الەمدىك پراكتيكا
ەل استاناسىن ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە, ءبىر قالادان ەكىنشى قالاعا كوشىرۋ الەم ەلدەرىندە, مەملەكەتتەر تاريحىندا بار قۇبىلىس. ولاردىڭ قاتارىندا تۇركيا, اۆستراليا, ءۇندىستان, پاكىستان, برازيليا, گەرمانيا, مالايزيا جانە افريكانىڭ كوپتەگەن ەلدەرى بار. سونداي-اق, بۇگىندە استاناسىن اۋىستىرۋ يدەياسى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە قىزۋ تالقىلانۋدا. بۇنىڭ قاتارىندا جاپونيا, يران, يندونەزيا, وڭتۇستىك كورەيا, ەگيپەت, ارگەنتينا, ۆەنەسۋەلا, موڭعوليا, رۋمىنيا, ونداعان افريكالىق جانە پوستكەڭەستىك بىرنەشە مەملەكەت بار. الايدا استانا اۋىستىرۋ ماسەلەسى بارلىق مەملەكەت ءۇشىن ءاردايىم ءساتتى جوبا بولعان جوق. وعان دۇنيە ءجۇزى تاريحىنداعى سانسىز مىسالدار كۋا. سونىمەن بىرگە الەمدە استانا كوشىرۋدە قىزىقتى ەكسپەريمەنتتەر دە كەزدەسەدى. وعان مىسال رەتىندە بيرما, شري-لانكا جانە چيلي ەلدەرىن كەلتىرۋگە بولادى.
استانانى اۋىستىرۋ پروتسەسى ءار ەلدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋالىنا, ەلدەگى پروبلەمالار مەن ۇلتتىق يدەيالاردىڭ ۇندەسۋىنە بايلانىستى جۇزەگە اسادى. مىسالى, 1959 جىلى پاكىستان ۇكىمەتى استاناسىن وڭتۇستىكتەگى كاراچي قالاسىنان ەلدىڭ سولتۇستىگىندە يسلامابادقا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇعان باستى سەبەپ قالا حالقىنىڭ تىعىزدىعى, تەڭىز جاعالاۋى مەن اسكەري قالانىڭ قاسىندا ورنالاسۋى بولدى. ال, برازيليانىڭ استاناسى ريو-دە-جانەيرودان برازيلياعا 1961 جىلى اۋىستىرىلدى. بۇل ماڭىزدى وقيعا قالا حالقىنىڭ تىعىزدىعى جانە استانانىڭ ەلدىڭ باسقا بولىكتەرىنەن الىس بولعانىمەن بايلانىستىرىلدى. قالا قۇرىلىسى ەل استاناسى رەتىندە 1956 جىلى باستالدى. برازيليا قالاسى تەز دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, الەمدە ءساتتى اۋىسقان استانالاردىڭ قاتارىنان كورىندى. سونىمەن قاتار, الەمدە ءوز استانالارىن ماجبۇرلىكپەن وزگەرتكەن ەلدەر قاتارىندا بەليز مەملەكەتى بار. 1961 جىلى حاتتي داۋىلى ەلدىڭ بۇرىنعى استاناسى بەليز قالاسىنىڭ كۇل-تالقانىن شىعاردى. وسىعان بايلانىستى 1970 ۇكىمەت تابيعاتتىڭ توسىن جاعدايىنان ساقتانۋ ءۇشىن, ۇكىمەت جۇمىسىن, ماڭىزدى قۇجاتتارىن جانە ادامداردى قورعاۋ ماقساتىمەن بەلموپان بەليزدىڭ جاڭا استاناسى ەتىپ جاريالاندى.
سونداي-اق الەم تاريحىندا استانالاردىڭ كوشىرىلۋى جارتىلاي نەمەسە ءساتسىز اياقتالعان جاعدايلار دا كەزدەسەدى. مىسالى, 1970-شى جىلى تانزانيانىڭ استاناسى دار-ەس-سالامنان ورتالىق جاعالاۋدا ورنالاسقان دودوماعا كوشتى, الايدا بۇل جايت وسى ۋاقىتقا دەيىن تولىقتاي اياقتالعان جوق. ال 1983 جىلى يامۋسۋكرو كوت-د'يۆۋاردىڭ استاناسى بولىپ جاريالانعانىمەن, كوپتەگەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ەلشىلىكتەر بۇرىنعى استاناسى ابيدجاندا قالدى. جاڭا استانا ەلدىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى فەليكس ۋفۋە-ءبۋانيدىڭ تۋعان قالاسى بولاتىن. ول وسىلايشا مەملەكەتتىڭ ورتالىق ايماعىنداعى دامۋدى ىنتالاندىرعىسى كەلگەنىمەن, بۇل يدەيا ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعدايلاردىڭ اسەرىنەن ءساتتى جۇزەگە اسقان جوق.
بۇگىندە الەمدە ەكى قالاسى دا استانا رەتىندە قىزمەت اتقاراتىن ەلدەر بار. مىسالى, 1982 جىلدان باستاپ شري-لانكا استاناسى شري-دجاياۆاردەنەپۋرا-كوتتە سانالعانىمەن, الايدا كوپتەگەن مەملەكەتتىك فۋنكتسيالار كولومبودا قالدى. 1999 جىلى مالايزيا ءوزىنىڭ كەيبىر اكىمشىلىك فۋنكتسيالارىن پۋترادجاياعا اۋىستىرعانىمەن, رەسمي استاناسى كۋالا-لۋمپۋر سانالادى.
ال بيرما مەملەكەتى استاناسىن نەگە اۋىستىرعانى وسى كۇنگە دەيىن جۇمباق. بيرمانىڭ بۇرىنعى استاناسى يانگون بولاتىن. الايدا 2005 جىلدىڭ قاراشاسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە اسكەري حۋنتا تاراپىنان 2002 جىلدان بەرى سالىنعان, بىراق ەشقاشان جاريا ەتىلمەگەن سولتۇستىكتە ورنالاسقان نەيپيدو قالاسىنا كوشۋ تۋرالى بۇيرىق بەرىلدى. ساراپشىلار بۇل وزگەرىس استرولوگيالىق كەڭەس پەن مەملەكەتتى سىرتتان تونەتىن قاۋىپتەن ساقتاۋ ماقساتىنان تۋىنداعان بولۋى مۇمكىن دەپ تۇسىندىرەدى.
قازاقستاندىق تاجىريبە
ال ەلىمىزدىڭ استاناسىن اۋىستىرۋعا قانداي جاعدايلار تۇرتكى بولدى؟ بۇل تۋرالى ەلباسىمىز «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا «قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ جوباسى كەزدەي̆سوق پاي̆دا بولعان جوق. تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ جاڭا جاعداي̆, سول جاعداي̆ ەرەكشەلىكتەرىن كولدەنەڭ تارتقان مۇلدە باسقا مەملەكەتتىك احۋال قالىپتاستى. قازىرگى ۋاقىتتىڭ شىندىعى مەن بىرقاتار گەوستراتەگيالىق فاكتورلار ءبىزدى ءوز گەوساياسي كەڭىستىگىمىزدى قاي̆تادان قالىپتاستىرۋ پروتسەسىنە جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋعا ماجبۇرلەدى» دەپ جازدى.
استانا اۋىستىرۋ كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن اي̆رىقشا تاريحي كەزەڭ سانالاتىنى راس. بۇگىندە ەلىمىز استاناسىن اۋىستىرعالى جيىرما جىل ءوتتى. سودان بەرى ەلدەگى احۋال مەن ساياسي ەكونوميكالىق جاعداي قالاي وزگەردى؟ استانامىزدى اۋىستىرۋعا ماجبۇرلەگەن نەگىزگى سەبەپتەر مەن ونىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە جۇزەگە اسقانىن سارالاپ كورەيىك. ەل پرەزيدەنتى استانانى تاڭداۋدا قالانىڭ گەوگرافيالىق جاعدايى, تابيعاتى مەن كليماتى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, اسكەري-ستراتەگيالىق, كولىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم, قۇرىلىستىق, دەموگرافيالىق, عىلىمي جانە مادەني دامۋ مۇمكىندىكتەرى باستى نازاردا بولعانىن ايتقان بولاتىن.
گەوستراتەگيالىق جاعداي
ەل استاناسىن كوشىرۋدىڭ باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى استانانى ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعىنا كوشىرۋ بولدى. استانانىڭ ەلدىڭ ورتالىعىندا ورنالاسۋى ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇتاستىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. بۇرىنعى استانامىز الماتىدان رەسپۋبليكانىڭ ماڭىزدى ەكونوميكالىق ايماقتارىنا سامولەتپەن جەتۋ تەز ءارى ءتيىمدى بولسا, اقمولا جەرى تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, جالپى ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعى رەتىندە كوممۋنيكاتسيا, كولىكتىك ينفراقۇرىلىم تيىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. استانادان ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارى قاتىناۋ تيىمدىلىگى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇي̆ەسىنىڭ جۇمىسىنا, كوممۋنيكاتسيا, كولىكتىڭ ينفراقۇرىلىم, جول قاتىناستارىنا ىڭعايلى بولدى. مىسالى, بۇل ايماق سولتۇستىكتەگى پەتروپاۆلدان 500 كم, شىعىسىنداعى سەمەيدەن 800 كم, باتىسىنداعى اقتوبە قالاسىنان 1500 كم, ال وڭتۇستىگىندەگى شىمكەنتتەن 1500 كم قاشىقتىقتا ورنالاسقان.
استانا ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىمەن قاتار, سونداي-اق الەممەن اۆتوموبيل, اۋە جانە تەمىر جولدارى جەلىسى ارقىلى ساباقتاسا باي̆لانىسقان. بۇل – ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى كولىك تورابى. اقمولا كولىك كوممۋنيكاتسيا ينفراقۇرىلىمى دامىعان, ەۋروپا مەن ازيانىڭ ەكونوميكالىق باي̆لانىسىنىڭ, تاۋار الماسۋىنىڭ التىن كوپىرى بولۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار قالا. تەمىرجولدىڭ جاڭا جۇي̆ەسى جاسالىپ, ەلىمىزدەگى ەڭ العاشقى «استانا – بۋراباي̆» اۆتوبانى اشىلعان سوڭ, بۇل توراپتىڭ ماڭىزى بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى. قالانىڭ رەسپۋبليكا ورتالىعىندا بولۋى ەلىمىزدىڭ وندىرگىش كۇشتەرىن بارىنشا ءتيىمدى دامىتۋعا, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەسۋگە ءوز اسەرىن تيگىزدى.
استانانى مەملەكەتتىڭ ورتالىعىنان تاڭداۋ ماقساتىمەن اۋىستىرۋ الەم تاريحىندا دا كەزدەسەدى. مىسالى, مەملەكەتتەگى قيىن جاعدايعا قاراماستان, يسپانيانىڭ سول ۋاقىتتاعى كورولى ءىى فيليپپ ەل استاناسىن تولەدودان ەلدىڭ ورتالىعىنداعى مادريدكە كوشىرگەن. مۇنداي̆ تۇبەگەي̆لى وزگەرىس ول ەلدە دە ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگىدەي قىزۋ پىكىرتالاس پەن اي̆تىس-تارتىسقا تولى بولعان ەدى. الايدا, ناتيجە ەكى مەملەكەتتە دە كوڭىل قۋانتارلىق ەدى.
ەكولوگيالىق جاعداي
الماتىداعى قيىن ەكولوگيالىق احۋال - استانانى وزگەرتۋگە سەبەپ بولعان ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. بۇل تۋرالى ەلباسى ءبىر سوزىندە «قالانى (الماتىنى) باتىس, شىعىس جانە وڭتۇستىك باعىتتا دامىتۋعا تابيعي شەكتەۋلەر كوپ, ول استانادا قۇرىلىس سالۋعا تەجەۋ بولادى. الماتىدا سەي̆سميكالىق قاۋىپتىڭ جوعارىلىعىنا باي̆لانىستى ونداعى قۇرىلىس قۇنى قىمبات. الماتىنى ودان ءارى دامىتا بەرۋ مەملەكەتكە تىم قىمبات تۇسەدى. ونداعى مەن مۇنداعى قۇرىلىستىڭ اي̆ىرماشىلىعى 2,5 ەسە. الماتىنىڭ ەكولوگيالىق جاعداي̆ى قىل ۇستىندە... اقمولانىڭ ەكولوگياسى قالىپتى» دەپ استانانى اۋىستىرۋدىڭ باسقا دا سەبەپتەرىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
قۇلا تۇزدە بوي كوتەرگەن استانا ەرەكشە قاتال تابيعاتىنا قاراماستان, بۇگىندە جاسىل جەلەكتى قالاعا اينالىپ كەلەدى. بۇگىندە ەلوردامىزدىڭ كوز تارتار اسەم ساياباقتارى مەن گۇلزارلارى استانانىڭ, قازاقتىقتىڭ سيمۆولىن ايشىقتاپ تۇر. 1997 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ەلباسى قالانى جەلدەن ساقتاپ, حالىقتىڭ قولايلى كليماتتا تۇرۋىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قيىندىعىنا قاراماستان استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇگىندە جاسىل بەلدەۋدىڭ جالپى اۋدانى 14 827 گەكتاردى قۇرايدى, سول ايماقتا 9,6 ملن اعاش پەن 1,8 ملن-داي بۇتا ەگىلگەن. ەلوردانى قورشاي̆ ەگىلگەن جاساندى ورمان جاي̆ىلىپ وسە كەلە, قالانىڭ تەرىسكەي̆ىندەگى تابيعي ورماندارعا قوسىلىپ كەتۋى ەلباسىنىڭ يدەياسى بولاتىن. ايتا كەتەيىك, كوگالداندىرۋدىڭ مۇنداي̆ وراسان زور جوباسى ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان. بۇل جوبانىڭ نەگىزگى يدەياسى – جاساندى بىرەگەي ەكوجۇيە رەتىندە جاسىل بەلدەۋدى ساقتاۋ.
جاسىل بەلدەۋدىن ءبىرىنشى كەزەڭى اعاشتاردى ورمان القابى ەتىپ وتىرعىزۋ جولىمەن جۇرگىزىلىپ, قازىر ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ جۇمىسى تولىعىمەن اياقتالدى. وسى ورايدا, قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانۋى ءۇشىن استانانىڭ «جاسىل بەلدەۋ» «وڭتۇستىك-باتىس بولىك» ۋچاسكەسى اۋماعىندا ۇزىندىعى 23,2 كم ۆەلوسيپەد جولى قۇرىلدى. قازىر ۆەلوجولدى كەڭەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
مىنە, وسىلايشا ەلوردامىز جازىق جەردە بوي كوتەرگەن الەمدەگى استانالار تاريحىندا جازىلدى. الەمدە ەلسىز دالادا بوي كوتەرگەن استانالاردىڭ ءبىرى ۆاشينگتون قالاسى دا ەلدىڭ العاشقى پرەزيدەنتى دجوردج ۆاشينگتوننىڭ تاپسىرماسىمەن سالىنعان. الپاۋىت دەرجاۆا سانالاتىن اقش استاناسى بۇگىندە الەمدەگى ىقپالدى ءارى تامسانىپ قارايتىن استانالاردىڭ قاتارىندا. اقش ءۇشىن جاڭا استانا بريتان تاجىنەن ازات بولۋدىڭ سيمۆولى رەتىندە دە اسا زور ساياسي ماعىناعا يە بولدى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ استاناسىن اۋىستىرۋداعى تۇپكى يدەياسى دا قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسى, قاۋىپسىزدىگى مەن تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ نەگىزگى يدەياسىمەن استاسىپ جاتتى.
ساياسي-ەكونوميكالىق جاعداي
بۇل تۋرالى ەلباسى: «استانانى كوشىرۋ بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتەتىنىن, سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان حالقىن ۇلتتىق يدەيالارعا ۇيىستىراتىن جاڭا ساياسي ورتالىق قۇرۋعا بولاتىنىن, ايماقتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ىقپالداسۋى كۇشەيىپ, ەل دامۋىنىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالاتىن تىڭ قوزعاۋشى كۇشتىڭ تۋاتىنىن ءتۇسىندىم. سولاردىڭ ىشىندە ساياسي-سيمۆوليكالىق يدەيانىڭ ماڭىزى وتە جوعارى بولدى. جاڭا استانا – ەگەمەن مەملەكەتتىڭ وزىندىك اڭسار-ارمانى, ۇلتتىق مۇددەلەرى مەن قاجەتتىلىكتەرى نەگىزىندە قۇرىلاتىنى بەلگىلى ەدى» دەگەن بولاتىن.
تاۋەلسىزدىك العان جىلدان باستاپ ەلىمىز ءوز دامۋىندا قارقىندى ەكونوميكالىق سەرپىلىس جاسادى. 1994 جىلى ءىجو جان باسىنا شاققاندا 700 دوللار بولسا, 2013 جىلى بۇل كورسەتكىش 13 ەسەگە ارتىپ, 12 مىڭ دوللارعا جەتتى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قارقىندى سەرپىن بەرگەن ماڭىزدى وقيعالار استانامەن دە تىكەلەي بايلانىستى. استانانىڭ ەلگە تارتىلعان ينۆەستيتسيالاردىڭ رەسپۋبليكالىق كولەمىندەگى ۇلەسى 10 پايىزعا, ال ەل ەكونوميكاسىنداعى وڭىرلىك جالپى ءونىمىنىڭ ۇلەسى 10,2 پايىزعا جەتتى. قازىر قالاداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 102 015 بىرلىككە جەتتى. وتكەن جىلى ىشكى جالپى ونىمدەگى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسى 57,4%-دان استى.
قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا جاڭا استانامىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ورتالىعى عانا ەمەس, سونداي-اق ديپلوماتيانىڭ, بىتىمگەرشىلىك پەن حالىقارالىق دامۋدىڭ باستى ورتالىعىنا اينالدى. استانادا وتەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى, ەقىۇ, يىۇ, شىۇ اياسىنداعى اۋقىمدى سامميتتەر, سيريا بويىنشا استانا پروتسەسى شەڭبەرىندەگى حالىقارالىق كەزدەۋلەر, استانا ەكونوميكالىق فورۋمى وسى ءسوزىمىزدىڭ ايقىن دالەلى.
استانانى كوشىرۋ ەلدەگى دەموگرافيالىق وزگەرىستەردىڭ وڭ باعىتتا شەشىلۋىنە دە وڭ اسەرىن تيگىزدى. 2000 جىلدان 2013 جىلعا دەي̆ىن استانا تۇرعىندارىنىڭ سانى 300 مىڭنان 800 مىڭعا جەتتى. ال 2016 جىلى ەلوردامىز قازاقستانداعى ەكىنشى ميلليونەر قالا اتاعىنا يە بولدى.
ءتۇيىن
1999 جىلى يۋنەسكو-نىڭ شەشىمى بويىنشا استانا «بەيبىتشىلىك قالاسى» جوعارى اتاعىن يەلەندى. بۇل ماراپات از ۋاقىتتا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي جانە مادەني دامۋدا ايتارلىقتاي جەتىستىككە جەتكەن الەمنىڭ جاس قالالارىنا بەرىلەدى. تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات بولىپ سانالاتىن ۋاقىت ارالىعىندا استانا الەمنىڭ اتاقتى استانالارىمەن يىق تەڭەستىرىپ, حالىقارالىق ماسەلەلەردى تالقىلاپ, ءتۇيىنىن تارقاتاتىن حالىقارالىق ديالوگ الاڭىنا اينالدى.
مىنە, وسىلايشا الەم تاريحىنداعى استانالاردىڭ كوشىرىلۋى ءار مەملەكەتتە ارقالاي اياقتالدى. ءبىرى ءساتتى, ءبىرى ءساتسىز, ءتىپتى ءبىرى اياقسىز قالعان جاعدايلار تاريح بەتتەرىندە كەزدەسەدى. ال قازاقستاندىق تاجىريبە, استانانىڭ بۇگىنگى ساياسي ارەناداعى كەلبەتى مەن ماڭىزدىلىعى ءالى تالاي الەم مەملەكەتتەرىنە ۇلگى بولاتىنى انىق.
ءمادينا جالەلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
