قازاقستان • 08 اقپان، 2019

ءجۇز جاستاعى اعارتۋشى انا

318 رەتكورسەتىلدى

بيىل ونىنشى اقپاندا بولاي انا ءجۇز جاسقا تولادى.

– تالاي تويلار جاسادىڭدار عوي، اينالايىندار، – دەپتى پەرزەنتتەرىنە.  – اكەلەرىڭ باردا التىن توي دا، گاۋھار توي دا ءوتتى، نەبىر مەرەيتويلار، ۇل-قىز­دا­رىمىزدىڭ ۇيلەنۋ تويلارى دا، سۇن­دەت تويلار دا بولدى. ءالى دە بولا بەرەر. مىنا مەنىڭ ءجۇز جاس­قا تولعانىما اۋرەلەنبەي-اق قويىڭدار. نەمەرەلەرىم مەن شوبە­لەرىم كوبىرەك كەلىپ، اۋلەتتىڭ اۋە­نىن اۋەلەتسە جەتەدى. ءشىلي ءجۇدا جۇرت­تى مازالاماڭدار، التىندارىم. 

ءسويتىپتى بولاي انا. ارتىنشا كادۋىلگىسىنشە ك ۇلىمسىرەپتى. مەيىرىم شۋاعىن شاشىراتىپ. سالدەن سوڭ كۇرسىنىپتى. 

– نەمەنە، اپا، شالىڭىزدى ويلاپ كەتتىڭىز بە؟ – دەپ قالجىڭداپتى كوڭىلدى جۇرەتىن كەلىنى كەرىمقىز. – ك ۇلىپ وتىرىپ كۇرسىندىڭىز عوي؟

– ءيا، بۇگىن كىسىم كوبىرەك ەلەس­تەپ، التىن تويدى ەلەستەتىپ وتىرمىن، – دەپ جىميادى جۇزدەگى انا. جۇبايى نۇرلىبايدىڭ اتىن اتاپ كورگەن ەمەس، كىسىم دەيتىن.  

– وي، اپا، اقىرى ويلانعان سوڭ التىن تويدان گورى العاشقى تويلارىڭىزدى كەلتىرمەيسىز بە كوز الدىڭىزعا؟! – دەپ، كەرىمقىز ودان بەتەر قايرايدى-اي...

بەۋ، جالعان-اي... بولاي سۇلۋ­دىڭ باباسى بولىس ەدى. جەت­پىستەن اسا بەرە سول سارىپبەك بابا بولىستىعىن تاپسىرىپ، قا­جىلىققا كەتكەن. ءبىر جىلدا قاي­تىپ ورالعان. بەرتىنىرەكتە بولىس­تار مەن بيلەردىڭ، بايلاردىڭ تۇقىمدارى نە كورمەدى دەيسىز؟ اتىل­دى. اسىلدى. قامالدى. ايداۋ­عا، قۋدالاۋعا ءتۇستى. تۇركى­باسى ايماعىنىڭ ادامدارى بىت-شىت بوپ ءبولىنىپ، تەكتىلىكتى تابانعا تاپتادى. تاركىلەۋ دەگەن توزاقى جىلدار تاپتاتتى عوي. 

باي-بولىستاردىڭ، بيلەردىڭ تۇقىمدارى دەپ، ەركەككىندىكتەردىڭ توز-توزىن شىعارىپ، قاتىن-قا­لاشتارىنا قورلىق كورسەتكەن شولاق بەلسەندىلەر بولايدايىن ت ۇلىمى جەلبىرەگەن تيتتەي قىز بەن­ ەكى اپكەسىن شەشەسى مومىشپەن بىرگە جانە ازىمبەكتىڭ ايەلى مەن بالا-شاعاسىن تەرىس وزەنىنە اعى­زىپ جىبەرۋگە بۇيىرادى. ەكى جاندايشاپ جابى اتتارىنا ءمىنىپ، ايداپ جونەلەدى. تەرىس وزەنى تىپ-تىنىش قانا تىمىرسىقتانا اعىپ جاتىپتى. بالدىرعاندار ۇلارداي شۋلايدى. ەكى ايەل زارلايدى. 

– ەي، مىنا شىنجىر بالاق، شۇبار توستەردىڭ شاۋىلدەكتەرىن تەزىرەك قۇرتايىقشى! بىراق تەرىس­تىڭ سۋى ادام اعىزاتىنداي ەمەس قوي، بايقاپ كورەيىكشى! – دەگەن ءبى­رىنشى جاندايشاپ اتىنا قامشى باسىپ، سۋعا تۇسە بەرە جوق بوپ كەتىپتى.

– ويباي-ويباي! ارۋاق اتتى، ارۋاقتار اتتى! – دەپ، ەكىنشى جاندايشاپ جابىسىن بوربايلاتا ۇرىپ، بەزىپ جونەلەدى. 

مومىش انا قىزدارىن سىر بويىنداعى توركىن جۇرتىنا جەت­كىزىپ، جان ساۋعالايدى. اراعا جىلدار سالىپ، ءجاميلاسىن سول جاقتا كۇيەۋگە بەرىپ، تۇركىباسىنىڭ تاۋ باۋرايىنا ازەر ورالعان.

بولاي قىز تەز ەسەيدى. التىنشى كلاستى بىتىرە سالا لەنگىردەگى پەدۋچيليششەدە ءۇش اي وقىپ، ون ءۇش جاسىندا ەلتاي اۋىلىنداعى مەكتەپتە مۇعالىم بولادى. ءبىلىم جەتىلدىرەتىن جەدەلدەتىلگەن كۋرس­تاردان ءوتىپ، از عانا جىلدا ايتۋلى اعارتۋشىعا اينالادى. اۋدان-ايماق، قالا بەردى تەمىرجول مەك­تەپ­تەرى بويىنشا وزىق ۇستاز، «باس­تاۋىشتىڭ بولايى» اتانادى. باس­تاۋىش مەكتەپ، باستاۋىش ءبىلىم تۋرالى ايتاتىندار دا، جازاتىندار دا بولاي ماتكەرىمقىزىنا توقتالماي وتە المايتىن بولعان. بۇكىل اۋىلدىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ءوڭىردىڭ جاسى ۇلكەندەرى دە اپاي دەۋگە كوشكەن. 

ال ەندى نۇرلىباي مەن بولاي­دىڭ اراسىنداعى ءمولدىر ماحاببات – ءوز الدىنا ءبىر داستان. اشار­شىلىقتىڭ قىرعىنىندا تالاي تۋىستارى مەن اۋىلداستارىنان ايىرىلىپ، ازەر امان قالعان نۇرلىباي دا تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن كوپ تارت­قان. وقۋ-توقۋعا، بىلىمگە قۇشتار ەكى جاس ءبىر-بىرىنە ءبىر كورگەننەن عاشىق بولعان. حات جازىسقان. نۇرلىباي قارا سوزبەن. بولاي ولەڭمەن. جىگىت سوعىسقا اتتانعان. اتاقتى 8-گۆارديالىق پانفيلوۆ دي­ۆيزياسىنىڭ باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى باسقاراتىن 19-شى گۆار­­ديا­لىق اتقىشتار پولكى قۇ­­را­مىن­دا قانشاما قانقاساپ شاي­قاستارعا تۇسكەن. باۋىرجان با­تىردىڭ جاۋىنگەرى نۇرلىباي قا­سىمبەكوۆ پەن ون ءۇش جاسىندا مۇ­عالىم، ودان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق اعارتۋشى اتانعان بولاي سۇلۋدىڭ سۇيىسپەنشىلىك تۇنعان حاتتارى اڭىز­عا اينالعان. 

سوعىستىڭ سوڭىنا تامان قا­سىم­بەكوۆ قاتتى جارالانادى. دارىگەرلەردىڭ دارەمەتىنەن بە، سۇيگەن قىزى ولەڭدەتىپ جازاتىن­ حاتتاردىڭ كەرەمەتىنەن بە، اۋىر جاراقاتىنان ايىعىپ، ەلگە ورالادى. 1946 جىلى قوس عاشىق قو­سى­لادى. قوسىلعان قوس بۇلاق سەكىل­دە­نىپ. كەرىمقىز كەلىننىڭ ازىلدەي مەڭزەگەنىندە ءمانىس جوق ەمەس، ارينە. 

نۇرلىباي مەن بولاي الاتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ تۇيىسكەن تورىندە­گى، اتاقتى اقسۋ-جاباعىلى قورى­عىنىڭ كىرەبەرىسىندەگى ابايىل اۋى­لى باستاۋىش مەكتەبىندە ون­داعان جىلدار بويى وزىق ويلى، بىلىكتى، تىنىمسىز ىزدەنەتىن تالىم­گەرلەر بولدى. سىرتتاي وقىپ، پەدۋچيليششە، پەدينستيتۋت ءتامامداستى. 

بولاي انا العاش ءتاتتى ك ۇلىم­سى­رەپ، كەيىننەن ءسال-ءپال كۇرسىنىڭ­كىرەپ ەسكە العان نۇرەكەڭ 2006 جىلى توقسانعا تايانعان جاسىندا باقيلىق بولدى. بۇگىندە ابايىل اۋىلىنداعى ءبىر كوشە جانە باستاۋىش مەكتەپ باۋىرجان پولكىنىڭ باتىل جاۋىنگەرى بولعان نۇرلىباي قاسىمبەكوۆتىڭ اتىمەن اتالادى.

– ءبىزدىڭ اجەمىز ءرازيا دا، اكە­مىز دە قولدارى اشىق، ناعىز شۇكىر­شىلىكتىڭ كىسىلەرى ەدى. اشار­شىلىقتان زارداپ شەككەن عوي. قوراداعى ازىن-اۋلاق ۋاق مالدى باتا وقىرعا ىرزالىقپەن اپارىپ، توي-تومالاققا مىرزالىقپەن تاراتىپ، ءسۇتى ازداۋ سۇرعىلت سيىردى قاناعات تۇتىپ وتىرا بەرسە كەرەك. انامىز بولاي ءبىر كۇنى بەلسەنىپ شىعىپ، قارالا قۇناجىن ساتىپ اكەلدى. سول سيىر قۇت بوپ قوندى. مال كوبەيدى، ءسۇت-قايماق، ايران-قۇرت مولايدى. ءىرى قارا بىرەۋ ەمەس، بىرنەشەۋ بولدى، قورامىز قويعا تولدى. جىلقى ءبىتتى. اتا-انامىز پەرزەنتتەرىن قينالماي وقىتا باس­تادى. مىسالى، مەن ماسكەۋدە ون ءبىر جىل وقىدىم. ستۋدەنت، عىلىمي ىزدەنۋشى، اسپيرانت دەگەندەي. ەكەۋى ەكى جاقتاپ ەڭبەكسۇيگىش ەتىپ باۋلىدى. ءبارىمىزدى. ەرىنشەكتىك ءبىزدىڭ وتباسىمىزداعى ونىمىزعا دا (اكە-شەشەمىز ەكى قىز، سەگىز ۇل تاربيەلەپ ءوسىردى عوي) مۇقىم-مۇلدە جات بولدى، – دەيدى ماسكەۋدەگى بۇكىل الەمگە ايگىلى باۋمان اتىنداعى اتاقتى وقۋ ورنىن بىتىرگەن، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، الماتى ەكونوميكالىق كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى جاقسىباي قاسىمبەكوۆ مىرزا. 

بولاي انانىڭ تۇڭعىشى پەر­نايىم قازمۋ-ءدى، ۇلكەن ۇلى ءساتباي قازپي-ءدى، وسەرباي الماتى ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىن، باق­تىباي تەمىرجول ينستيتۋتىن، نۇريا لەنينگراد قارجى جانە ەكونوميكا ينستيتۋتىن، مارات جەڭىل ونەركاسىپ ينستيتۋتىن، تالعات قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن، مانات الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىن، ءسابيت قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى مەن حقتۋ-دى ءبىتىردى. 

ءبارى دە ءوز ماماندىقتارى بو­يىنشا بيىك بەلەستەرگە، شەبەر­لىكتىڭ شىڭدارىنا شىعۋعا ۇم­تىلدى. ۇمتىلىپ تا كەلەدى. نۇر­لىباي مەن بولاي اتتى ۇستاز­داردىڭ ۇل-قىزدارى ونەگەلى ورەن­دەرگە، ەلگە ەلەۋلى ەرەندەر­گە اينالدى. عالىمدار دا، جو­عارى لاۋا­­زىمدى مەملەكەتتىك قىز­مەت­كەر­لەر دە، الۋان سالالاردا ماي­تالمان ما­مان، بىلىكتى باسشى بوپ جۇرگەن­دەر دە بارشىلىق. ماسەلەن، بو­­لاي قاسىمبەكوۆانىڭ كەنج­ە ۇلى ءسابيت نۇرلىباي ۇلى – ەنەر­گەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى. كە­زىندە سۇتكەنجەلەرىن وقىتپاي-اق، قولدارىندا قالدىرۋدى كوپ ايتقان كىسىسى. ءسابيتتى الماتى اسى­عىپ اپارعان دا اناسى-تۇعىن.

وتىزدان استام نەمەرەسى، قى­رىق شاقتى شوبەرەسى جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلەدى. شوپشەكتەر دە دۇ­نيە­گە كەلە باستادى. نەمەرە­لە­­رى­نىڭ ءبىرتالايى شەتەلدەردە، باي­تاعىمىزداعى جە­تەكشى جو­عارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم يگە­رىپ، ما­ماندىقتار الىپ، ەڭ­بەك­­كە ارا­لاسىپ ءجۇر. ولار­دىڭ ارا­سىندا مىقتى مەنەدجەرلەر، كا­سىپكەرلەر، مەملەكەتتىك ما­ڭىزدى ورگانداردىڭ جاۋاپتى قىز­­مەتكەرلەرى، جشس ديرەكتورلا­رى بار. 

بولاي انانىڭ كەيدە كۇرسىنى­سى كوبەيىڭكىرەيتىنى دە راس. باۋىر­لارىن ءبىلىم ايدىنىندا قۇلشىنا قۇلاش سەرمەۋگە باۋلىعان پەر­نايىم مەن نۇريا – جۇرتتى تالانت­تارىمەن تاڭىرقاتقان اياۋلى ارۋلار ومىردەن ەرتەرەك وزدى. شۇكىرشىلىك، ۇرپاقتارى، ەل-جۇر­تى امان.

ۇزاق جاساۋىنىڭ مانىسىنە كەلسەك، ارينە مۇعالىمدىك ماماندىقتى شەكسىز جاقسى كورىپ، شاكىرتتەرىنە ۇرسىپ، زەكىپ، جاسقاندىرىپ ەمەس، قانات ءبىتىرىپ، شابىتتاندىرۋ ارقىلى ءبىلىم مەن تاربيە بەرگەنى ءبىرىنشى سەبەپ ەكەنى اقيقات. كۇيىپ-پىسپەيتىنى، اشۋى ء«شايى ورامال كەپكەنشە» تاراپ ۇلگەرەتىنى. كىسى­سىمەن كەي-كەيدە عانا بولاتىن «اياق-تاباق سىلدىرىن»  ۇنەمى ازىلگە جەڭدىرىپ اياقتايتىنى. بوي­جەتكەن قىزدار مەن ەر جەتكەن جىگىتتەردى ءتىل تابىستىرىپ، ۇي­لەستىرىپ، ۇيلەندىرىپ جۇرەتىنى. ۇيىرگەلىك تەلىمدى تاڭعاجايىپ تۇر­لەنتىپ، قىزاناق، قيار، قىرىق­قابات سياقتى كوكونىستەردى، جۇ­گەرى، تارى، كۇنباعىس، تاعىسىن-تاعىلاردى تامىلجىتىپ وسىرەتىنى. بارلىق تىرلىكتەن ءلاززات الاتىن ءۇلپىل-ءلۇپىل سەزىمتالدىعى مەن سەرگەكتىگى، جىلدام سويلەپ، جەدەل قيمىلدايتىن جەلگەكتىگى... جيىرما جىلدان بەرى كىسىسى، باۋىر­جان پولكىنىڭ جاۋىنگەرى نۇر­لىباي قاسىمبەكوۆكە ارنالعان سپورتتىق تۋرنير وتكەندە بولاي انا پەرزەنتتەرىنىڭ، نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ تۇگەل دەرلىك جينالاتىنىنا قاتتى قۋانىپ، قۋناپ، مەرەيلەنەدى. وتىز-قىرىق جاسقا جاسارىپ كەتەدى. ۇستانىمى: قۋانا بىلگەنگە قۇت قونادى، باعالاي بىلگەنگە باق قونادى.  

وسى جىلدىڭ ونىنشى اقپانى كۇنى ءجۇز جاسقا تولاتىن، ەل گا­زەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» قۇر­داسى، اعارتۋشى انا بولايدىڭ پەرزەنتتەرى، نەمەرە-شوبەرە-شوپ­شەكتەرى الاتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ تۇيىسكەن تورىنە، مولدىرلىك پەن سۇلۋلىقتىڭ سۇيىسكەن جەرىنە جي­نالادى. كوبىسىن ءوزى قالاپ، ءوزى قۇدا ءتۇسىپ العان كەلىندەرى ءتىزى­لىپ سالەم بەرەدى، زىر جۇگىرىپ قىز­مەت ەتەدى. «مازالاماي-اق، اۋرە­لەمەي-اق قويىڭدار» دەگەن جۇرتشىلىق، اعايىن-تۋىستارى، جەكجات-جۇراتتارى، جۇزدەگەن شاكىرتتەرى شىن ىقىلاسپەن، شىنايى پەيىلدەن قوڭىراۋ شالىپ قۇتتىقتايدى. سول قوڭىراۋلار ابايىل باستاۋىش مەكتەبىندەگى قىرىق جىل سوققان قوڭىراۋىنىڭ اۋەنىندەي ەستىلەتىن بولار، بولاي اناعا.

مارحابات بايعۇت

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار