تۇركى توپونيميكاسى، انتروپونيميا كوپتەپ كەزدەسەدى. «؛قازاق»؛ دەگەن وزەن بار، «؛قىپشاق»؛ دەگەن اۋىلداردى كەزدەستىردىك. سول ماڭايداعى ارميان تۇرعىنداردىڭ تۇرلەرى، ءتىلى، سالتتارى ەسىمدەرى قازاقتارعا وتە ۇقساس كەلەدى ەكەن.

سول سياقتى گرۋزياعا ءحى-حىىى عاسىرلاردا قىپشاقتاردىڭ ونمىڭداعان بىرنەشە تولقىنى باردى. ولار كوپ عاسىرلار بويى تاريحىن، ءتىلىن، ءدىنىن، سالت-داستۇرلەرىن ساقتاپ كەلەدى. گرۋزيا ەلىن سەلجۇقتاردان قورعادى. مىسالى 1121 جىلعى 12 تامىزدا 300 مىڭ سەلجۇق اسكەرىنە گرۋزين &ndash؛ قىپشاق اسكەرى تويتارىس بەردى. ديدگوريي دەگەن جەردە 60 مىڭداي عانا بىرىككەن اسكەر سوعىسقان، سونىڭ 45000 &ndash؛ قىپشاقتار ەدى. گرۋزيندەر كەيىننەن ەسكەرتكىش قويدى. سونداي-اق گرۋزيا پاتشاسى داۆيد ءIV-نىڭ 5 مىڭعا جۋىق وققاعارلارى دا قىپشاقتاردان بولعان.

وسىنداي تاريحي وقيعالاردى زەرتتەيتىن جاڭا بۋىن زەرتتەۋشىلەردى ءوسىرۋىمىز كەرەك. 16-17 عاسىرلاردا ارمەنيا جاقتان باتىس ۋكرايناعا ءبىر توپ قىپشاقتار كوشىپ بارعان. ۋكراينداردىڭ بىزگە جاقىن بولعاندىعى دا وسى كوشكە بايلانىستى دەپ ويلايمىن. ۋكراين تىلىندە كوپتەگەن تيۋركيزمدەر كەزدەسەدى. رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىندا «؛رۋسسكايا پوليانا»؛، «؛نوۆوۆارشاۆكا»؛ دەگەن اۋداندار بار. وسى اۋدانداردا قىپشاقتار تۇرادى. سولاردىڭ اراسىندا ماجارلار دا بار. دنك-ى زەرتتەگەندە ۆەنگريانىڭ ماجارلارىمەن ومبى ماديارلارى تۋىس ەكەنى دالەلدەنگەن. وسىنى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ كەرەك. يشتۆان ماندوكي اعامىز ورتاعاسىرلىق ماديار-قىپشاقتاردىڭ تاريحىن بۇدان دا تەرەڭ زەرتتەۋدى ارمانداپ كەتتى، &ndash؛ دەيدى زيابەك قابۋلدينوۆ.

القالى جيىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ، حالىقارالىق «؛قازاق ءتىلى»؛ قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى، اكادەميك ءومىرزاق ايتبايۇلى، حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ اعا ساراپشىسى قادىرالى قوڭقاباەۆ، ا. بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك جانە تاعى دا باسقا زيالى قاۋىم وكىلدەرى قوڭىر ماندوكيدىڭ عيبراتتى عۇمىرىنان سىر شەرتەتىن جىلى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.

رف عا ۋفا عىلىمي ورتالىعى تاريح، ءتىل، ادەبيەت زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشىسى، پروفەسسور فيرداۋس حيساميتدينوۆا: «؛ماندوكيدىڭ تاريحتاعى بەينەسى جىلدار وتكەن سايىن تۇلعالانا بەرەدى. اسقاق رۋحى تۇتاس تۇركى حالىقتارىن كەزىپ جۇرگەندەي اسەرگە قالدىرادى. ونىڭ 30 تومعا ارقاۋ بولارلىق مۇرالارىن تۇركى دۇنيەسىنىڭ گۇلدەنۋى جولىندا پايدالانۋىمىز كەرەك»؛ دەيدى.

