قازاقستان • 08 اقپان، 2019

ۇلكەن ساياساتتىڭ شىرماۋىنداعى ارالدار

356 رەتكورسەتىلدى

جۋىردا رەسەي فەدەراتسياسى مەن جاپونيا اراسىنداعى 1945 جىلى اياقتالعان ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بەرگى 73 جىلعا سوزىلعان تەكە-تىرەسكە نۇكتە قويىلاتىن سەكىلدى بولىپ، بارلىق الەم ءبىر ەلەڭدەپ قالدى. رەسەي ءوزىنىڭ ساحالين اۋماعىنىڭ قۇرامىنا قوسىپ العان جاپونيانىڭ شاعىن-شاعىن ءتورت ارالى: يتۋرۋپ، كۋناشير، شيكوتان جانە ءحابومايدى قايتارىپ، ەكى ەل بەيبىت كەلىسىمگە قول قوياتىنداي كورىنگەن.

بىراق بىرنەشە اي بويى جۇرگىزىلگەن ديپلوماتيالىق جۇمىستار ەش ناتيجەگە جەتپەي، ماسەلە شەشىلمەگەن كۇيىندە قالدى. وزدەرى «سولتۇستىك اۋماعىمىز» دەپ اتايتىن بۇل ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە، اسىرەسە جاپونيا جاعى مۇددەلى. الەمنىڭ ءۇشىنشى ەكونوميكاسى بولىپ وتىرعان ەل وسى جەرلەرگە ءزارۋ بولماسا دا، ەلدىڭ ىشىندەگى پاتريوتتىق رۋحتى كوتەرۋدە ونىڭ ماڭىزى زور بولار ەدى. ماسكەۋدەگى ەكى ەلدىڭ باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىنە 100-دەن استام جاپون ءجۋرناليسىنىڭ القىنىپ جەتكەنى دە سول بولاتىن. ءبارى دە ءوز باق-تارى ارقىلى قۋانىشتى حاباردى ەلىنە العاشقى بولىپ جەتكىزبەككە سايلانىپ كەلگەن. ولارعا ءۇمىت وتىن جاققان – رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين مەن جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى س.ابەنىڭ بۇل وقيعادان ءبىراز بۇرىن سينگاپۋر مەن بۋەنوس-ايرەستە بولعان كەزەدەسۋلەرىندە بەيبىت كەلىسىم ماسەلەسىنىڭ قىزۋ تالقىلانعانى ەدى. ونىڭ ۇستىنە سينگاپۋردا بەيبىت كەلىسىمگە ەشقانداي شارتسىز قول قويۋدى الدىمەن ۆ.ءپۋتيننىڭ ءوزى ۇسىنعان. ال بەيبىت كەلىسىمگە قول قويىلسا، ەكى ەلدىڭ ارا­سىنداعى ەكونوميكالىق ارىپتەستىك بۇگىن­گىدەن دە قىزۋ قارقىنمەن ءجۇرىپ، ءبىر جاعى رەسۋرستارعا باي، ەكىنشى جاعىندا تەح­نو­لوگيانىڭ ەڭ جوعارى جەتىستىگى بولعان كورشى ەلدەر ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ كورىگىن قىزدىرار ەدى. بىراق ءۇمىت اقتالمادى. نەگە؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن وسى ارالداردىڭ تاريحىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ وتەلىك. 

كۋريل ارالدارى رەسەيدىڭ كامچاتكا تۇبەگىنەن شىعىپ، جاپوننىڭ حوككايدو ارالىنا دەيىن دوعالانا ورنالاسىپ، سوزىلىپ جاتقان شاعىن قۇرلىقتار. بۇل ارالداردى ورىستار مەن جاپونداردان بۇرىن اين دەگەن از ساندى حالىق مەكەندەگەن. ولاردىڭ تىلىندە «كۋرۋ» دەگەن ادام دەگەن ءسوز ەكەن، سوعان مالدانعان ورىس ساياحاتشىلارى ارالداردى وزدەرىنە «كۋريل» دەپ تىركەپتى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ارالدارداعى تو­لىق وشپەگەن ۆۋلكانداردىڭ ۇستىنەن ءتۇتىن شىعىپ جاتادى. ءسويتىپ، «كۋرۋ» ءسوزى ورىس­تىڭ «كۋريلىمەن» ۇندەسىپ كەتكەن. 1855 جى­لى سيمود قالاسىندا جاپونيا مەن رە­سەي اراسىندا جاسالعان كەلىسىم بويىن­شا ولار جاپوننىڭ يەلىگىندە دەپ مويىن­دالعان. 

1945 جىلى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياق­تالاردا كسرو وداقتاستارىمەن كەلىسىپ، جاپون اسكەرلەرىنە شابۋىل جاسادى. بۇ­عان دەيىن، 1941 جىلدىڭ 13 ساۋىرىندە ماس­كەۋدە كسرو مەن جاپونيا ءوزارا 5 جىل بەيتاراپ بولۋ جونىندە پاكتىگە قول قوي­عان. جاپون جاعى سوزىندە تۇرىپ، وداق­تاسى گەرمانيانىڭ قىسىمىنا قارا­ماي، كسرو-عا شىعىستان باسىپ كىر­مەدى. سونىڭ ارقاسىندا وسى ايماقتاعى اسكە­ري دايىندىعى جوعارى 40 ديۆيزيا باتىستاعى مايدانعا جەتكىزىلدى. ال ستالين وسى پاكت بويىنشا ءوزىنىڭ مىندەتىن ورىن­داماي، جەڭىلگەلى جاتقان ەلدى جەن­تەكتەۋگە قۇلشىنا كىرىستى. وداقتاس­تارىمەن بولعان يالتا كونفەرەنتسياسىندا ول جاپونيامەن سوعىس اياقتالعان سوڭ ءساحاليننىڭ وڭتۇستىگىن قايتارۋعا كە­لىس­كەن. بىراق كسرو ءساحاليننىڭ وڭتۇستىگىن عانا الىپ قويماي، جوعارىدا اتالعان كۋريل ارالدارىنا دا قول سالادى.

كسرو-عا جاپونيامەن قىرعي قاباق قاتىناس ءتيىمدى ەمەس ەدى، سوندىقتان 1956 جىلى ماسكەۋدە ن.حرۋششەۆ پەن جا­پو­نيانىڭ سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيس­ترى ي.حاتوياما «وسى دەكلاراتسياعا قول قو­يىلعان كۇننەن باستاپ كسرو مەن جا­پونيا اراسىنداعى سوعىس جاع­دايى اياقتالىپ، ءوزارا بەيبىتشىلىك، تاتۋ­كور­شىلىك جانە دوستىق قاتىناستار قالپىنا كەلتىرىلەدى» دەلىنگەن بىرلەسكەن دەكلا­راتسيا قابىلدادى. بۇل قۇجات بويىنشا كسرو حابوماي مەن شيكوتان ارالدارىن جاپونياعا بەرۋگە كەلىسىپ، ءوزىنىڭ بۇل ارالداردى زاڭسىز يەلەنگەنىن مويىنداعانداي بولدى. بىراق جاپون جاعى يتۋرۋپ پەن كۋناشيردى دە قوسا بەرمەگەن سوڭ بەيبىت كەلىسىمشارتقا قول قويۋدان باس تارتىپ، دەكلاراتسيا مالىمدەمە كۇيىندە قالدى. 

سودان بەرى بۇل جاعداي ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قىزۋ تالقىلاناتىن ماسەلە رەتىندە جالعاسىپ كەلەدى. جاپونيانىڭ قازىرگى پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابە ءۇشىن بۇل ماسەلە تياناقتالسا مەم­لە­كەتتىك قانا ەمەس، جەكە مۇددەسىنىڭ شە­شىلۋىنە دە ىقپال ەتۋى عاجاپ ەمەس. 1954 جى­لى تۋعان ول 2006-2007 جىلدارى جا­پو­نيانىڭ ەڭ جاس، 57-ءىنشى پرەمەرى بولىپ سايلانعان، بىراق ءوز كابينەتىندەگى ءبىر ءمينيسترىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستىلىعى اشكەرەلەنىپ، ول وزىنە ءوزى قول جۇمساعان سوڭ پرەمەرلىكتەن كەتكەن. بىراق 2012 جىلى ونىڭ ليبەرالدىق-دەموكراتيالىق پارتياسى جەڭىسكە جەتىپ، پارلامەنتتە كوپشىلىك داۋىسقا يە بولعان سوڭ قايتادان پرەمەر بولىپ سايلاندى. ال بىلتىرعى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن وعان قوسىمشا كۇش كەرەك بولدى. سوندىقتان ەلدىڭ بۇيىرىنە شانشۋداي قادالىپ جۇرگەن «سولتۇستىك اۋماقتىڭ» ءتۇيىنىن شەشۋگە ول قاتتى كىرىستى. اقىرى وسى ماسەلە قوسىمشا ىقپال ەتىپ، بىلتىرعى 22 قىركۇيەكتە ول 2021 جىلعا دەيىن قايتادان پرەمەر-مينيستر بولىپ سايلاندى. بۇل ماسەلەدە ول باتىستاعى ارىپتەستەرىنىڭ رەسەيدى تىعىرىققا تىرەگەن قىسپاقتارىن ءتيىمدى پايدالانعانى ءسوزسىز. ولاردىڭ سانكتسيالارىن قولداعانىمەن، قيىر شىعىس ەكونوميكاسىنا ءىشىنارا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا جاپونيانىڭ مۇمكىندىگى بار. سوندىقتان وسى ايماقتا 8 باعىت بويىنشا جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا دايىن ەكەندىگىن ماسكەۋگە جەتكىزدى. بۇل تۋرالى ەكى ەل باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىندە ايتىلدى. بۇعان رەسەي جاعى قاتتى مۇددەلى. 

 اتالمىش ءتورت ارالعا جاپوندار ۆيزاسىز كىرە الادى، بىلتىر ولاردىڭ سانى 100 مىڭنان اسقان. ەسەسىنە رەسەيلىكتەر دە جاپونيا اۋماعىنا ۆيزاسىز كىرىپ جاتىر. ارينە، رەسەيلىك الەۋمەتتىك ساۋالناما قىزمەتتەرىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا حالىقتىڭ 74 پايىزى ارالداردىڭ جاپون جاعىنا بەرىلۋىنە قارسى. بىراق وعان كىم قاراپ جاتىر، رەسەي بيلىگى بۇعان دەيىن قىتايعا «تاراباروۆ»، «بولشوي» جانە ۋسسۋري ارالىنىڭ بولىكتەرىن كوپشىلىكتىڭ پىكىرىن سۇراماي-اق بەرگەن. قالاسا بۇل جولى دا سويتەدى.

داۋدا تۇرعان ءتورت ارالدىڭ جالپى كولەمى 5017،5 شارشى شاقىرىم. 17 ملن شارشى شاقىرىم جەرى بار رەسەيگە بۇل تۇك ەمەس. بىراق بۇل جەردەگى ماسەلە – ءتورت ارالدى قايتارۋدىڭ رەسەي قويىپ وتىرعان شارتتارىنا تىرەلەدى. اشىق ايتىلماسا دا، ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ساراپشىلار ۆ.پۋتين جاپونيانى ءوزىنىڭ ەجەلگى ارىپتەستەرىنە، سونىڭ ىشىندە G7 كلۋبى مۇشەلەرىنىڭ شەشىمىنە قارسى قويعىسى كەلىپ، جاريالانعان سانكتسيالاردى بارىنشا جۇمسارتۋدى تالاپ ەتكەن. ەگەر جاپونيا تىزگىن ءۇزىپ، رەسەيدىڭ ايتقانىمەن جۇرسە، وندا جاپون كومپانيالارى امەريكالىق ۇيلەستىرۋشىگە ۇلكەن كولەمدە ايىپپۇل تولەيتىن بولادى. ونىڭ ۇستىنە امەريكا نارىعىنان ايرىلۋى دا مۇمكىن. بۇل جەردە امەريكالىق سانكتسيالاردىڭ ەكستەرريتوريالىق سيپاتىن ايتا كەتۋ كەرەك. امەريكانىڭ قارجى مينيسترلىگى وزدەرىنىڭ سانكتسيالارىن كەز كەلگەن ۇلتتىق كومپانيا بۇزسا، ايىپپۇل سالا الادى. جاپونيانىڭ قولىن بايلاپ وتىرعان وسى ماسەلەلەر، ونى شەشۋ س.ابەگە وڭاي ەمەس. جاپونيانىڭ حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى ك.ساساە ءوز ەلىنىڭ «ۇلكەن جەتىلىكتىڭ» پوزيتسياسىنا ەشقاشان دا قار­سى شىقپايتىنىن ايتتى. بۇل جاپو­نيا يستەبليشمەنتى نەگىزگى بولىگىنىڭ ۇستا­نىمى.

جاقسىباي سامرات،

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

دەر كەزىندەگى دەمەۋ

رۋحانيات • بۇگىن، 08:25

تولەم الۋعا – Telegram-بوت

قوعام • بۇگىن، 08:05

پەتروپاۆل كارانتينگە جابىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:00

قارجى حالىققا باعىتتالادى

ۇكىمەت • بۇگىن، 07:53

قۇپتارلىق قادام

پارلامەنت • بۇگىن، 07:47

مەشىتتە بەتپەردە تسەحى اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:35

ەلگە پايداسى تيگەن ادام جاقسى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:30

ءىشىنارا شەكتەۋ ەنگىزىلدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:30

اۋدان ءومىرىنىڭ ايناسى

ايماقتار • بۇگىن، 07:27

ارمان الاسارماسىن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:22

ديقان ديزەلدى تومەن باعاعا الادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:11

كوروناۆيرۋسسىز قوستاناي

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار