11 اقپان، 2019

ساۋدا ساياساتى - ماڭىزدى ماسەلە

315 رەتكورسەتىلدى

جۋىردا پارلامەنت سەناتىندا «قازاقستان­دىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقى­نا جولداۋى اياسىندا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونو­­ميكالىق وداعى (ەاەو) ساۋدا سايا­ساتىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى ۇكىمەت ساعاتى بولىپ ءوتتى.

ينتەگراتسيالىق ۇيىمنىڭ ەرتەڭى زور

ونى ەكونوميكالىق ساياسات، يننو­ۆاتسيا­لىق دامۋ جانە كاسىپكەرلىك كوميتەتى­نىڭ توراعاسى اسقار بەيسەنباەۆ اشىپ، جۇر­گىزىپ وتىردى. جيىندا العاشقى ءسوز سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا بەرىلدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ساۋ­دا ساياساتى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ماسەلە. بيىل ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويىل­عانىنا 5 جىل جانە پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاريالاعان ەۋرا­زيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىنا 25 جىل تولىپ وتىر دەپ باستادى ول ءوز ءسوزىن. ودان ءارى توراعا بۇگىنگى تاڭدا ەاەو تولىققاندى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك رەتىندە قالىپ­تاسقانىن اتاپ ءوتتى. ەاەو-نىڭ جاھاندىق ەكونوميكالىق بايلانىستارداعى سالماعى ارتىپ، حالىقارالىق قوعامداستىقتا ما­ڭىزدى فاكتورعا اينالىپ وتىر. ءىجو-ءنىڭ كولەمى 2 تريلليونعا جۋىق اقش دوللارىن قۇرايتىن، حالقىنىڭ سانى 180 ميلليوننان اساتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىق جاساۋعا الەمنىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرى قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. بۇگىندە ۆەتناممەن ارادا ەركىن ساۋ­دا ايماعى قۇرىلدى. ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداقتىڭ كولىك-ترانزيتتىك الەۋەتىنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتۋگە بولادى. اتال­­عان جوبانى قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىمەن ۇشتاستىرۋدىڭ بولا­شاعى زور. بۇل ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ساۋ­دا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جاڭا دەڭ­گەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، دەدى ول. 

ودان ءارى سپيكەر ەاەو ەلدەرى ۇيىم­نىڭ قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋ جۇ­مىستارىمەن دە اينالىسىپ، ونىڭ شەڭ­بەرىندە 20-دان استام حالىقارالىق قۇ­جات راتيفيكاتسيالانعانىن جەتكىزدى. سو­نىمەن قاتار جاڭا كەدەن كودەكسىنىڭ ىنتىماقتاستىقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتكەنى ايتىلدى. ق.توقاەۆ سىرتقى احۋالدا قالىپتاسقان قولايسىز جاعداي­لار مەن تاۋەكەلدەرگە قاراماستان، ەاەو شەڭبەرىندەگى ىشكى جانە سىرتقى ساۋدانىڭ دامۋىندا وڭ وزگەرىستەر بولعانىن، 2018 جىلعى قاڭتار ايىنان قازان ايىنا دەيىنگى ارالىقتا قازاقستان مەن ەاەو ەلدەرى اراسىنداعى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 7،2 پايىزعا ارتىپ، 15،5 ملرد اقش دوللارىنا جەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. 

ودان ءارى ق.توقاەۆ ينتەگراتسيالىق ءىس-ارەكەتتەردى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ باعىتىن­داعى ءوزىنىڭ كەيبىر ويلارىن ورتاعا سالدى. ۇكىمەت بيزنەس وكىلدەرىنىڭ نازارىن ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداق­تىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ بارى­سىندا اشىلا­تىن مۇمكىندىكتەرگە اۋدارۋى قاجەت. الداعى ۋاقىتتا قۇرىلا­تىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىنىڭ اياسىندا قازاقستان وسى سالانىڭ ەكس­پورتتىق الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋ مۇم­كىن­دىگىنە يە. 2025 جىلعا قاراي وداق شەڭ­بەرىندە گاز­دىڭ، مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ ورتاق نارىعى قالىپتاسادى. وسى باعىتقا ەرەكشە ءمان بەرىپ قاراعانىمىز ءجون. ءبىز ىشكى نارىقتا جانار-جاعارمايدىڭ بولشەك ساۋداداعى باعاسىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋگە ءتيىسپىز. وداق شەڭبەرىندە قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ ءترانزيتى مەن تاسىمالدانۋىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن، سونداي-اق وداق ەل­دەرىندەگى سەرىكتەستەرمەن بايلانىستاردى دامىتۋ ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تسيفرلى كۇن ءتارتىبىنىڭ اياسىندا تسيفرلاندىرۋ سالا­سىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ وتە ماڭىزدى، دەدى ول ءوز سوزىندە. 

ەاەو قارىشتى قادامدارى

وسىدان كەيىن ۇكىمەت ساعاتىندا بىرنەشە بايانداما تىڭدالدى. العاشقى باياندامانى جاساعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، 2018 جىلدىڭ 11 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ ەاەو ەلدەرىمەن تاۋار اينالىمى 6،2 پايىزعا ۇلعايعان، ونىڭ ىشىندە ەكسپورت 10 پايىزعا، يمپورت 4،6 پايىزعا ارتقان. وسى كەزەڭدە ينۆەستيتسيالار اعىنى دا وسكەن. وتكەن جىلدىڭ ءىىى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەاەو ەلدەرىنەن قازاقستان ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 31 پايىزعا، ياعني 1،2 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن ارتقان.

ىنتىماقتاستىقتار، اسىرەسە، ونەركاسىپ، كولىك، كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ، تسيفرلاندىرۋ جانە ت.ب. سالالاردا ارتقان. بىلتىرعى جىلى قابىلدانعان جاڭا كەدەن كودەكسىنە سايكەس تاۋارلارعا ەلەكتروندى دەكلاراتسيا جاساۋ ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردى جانداندىرا تۇسكەن. تەحنيكالىق كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋ جۇمىستارى دا بىرىزدىلىكپەن جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگى تاڭدا 47 تەحنيكالىق رەگلامەنت بىرىزدەندىرىلگەن.

ەكىنشى باياندامانى ەاەو ەك ەكو­نو­ميكا جانە قارجى ساياساتى جونىن­دەگى القا مۇشەسى (مينيستر) تيمۋر جاق­­سى­لىقوۆ جاسادى. ينتەگراتسيانىڭ ما­ڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى قىزمەتتەردىڭ ەركىن اينالىسىن قامتاماسىز ەتۋ. وعان قىزمەتتەردى ليبەراليزاتسيالاۋ ارقىلى ەركىن نارىق جاساعاندا قول جەتكىزۋگە بولاتىنى ءمالىم. ول ەاەو ەلدەرىندە بەرىلگەن بارلىق ليتسەنزيالار مەن رۇقساتنامالىق قاعازداردى ارىپتەستەرى اۆتوماتتى تۇردە تانىلعاندا عانا مۇمكىن بولادى. وسى نارىق ەاەو شەڭبەرىندە 2015 جىلدان بەرى 43 سەكتوردا قولدانىلادى. ال 2018 جىلى مەملەكەت باسشىلارى وسىعان تاعى 9 سەكتوردى قوستى. ونىڭ ۇشەۋى 2020 جىلدان كەيىن عانا كۇشىنە ەنەدى. قورىتا ايتقاندا، قازىر بارلىق قىزمەتتەردىڭ 55 پايىزى بىرتەكتى نارىق رەجىمىندە ەڭبەك ەتۋدە. ال 2024 جىلى تاعى دا 9 سەكتور قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا، تۇتىنۋشىعا ۇسىنىلاتىن باعانىڭ تومەندەۋىنە جانە ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ارتا تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى دەدى ول. 

تاعى ءبىر باياندامانى ەك-ءنىڭ باسەكە­لەستىك جانە مونوپولياعا قارسى رەتتەۋ جونىن­دەگى القا مۇشەسى (مينيستر) مارات قۇسايىنوۆ جاسادى. الەمدىك نا­رىق­­­­تار­داعى تۋربولەنتتىك جاعدايلارعا قار­ا­­­ماس­تان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق جوبا قالىپتاسقاندىعىن كورسەتتى. قازىر ەاەو شەڭبەرىندە مۇشە ەلدەردىڭ تاۋار قوزعالىسىنداعى كەدەرگىلەر بىرتىندەپ جويى­لىپ جاتىر. بۇل كاسىپكەرلەردىڭ كوپتەگەن نارىقتارعا ەركىن كىرۋ مۇمكىندىگىن اشۋدا. ەاەو باسەكەلەستىك شارتتارى مەن جالپى ەرەجەلەرى بەكىتىلگەن. 2015 جىلدان باستاپ مونوپولياعا قارسى ورگان تولىققاندى جۇمىس ىستەۋدە. ەكونوميكالىق كوميسسيا­نىڭ الدىندا ەاەو-تىڭ ترانسشەكارالىق نارىقتارىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ جالپى قاعيدالارى مەن ەرەجەلەرىن ساقتاۋ، جوسىق­سىز باسەكەلەستىككە جول بەرمەۋ سياقتى مىندەتتەر تۇر دەدى ول. 

ودان ءارى اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى گۇلميرا يساەۆانىڭ، «الليۋر» كومپانيالار بىرلەستىگى» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى اندرەي لاۆرەنتەۆ­تىڭ جانە ت.ب. باياندامالارى تىڭدالدى. سەناتورلار بايانداماشىلارعا بىرنەشە سۇراق قويىپ، وزدەرىن تولعاندىراتىن ماسەلەلەرگە جاۋاپ الدى. ۇكىمەت ساعاتى­نىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇكىمەت­كە ۇسىنىستار دايىندالادى جانە سەناتتىڭ زاڭ شىعارۋ جۇمىستارىندا ولار ەسكەرىلەتىن بولادى. 

جاقسىباي سامرات،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

تويدىڭ سوڭى توپىرلاعان اۋرۋ

ايماقتار • بۇگىن، 10:22

ۇعىنا بىلگەنگە – ۇلت تاعدىرى

ساياسات • بۇگىن، 06:57

كوڭىلگە مەدەت بولعان ماقالا

رۋحانيات • بۇگىن، 06:56

54 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:39

ەل بولىپ ەڭسەرەمىز

ساياسات • بۇگىن، 06:20

بۋمەرانگ

رۋحانيات • بۇگىن، 05:54

قورعاۋشىلارعا دا قولداۋ قاجەت

ايماقتار • بۇگىن، 05:46

تويدىڭ سوڭى توپىرلاعان سىرقات

ايماقتار • بۇگىن، 05:43

اقيرەكتە – ارىستان باب...

تانىم • بۇگىن، 05:33

تەاتردىڭ ونلاين تارتۋى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار