سەسسيا جۇمىسى قورىتىندىلاندى

كەشە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ عيماراتىندا قوس پالاتانىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ جانە وزگە دە ۇكىمەت مۇشەلەرى جانە ارنايى شاقىرىلعان جوعارى لاۋازىم يەلەرى قاتىستى. بىرلەسكەن وتىرىستا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەد­جا­نوۆ ءسوز سويلەدى. كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسە­لە ءتورتىنشى سايلانعان پارلا­مەنت­تىڭ ءتورتىنشى سەسسياسىنىڭ جا­بىلۋى جانە پارلامەنتتىك كانيكۋل بولدى. ول بويىنشا وزگە­لەي ۇسىنىس بولماعاندىقتان, كۇن ءتارتىبى بىردەن ماقۇلدانىپ, سەسسيا جۇمىسىن قورىتىندىلاۋ ءۇشىن مىنبەرگە ءماجىلىس توراعاسى كوتەرىلدى. پارلامەنت بۇگىن سەسسيا جۇ­مى­سىن اياقتاي وتىرىپ, ءوز تاري­حىن­داعى تاعى ءبىر بەلەستەن استى, دەپ باستادى ءسوزىن ورال بايعو­نىس­­ ۇلى. وسىدان ون اي بۇرىن, سەسسيانى اشاردا, مەملەكەت باس­شىسى پارلامەنت دەپۋتات­تا­رى­نىڭ سىندارلى جۇمىسىن اتاپ ءوت­كەن ەدى. وسى ارقىلى جۇمىسى­مىز­عا جاڭا سەرپىن بەرگەن ەلباسى زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارىن دا ايقىنداعان بولا­تىن. ال بۇگىن قوعام نازارىنا ۇسى­نىلىپ وتىرعان جۇمىس قورى­تىن­دىلارى پرەزيدەنت العا قوي­عان مىندەتتەردى پارلامەنت نەگىزىنەن ورىنداپ شىقتى دەپ ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى سەسسيادا پارلامەنت قور­جى­نىندا بارلىعى 190 زاڭ جو­با­سى بولدى, ولاردىڭ 141-ءى قابىل­دان­دى. 107 زاڭعا ەلباسى قول قوي­دى, دەگەن بايانداماشى اتقارىل­عان جۇمىستاردى سالا-سالاعا ءبو­لىپ تۇرىپ سارالادى. ەكونوميكالىق الەۋەتتى نى­عايتۋ دەگەنىمىز, تۇپتەپ كەلگەندە, قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعانىن اتاپ كورسەتكەن توراعا ءبىر مەزگىل بيۋد­جەتكە توقتالىپ, ءبىز ونىڭ الەۋ­مەتتىك سيپاتى باسىم بولۋىنا قول جەتكىزدىك, ونداعى شىعىس­تار­دىڭ شامامەن 40 پايىزى الەۋ­مەتتىك باعدارلامالارعا جۇمسا­لا­تىن بولدى. سونداي-اق, دەپۋتات­تار­دىڭ بيۋدجەتكە ەنگىزگەن تۇزە­تۋ­لەرىنىڭ ارقاسىندا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, اگرو­ونەر­كا­سىپ كەشەنى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدار­لا­ما­لار­دى قارجىلاندىرۋ دا اي­تار­لىقتاي ۇلعايتىلدى, دەدى. ال ەلىمىزدى ۇدەمەلى يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ­دىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنال­عان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا ونى ىسكە اسىرۋعا 2 ترلن. 644 ملرد. تەڭگە بولىنەتىنىن ايتقان توراعا, ەكونوميكانىڭ مىق­تى تىرەگى مۇناي-گاز سالاسىنا قاتىستى زاڭدار تۋراسىندا بايان­داماسىن جالعادى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى ءوز­دە­رى باستاماشى بولعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنىڭ اينالىسى سالا­سىن­داعى جاۋاپتىلىقتى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرا­لى» تاعى ءبىر زاڭدى قابىلدادى. بۇل زاڭ مۇناي جانە مۇناي ءونىم­دەرىنىڭ اينالىسى سالاسىنداعى ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جاۋاپ­تىلىقتى كۇشەيتىپ, وسى سالاداعى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ مەن جولىن كەسۋدىڭ ءتيىمدى قۇقىقتىق تەتىكتەرىن جاسادى. وسى ارقىلى مۇناي-گاز قۇبىرلارىنان مۇناي ۇرلاۋعا, قىلمىستىق جولمەن ءون­دىرىلگەن مۇنايدى ساتىپ الۋ مەن وتكىزۋگە بەرىك توسقاۋىل قويىلدى, دەگەن و.مۇحامەدجانوۆ اگرارلىق سەكتور مەن بيزنەستى قولداۋ بويىنشا دا قابىلدانعان زاڭدار­دى اتاپ ءوتتى. بۇل ورايدا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ 2010 جىلعى بايانداماسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىز بيزنەستىڭ مۇددەلەرى جولىندا رەفورمالار جاساۋ جونىنەن كوشباسشى ەل رەتىندە تانىلعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت», دەدى ءماجىلىس توراعاسى. سونداي-اق و.مۇحامەدجانوۆ ەلبا­سى­­نىڭ تاپسىرماسى بويىنشا زەينەت­اقى دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەت­اقى­مەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىنە توقتالىپ, سو­نىڭ نەگىزىندە وسى جىلدىڭ 1 قاڭ­تارى­نان زەينەتاقىلار مەن شاكىرتاقى ءمول­شە­رى 30 %-عا وسكەنىن, ال 1 شىلدەدەن باس­تاپ بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەر­لەرى­نىڭ جالاقىسى وسىنداي مولشەرگە ۇل­عايا­تىنىن دا ايتتى. سونىمەن قاتار, سوڭ­عى 10 جىلدا مۇعالىمدەردىڭ جال­ا­قى­سى – 5 ەسە, دارىگەرلەردىڭ جالاقىسى 7 ەسە ءوستى. وسى كەزەڭدە زەينەتاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى 6 ەسە وسكەنىن دە ايتا كەتكەن ارتىق بولماس. وتاندىق ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتى­رۋ ماقساتىندا «نازارباەۆ ۋنيۆەرسي­تە­تى­نىڭ مارتەبەسى تۋرالى», «نازارباەۆ زيات­كەرلىك مەكتەپتەرى» جانە «نازارباەۆ قورى», سونداي-اق «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋ­را­لى» زاڭدار قابىلداندى. بۇل زاڭدار­مەن وسى وقۋ ورىندارىنا بارىنشا دەربەستىك جانە اكادەميالىق ەركىندىك بەرىلدى, سونداي-اق ولاردى قامقورشىلىق كەڭەستەر ارقىلى باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. سەسسيا بارىسىنداعى تاعى ءبىر ما­ڭىز­دى سالا قۇقىق ءتارتىبى مەن زاڭدى­لىق­تى نىعايتۋعا بايلانىستى جۇرگىزىل­گەن اۋقىمدى جۇمىستار بولدى, دەدى ءتور­اعا. باياندامادا قامتىلعان وسى سا­لاداعى بارلىق زاڭداردى تىزبەلەمەگەن­نىڭ وزىندە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر ىشىنەن سوت جۇيەسى جانە سۋديا­لار­دىڭ مارتەبەسى, جوعارى سوت كەڭەسى, قۇ­قىق قورعاۋ قىزمەتى, بيزنەس پەن مەنشىكتى زاڭسىز تارتىپ الۋعا (رەيدەرلىككە) قارسى ءىس-قيمىل, قىلمىستىق زاڭ­نا­مانى ىزگىلەندىرۋ مەن قىلمىستىق پروتسەستەگى زاڭدىلىق كەپىلدىكتەرىن كۇشەي­تۋ, ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالا­سىن­داعى قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى تۋ­را­لى بىرقاتار زاڭداردى, سونداي-اق ءمۇل­دەم جاڭا – «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلداۋىنىڭ ءوزى ءبىراز جايدى اڭعارتقانداي. ءتورتىنشى سەسسيادا حالىقارالىق قا­تىناستار بويىنشا زاڭ شىعارۋ جۇمى­سىنىڭ كولەمى دە وتە اۋقىمدى كورىنگەن. توراعانىڭ ايتۋىنشا, جەتپىستەن استام حالىقارالىق شارتتار مەن كونۆەنتسيالار جانە كەلىسىمدەر راتيفيكاتسيا­لان­عان. وسىلايشا پارلامەنتتىڭ زاڭ شى­عا­رۋ ۇدەرىسىن جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىن­عان توراعا وسى جۇمىستاعى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەلەردى دە ورتاعا سالدى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلەتىن زاڭ جوبالارىنىڭ ساپاسى تۋرالى قانشاما ايتىلىپ جاتقانىمەن, بۇل ماسەلەدە كوڭىل كونشىتەرلىك ناتيجە جوق دەۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز. زاڭ جوبالارىنا قاتىستى ەنگىزىلەتىن ماتەريالدار دا تيىسىنشە رەسىمدەلمەيدى. ناق وسى سەبەپتەن وتكەن سەسسيا ىشىندە ۇكى­مەتتەن تۇسكەن 130 زاڭ جوباسىنىڭ 72-ءسى نەمەسە جارتىسىنان استامى العاش كەلگەن كەزىندە تىركەلمەي, كەرى قايتا­رىل­دى. سونىڭ ىشىندە 28 جوبا قازاق تىلىندەگى ءماتىنىنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى قابىلدانبادى. دەپۋتاتتار ۇكىمەت ۇسىن­عان زاڭ جوبالارىنىڭ زاڭدىق, لو­گي­كالىق, ءتىپتى لينگۆيستيكالىق جانە گرام­ماتيكالىق ساپاسىن وتكىر سىنعا الىپ جۇرگەنى بەلگىلى, دەدى ورال بايعونىس ۇلى. ال سالىق كودەكسىنە ءجيى جانە كوپ­تەپ وزگەرىس ەنگىزۋ پراكتيكاسىنىڭ تۇ­راق­تى تەندەنتسياعا اينالعانىن ايت­پاۋعا بولمايدى. ماسەلەن, 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتى تۇزەتۋگە تىكەلەي بايلانىستى «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭ­نامالىق اكتىلەرىنە سالىق سالۋ ءما­سە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبا­سىن قاراعان كەزدە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ونىڭ بيۋدجەت پروتسەسىنە مۇلدەم قاتىسى جوق ۇلكەن بولىگىن الىپ تاستادى. ءتيىستى ورگاندار بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ مەن ات­قارۋ جونىندە ءبىرشاما جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانىمەن, ولاردىڭ بۇل سالاداعى قىز­مەتى ءالى دە جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايت­پاسقا بولمايدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى رەسپۋب­لي­كا­لىق بيۋدجەتتىڭ ەكى رەت ناقتىلانعانىنا قاراماستان, دەپ جالعادى ءسوزىن توراعا, 37 ملرد. 500 ملن. تەڭگە يگەرىلمەي قال­دى. 41 بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشى­سى­نىڭ 26-سى بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىن قام­تاماسىز ەتە المادى. ونىڭ ۇستىنە بيۋد­جەت قاراجاتىنىڭ يگەرىلمەۋى نەگىزىنەن سۋبەكتيۆتى فاكتورلارعا بايلانىستى بولعانى انىقتالدى. قارجىلىق ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتاردان كەلگەن شىعىننىڭ سوماسى دا وسكەن. مىسالى, ىشكى باقى­لاۋ ورگاندارىنىڭ اقپارى بويىنشا بۇل سوما 2009 جىلى 14 ملرد. 600 ملن.تەڭگە بولسا, 2010 جىلى شامامەن 90 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. و.مۇحامەدجانوۆتىڭ سوزىنەن سون­داي-اق مەملەكەتتىك م ۇلىكتى ءتيىمسىز ءارى سالعىرت-سالاق باسقارۋ سالدارىنان 43 اكتسيونەرلىك قوعام وتكەن جىلدى 40 ملرد. تەڭگەگە جۋىق شىعىنمەن اياقتا­عا­نى ءمالىم بولدى. جالعان مەملەكەتتىك سەك­توردىڭ جارعىلىق قورىن تولىق­تىرۋعا 284 ملرد. 700 ملن. تەڭگە ءبولىن­گەننىڭ وزىندە وسىنداي جاعداي ورىن الىپ وتىر ەكەن. وعان قوسا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامدارىنىڭ سە­نىم­دىلىگىن ارتتىرۋعا ءالى قول جەتكىزىلگەن جوق. وسى جايلاردى ەسكەرەتىن بولساق, ۇكىمەت جۇيەلى سيپات العان كەمشىلىكتەردى تەرەڭ زەردەلەپ, قارجى ءتارتىبىن نەعۇرلىم ورەسكەل بۇزاتىن اتقارۋشى ورگاندار باسشىلارىنا قاتاڭ شارالار قولداناتىن كەز كەلدى دەپ ويلايمىن. ۇكىمەتتىڭ پارلامەنتپەن ەكى اراداعى قارىم-قاتىناسقا ارنالعان جۋىرداعى وتىرىسى وسى ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ نيەتىنەن تۋىنداعان بولۋ كەرەك. ۇكىمەت تاراپىنان تۇسىنىستىكپەن جۇمىس ىستەۋگە دەگەن ۇمتىلىستى قول­داي وتىرىپ, ەل پارلامەنتى حالىقتىڭ مۇددەلەرىنە ساي قىزمەت ەتۋ جولىندا بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىمەن سىن­دار­لى ىنتىماقتاستىققا ءاردايىم ىقى­لاستى ەكەنىن اشىپ ايتقىم كەلەدى, دەگەن ورال بايعونىس ۇلى بيىلعى جىل­دىڭ باستى ەرەكشەلىگىن – ەل تاۋەل­سىز­دى­گىنىڭ جيىرما جىلدىعىن باسا ايتتى. 3 ساۋىردە وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋداعى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ ايقىن جەڭىسى – ىرگەلى ىستە­رى­مىزدىڭ ناقتى دالەلى. سايلاۋشىلاردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى سايلاۋعا قاتىسىپ, ولاردىڭ 95,5 پايىزىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتكە داۋىس بەرۋى قازاقستان حالقى­نىڭ بىرلىگىن, سونداي-اق ەلىمىزگە ءتان كەلىسىم, تۇراقتىلىق جانە تاعاتتىلىق سياقتى قۇندىلىقتارعا جانە ەلباسى­نىڭ ۇستانعان باعىتىنا حالىقتىڭ ادال ەكەندىگىن ايقىن كورسەتتى. وسى ۋاقىت ىشىندە قازاقستانمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ جوعارى وكىلدى ورگانى دا جەتىلىپ كەلەدى. بيىل ءبىز قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ 15 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتتىك. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان پارلامەنتاريزمىنىڭ ساپالىق تۇرعىدان جاڭا ساياسي-قۇقىقتىق قۇبىلىس رەتىندە ورنىعىپ, ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن تيىمدىلىگىن دالەلدەگەنىن سەنىممەن ايتا الا­مىز, دەگەن بايانداماشى ءسوزىنىڭ اياعىن بىرلەسە جۇمىس اتقارعان دەپۋتاتتارعا, ۋاقىتپەن ساناسپاي, تىنىمسىز ەڭبەك ەتكەن ەكى پالاتا اپپاراتتارىنىڭ قىز­مەت­كەرلەرىنە, زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قىزمەتىن جازىپ-كورسەتكەندەرى ءۇشىن پارلامەنتتە تىركەلگەن جۋرناليستەرگە, ۇكىمەت مۇشەلەرىنە, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دارعا, قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە, سونداي-اق زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنە اتسا­لىس­قانداردىڭ بارىنە العىسپەن تۇ­جىرىمدادى. وسىلايشا ءتورتىنشى سەسسيا ءوز جۇ­مى­سىن اياقتاپ, دەپۋتاتتار كانيكۋلعا كەتتى. انار تولەۋحانقىزى.