«؛قازاق حالقى ءوزىنىڭ دارا پەرزەنتى، قىپشاق ۇلى قوڭىردى ۇمىتپاعانىنا مەن وتە قۋانىشتىمىن. ول قازاق جۇرتىن ەرەكشە ءسۇيدى. قازاقتىڭ باي ادەپ-عۇرپىن، تاريحىن، مادەنيەتىن وتە جەتىك ءبىلدى. سونى سىيلاعاندىقتان قازاققا عاشىق بولدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «؛ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى»؛ ماقالاسىندا ايتىلعان ويلار تۋرا قوڭىردىڭ ارمان-مۇراتىمەن ۇرشىقتاسىپ جاتقانداي كورىنەدى. ول ءتىرى بولسا قاتتى قۋانار ەدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بۇل تۇركى حالىقتارى ءۇشىن ماڭگىلىك تاقىرىپ»؛ دەپ ەسكە الدى قوڭىر ماندوكيدىڭ جارى وڭايشا ماقسۇمقىزى.

كونفەرەنسيا بارىسىندا تۇركى ينتەگراسياسىنىڭ نىعايۋى مەن تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان ءبىرقاتار عالىمدار مەن قايراتكەرلەرگە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ماراپاتتارى تابىس ەتىلدى. دالىرەك ايتساق، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور تەلعوجا جانۇزاقوۆقا، سونداي-اق ۆەنگريانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اندراش بارانيعا اكادەميانىڭ التىن مەدالى، بەلگىلى عالىم ءالىمحان جۇنىسبەككە اكادەميانىڭ «؛تومسون»؛ اتىنداعى مەدالى تابىستالدى. وعان قوسا، تاريح عالىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور احمەت توقتاباي، زەرتتەۋشى، قوڭىرتانۋشى ەرنار ماساليموۆ ارنايى العىس حاتپەن ماراپاتتالدى.

تاعدىر جولى قازاق قىزىمەن توعىستىرىپ، ارمان اڭسارىن تۇركى جۇرتىنىڭ بىرلىگى مەن بولاشاعىنا باعىشتاعان جيھانكەز عالىم ءوز وسيەتى بويىنشا قازاق توپىراعىندا ماڭگىلىككە دامىل تاپتى. الماتىداعى يشتۆان قوڭىر ماندوكيدىڭ اتىمەن اتالعان مەكتەپتە ونىڭ مۋزەيى ءبىلىم تەڭىزىنە بەت العان تالىمگەرلەر ءۇشىن ۇلگى-ونەگەنىڭ ورداسى سەكىلدى. جيىن قورىتىندىسىنا سايكەس قاتىسۋشى قوناقتار كەڭساي زيراتىنا بارىپ، عالىمنىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاپ، گۇل شوقتارىن قويدى.

ارمان وكتيابر،

«؛Egemen Qazaqstan»؛

الماتى

باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

سەكتوردى ساقاداي ساي قىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 11:31

سانى مەن ساپاسى ساي

ايماقتار • بۇگىن، 09:33

اجەنىڭ ارقاسى

قوعام • بۇگىن، 08:39

ۇلاعاتتى ءومىر يەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:37

بىرىنشى راۋندتا-اق سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 08:36

ساڭلاقتار اتوي سالادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:33

ادىلىم-اي، ادەكەم-اۋ!..

رۋحانيات • بۇگىن، 08:12

ادىلدىكتىڭ ءادىلى ەدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

سوڭىندا جاقسى ءىزى سايراپ جاتىر

رۋحانيات • بۇگىن، 08:08

باقۇل بول، باۋىرىم!

رۋحانيات • بۇگىن، 08:07

سۇيەگى اسىل ادام ەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار