ەل تاۋەلسىزدىگى اقمولا وبلىسىن تاريحي ءولشەمدەگى ايرىقشا وزگەرىستەرگە باستادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بوي كوتەرگەن جاڭا بايتاعىمىز – الەمدى تاڭقالدىرعان استانا قالاسى وبلىس اۋماعىندا ورنالاسقان. ەڭسەلى ەلورداعا ەنشى قالدىرىپ, ءوزى كوكشەتاۋعا قونىس تەپكەندە وبلىس موينىنداعى جاۋاپكەرشىلىك ەسەلەپ ارتا ءتۇستى. بەلگىلەنگەن بيىك مەجەلەر ۇدەمەلى قوزعالىس ۇستىندەگى قوعامىمىزدىڭ ءسوز قورىنا «استانانىڭ اگلومەراتسيالىق بەلدەۋى» ۇعىمىن قوستى. ءبىز وبلىس اكىمى سەرگەي دياچەنكونى اڭگىمەگە شاقىرىپ, العا قويىلعان ءمىندەت-ماقساتتار مەن اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايلى اڭگىمەلەپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– سەرگەي الەكساندروۆيچ, استانا مەگاپوليسى كۇن ساناپ ءوسىپ كەلەدى دەسەك ارتىق ەمەس. بۇل وبلىسقا قوسىمشا ءارى كۇردەلى مىندەتتەر جۇكتەيدى. جاھاندىق قالا قۇرىلىسىنىڭ ۇلگىسى سانالاتىن استانانىڭ اينالاسىنداعى اۋىلدار مەن ەلدى مەكەندەردى كەشەندى دامىتۋ مەملەكەتتىك ماڭىزداعى ماسەلەگە اينالدى. وسى رەتتە اگلومەراتسيانىڭ اۋقىمى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– رەسپۋبليكا ۇكىمەتى 1999 جىلدىڭ ءساۋىرىندەگى قاۋلىسىمەن قالاعا ىرگەلەس ايماقتىڭ اۋماعىن, قازىر ايتىلىپ جۇرگەنىندەي, استانانىڭ اگلومەراتسيالىق بەلدەۋىن ايقىندادى. وعان وبلىسىمىزدىڭ ارشالى, تسەلينوگراد جانە شورتاندى اۋداندارىنىڭ جەكەلەگەن بولىگى ەنگىزىلگەن. ول استانادان 30 شىقىرىمدىق شەڭبەردەگى 20 اۋىلدى, بەكەتتەر مەن كەنتتى قامتيدى. قالا ماڭىنداعى ايماقتىڭ جالپى كولەمى 256,5 مىڭ گەكتار. ونداعى ءۇيلەسىمدى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ اقمولا وبلىسىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنى بەلگىلى. ماسەلەن, بۇگىنگى كۇنى اگلومەراتسيالىق ايماق تۇرعىندارىنىڭ سانى ەكى ەسەدەن استام وسسە, كەيبىر اۋىلدارداعى كورسەتكىش ودان دا جوعارى. سوعان قاراماستان, ولاردىڭ كوپشىلىگى استانا قالاسىندا جۇمىس ىستەپ, ناپاقا تاۋىپ ءجۇر. سالماقتى ماسەلەنىڭ تاعى ءبىرى اۋىل قۇرىلىسى مەن تۇرمىسىنىڭ استانانىڭ ءسان-سالتاناتىنا سەلكەۋ تۇسىرمەۋىندە دەر ەدىك. العاشقى كۇندەردەن باستاپ وبلىس باسشىلىعى, ءمۇمكىندىگىنە قاراي, تۇرعىن ءۇي جانە الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ, ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق, كولىك ينفراقۇرىلىمىن قامتاماسىز ەتۋ سيياقتى وزەكتى مىندەتتەرمەن اينالىسۋدا. بۇل ورايدا, مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان كومەك-قولداۋ يگى ىستەرگە سەرپىن بەرگەنىن ءبولەكتەپ ايتقىم كەلەدى.
– وتكەن جىلدىڭ 5 تامىزىندا مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ اقمول اۋىلىنا ادەيى كەلىپ, ونى اگلومەراتسيالىق قوزعالىستىڭ ۇلگى تىرەگىنە اينالدىرۋدى تاپسىرعان ەدى. قازىرگى جاعداي, شىن ءمانىندە, سولاي دەپ ايتۋعا كەلەدى مە؟
– پرەزيدەنت ساپارىن اگلومەراتسيا اۋقىمىن كەڭىتكەن بەتبۇرىستى قادام دەپ سانايمىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت 2010 جىلعى 30 قاراشادا استانا قالاسىنا ىرگەلەس ەلدى-مەكەندەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن بەكىتتى. كەڭ كولەمدى جوبا اتالعان 20 اۋىلداعى دامۋ ۇردىسىنە 40,4 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمىلدىرۋدى كوزدەيدى. ونىڭ 4,3 ميللياردى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قاراجاتى.
تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ استاناداعى كوكتالدان كوشكەن تۇرعىندارى جاڭا اكىمشىلىك ورتالىعىنداعى يگىلىكتى وزگەرىستەرگە ءدان ريزا. بىلتىر اۋدان ورتالىعى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى جوبالارى جەدەل قارقىنمەن جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل ماقساتقا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ 67,3 ميلليون تەڭگەسىن قوسىپ ەسەپتەگەندە 455,5 ميلليون تەڭگە قارجى جاراتىلدى. وتكەن جىلعى 1 قازاندا, مەرزىمىنەن ءبىر اي بۇرىن, اقمول تۇرعىندارى تۇراقتى ءارى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى. قازىر مۇندا تاۋلىگىنە 1,5 مىڭ تەكشە مەتر سۋ كەلىپ تۇرادى. بۇعان دەيىن ول 700 تەكشە مەتر كولەمىندە بولىپ, ءار اۋلاعا كەزەگىمەن بوساتىلاتىن.
جالپى, «جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا اقمول اۋىلىنىڭ سۋ جۇيەلەرىن كۇردەلى جوندەۋگە 120 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, تۇگەل يگەرىلدى. سونداي-اق, بيۋدجەتتەن تىس قارجىلار ەسەبىنەن 40 كوشەگە شامدار ورناتىلىپ, اۋلاارالىق جولدار جوندەلدى. ۇلى وتان سوعىسىندا قازا بولعاندار ەسكەرتكىشى مەن ورتالىق الاڭ, «الجير» لاگەرىندە ازاپ شەككەندەر كەشەنى كوركەيتىلىپ, باقتار مەن ساياجولدار ءتارتىپكە كەلتىرىلدى. ەلباسى تاپسىرماسىنا ءسايكەس, استاناعا سەرىكتەس كەنتتە 250 ورىندىق اۋرۋحانا مەن ەمحانا, قۋاتتى جىلۋ قازاندىعى, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىكتىك ارىپتەستىك نەگىزىندەگى قوعامدىق مونشا جانە سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنى پايدالانۋعا قوسىلادى. قازىردىڭ وزىندە ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك سيپاتتاعى جاڭا جەتى عيمارات اۋىل كوركىن اشا ءتۇستى. ال, مەملەكەتتىك «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ تۇڭعىش نىسانى – 320 ورىندىق بالالار باقشاسى اۋدان ورتالىعى تۇرعىندارىنىڭ بۇگىنگى سۇرانىسىن تولىق قامتاماسىز ەتەدى. ءتۇيىندەپ ايتقاندا, استانا ىرگەسىندەگى اقمول ۇلگىسى وزگە اۋىلداردى دا العا جەتەلەيتىنى انىق.
– اقمولداعى يگى ىستەرگە ءوزىمىز دە كۋا بولىپ, گازەتىمىزدە قۋانىش حابارلارىن تاراتۋدامىز. ايتكەنمەن, وقىرماندارىمىزدى اگلومەراتسيانىڭ باسقا دا بۋىندارىنداعى جوسپارلى جۇمىستار بارىسى قىزىقتىراتىنى بەلگىلى.
– الدا اۋقىمدى جۇمىستار بار. بەلگىلەنگەن كەشەندى جوسپار بويىنشا 10 ەلدى مەكەنگە سۋ جۇيەلەرى تارتىلىپ, قايتا جابدىقتالادى, 15 اۋىلدا 848 شاقىرىمدىق ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ جەلىسى مەن ونى تاراتۋ ستانسالارى سالىنادى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اقمولدا قازاندىق پەن جىلۋ جەلىلەرىنىڭ ءىرى جوباسى اتقارىلىپ, 20 ەلدى مەكەندەگى 200 شاقىرىمدىق نەگىزگى جولدار جوندەلەدى. ونىڭ سىرتىندا, جاڭا 10 بالالار باقشاسى, 6 ورتا مەكتەپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسىنىڭ 17 نىسانى ەل يگىلىگىنە بەرىلەدى. جوسپارلانعان 37 شارا بيىلعى جىلى تولىق ىسكە اسىرىلادى.
قازىرگى كەزدە تسەلينوگراد اۋدانىنداعى قابانباي باتىر, ماكسيموۆكا جانە رازەزد-96 اۋىلدارىنىڭ باس جوسپارلارىن ناقتىلاۋ جۇرگىزىلىپ جاتسا, تاعى دا 6 اۋىلدىڭ باس قۇجاتىنا ۋاقىت تالابىنداعى ءوزگەرىستەر ەنگىزىلۋدە. قوسشى كەنتىندەگى ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ماقساتتاعى قۇرىلىستار اياقتالىپ كەلەدى. سونداي-اق, مۇنداعى دىتتەلگەن ءىس-شارالاردىڭ بارلىعىن بيىلدىڭ وزىندە قاتارعا قوسۋدىڭ ءمۇمكىندىكتەرى بار. قابانباي باتىر, جىبەك جولى اۋىلدارىنداعى بالالار باقشاسى پايدالانۋعا بەرىلسە, تالاپكەر, قوياندى اۋىلدارىندا مەكتەپ قۇرىلىسى باستالدى. مەكتەپ قۇرىلىسىنا سۇرانىستىڭ كۇرت وسۋىنە بايلانىستى قاراوتكەل, قوسشى اۋىلدارىنىڭ 2012 جىلعا جوسپارلانعان مەكتەپتەر قۇرىلىسى بيىلعى جىلعا اۋىستىرىلدى. سونداي-اق, 2011 جىلى ەل تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋشى 23 نىساننىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىندالاتىن بولادى.
كەشەندى جوسپارعا ەنگىزىلگەن شارالاردان تىسقارى, ارشالى اۋدانىنداعى جىبەك جولى اۋىلىندا ورتالىقتاندىرىلعان گازبەن قامتاماسىز ەتۋ قاناتقاقتى جوباسىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى باستالدى. قازىر مۇندا 829 تۇرعىن ءۇي مەن 40 اكىمشىلىك عيماراتى بار. اتالعان جوبا قولدانىستاعى جىلۋ جانە ىستىق سۋ تاراتۋ جۇيەلەرىن قۋاتتاندىرىپ, «كوگىلدىر وتىندى» تۇرمىستىق قاجەتتىلىككە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– ارنايى باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتۋى تۇرعىن ءۇي سۇرانىسىن وسىرە تۇسپەك. جەر تەلىمىن ءبولۋ مەن جەكە مەنشىك قۇرىلىستارىن رەتتەۋ ءتوڭىرەگىندە ارقيلى اڭگىمەلەر ءجيى ايتىلۋدا. بۇل ماسەلەلەردەگى ۇستانىمدارىڭىز قانداي بولاماق؟
– بۇل ءبىرىنشى كەزەكتەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ۇستىمىزدەگى جىلى تسەلينوگراد, شورتاندى اۋداندارىندا 45 جانە 36 ءپاتەرلىك نەسيە جۇيەسىندەگى ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلەدى. قازىرشە بۇل از. وسىدان كەلىپ جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەر سانى وسە تۇسكەندىگى بەلگىلى. تەك 2005-2008 جىلدارى عانا بۇل ماقساتقا 15 مىڭ گەكتارلىق جەر تەلىمدەرى بولىنگەن. ءبىراق, سول كەزدەگى جەرگە قاتىستى زاڭدىلىقتىڭ جەتىلدىرىلمەگەندىگىنەن, جەكەلەگەن باسشىلار مەن مامانداردىڭ نەمقۇرايدىلىعىنان جەر تەلىمدەرى ستيحيالى تۇردە بوساتىلعانىن ايتۋ كەرەك. ماسەلەن, الدىمەن ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ ەسكەرۋسىز قالعان. وسىنىڭ سالدارىنان ءبولىنگەن جەر تەلىمدەرىنىڭ 35 پايىزى سۋمەن, 45 پايىزى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. ونىڭ ۇستىنە, بارلىق ەلدى مەكەننىڭ جولدارى قاناعاتتانعىسىز جاعدايدا دەۋىمىز كەرەك. ادامدارعا تۇرعىن ۇيدەن باسقا بالالار باقشاسى, مەكتەپتەر, ەمدەۋ مەكەمەلەرى مەن مادەنيەت وشاقتارى, ساۋدا ورىندارى, تاعى باسقالار دا قاجەت. وكىنىشكە وراي, ولاردىڭ ءوسۋ قارقىنى تۇرعىندار سانىنان مۇلدەم ارتتا قالۋدا.
– سوندا جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا شەكتەۋ قويىلا ما؟
– ولاي ەمەس. ءوز كۇشىمەن ءۇي سالۋعا قۇلشىنىس ادامداردىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ جاقسارعاندىعىن بىلدىرەدى. قازىر اتالعان 20 ەلدى مەكەندە 41 مىڭ كىسى جەر تەلىمىن الۋ كەزەگىندە تۇر. جەر تەلىمىن العىسى كەلگەندەردىڭ تىلەگى جەر كودەكسىنىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جەكەمەنشىكتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى تۋرالى» زاڭىنا سايكەس قاناعاتتاندىرىلاتىن بولادى. بۇگىنگى كۇنى قاجەتتى ينفراقۇرىلىم الاڭدارىن قامتاماسىز ەتپەيىنشە جەر ءبولۋ ماسەلەسىن توقتاتا تۇرۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعان. بۇل اگلومەراتسيا جۇيەسىندەگى جۇمىستاردى تولىققاندى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جاسالعان قادام.
– استانامىزدىڭ ابىرويىن اسىرار جۇمىستارىڭىزعا جەمىس تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن باقبەرگەن امالبەك. اقمولا وبلىسى.